Се хIяжатли?
Бахъли чула чузи суал хьарбиули бирар — селис хIердирутира нуша, иш дунъяличи селис дакIибтира, сегъуна пайда лебси нушазибад? МажахIят, левли виэс илдас жаваб балуси.
Дин бузахъутала цадехI жавабти дирар, гIилмуличи хъарихъусила цархIилти далилти дирар. Амма, илдала пикрумазирра васвасъала чедиур. Жаваб баргибси адам дебали талихIчевси сай.
Нуни ца кино чебаибсири. Илав ца солдатли цархIилтачир хъярхъли лерилра сунечи хъардарибти секIал детурхахъулри. Илала командирли хьарбаибси суайс илини ишгъуна жаваб бедибсири: «Нуни мехIе гIейкIулра. ГIярмиялизив пикриикIес дила хIяжатдеш агара — дила мерличиб командирти пикрибикIули саби, набчиб чебла саби илдала хъарбаркьуни детерхахъес…». ГIе, ил тяхIярли пикриикIалли, гьарил секIайзиб паргъатдеш баргес вируси сай. Бархьли буралли, хIейрар нушала жамигIят, бахъалгъунти, ил тяхIярли хIербиахъес. Нушаб гьарил секIал хьарбиэс, цархIилтачил пикридирес, ихтилатбирес хIяжатси саби.
Дигулрив гьамадли хIериэс дунъяличив — бекIлидиубти бяхIчибизуни белгидарес хIяжатли саби, илди гьаб-гIергъили кадатурли, арзес. Ил барес багьандан адамлис гIякьлучевсили виэс чебиркур. Мискинси, багьудиагарси адамла ца пикри бируси саби — хурегла шайчиб гIямалбарес ва цагьатIи бархIи беркIес. Илдигъунти адамтани багьана дебали хъярхъли белгибирули бирар. ИмцIаливан, лебилра цархIилти гIяйибла бегIти саби. Сунечиб зугIяла хIебургу. Халкьлизиб «верхIна умца, гьачам кьицIбара» бикIути къугънас ахIен. Гьарил секIайзир аслу-мина даргес хIяжатбиркур ва вегIли ил шайчиб се барес вирарал пикриухъес гIягIнили саби. Диннизир илдигъунти масъултас чедетаахъибти жавабти лер. Кьудратла ВегIличи бирхауди агарсилис циила къиянни саби, амма илисра жаваб баргес имкан леб. Багьирая ца секIал — хIела мягIна ва пикри тамай дархьтили диэс хIедирар. Илис далилти (доказательства и аргументы) диэс хIяжатли сари.
Нушани нуша чидил хъалибарглизир, чидил улкализир ва сегъуна жамигIятлизир акIубтирал багьес, я чеббикIес дирули ахIенра. Марлира, нушазибад дигахъуси ахIен нушани кайсуси багьудира гIякьлура. Гьарил адамла бехIбихьудра цагъуна ахIен. Балугъладаили гIергъи нушани гьарил барибси секIайс, бурибси гъайлис, баркьудилис жаваб бедлугуси саби. Нушазибад дигахъусигу нушала гIямру сегъунти детарарал. ЦацабехIти жалбяхъес бирар, илгъуна дила пикриличи кьабулхIебиркур — се барес вирара ясирлизибти бегIтазивад акIубси дурхIяли, диктатура лебси пачалихълизиб акIубти адамтани… мисалти дахъал сари. Юх, гьарил адамлизиб сунес дигуси чеббикIес (выбор) ихтияр сунезиб саби. Гьарил адам гIяхIдешличи хьуликIуси сай. Нушаб лебтасалра ара-сагъти ва давлачерти гIямру дигулра. Сепайда, лебтасалра илди кьадарли ахIен. Гьариллизиб ихтияр саби сунела гIямру гIяхIдухъахъес къайгъи дакIубарес.
Нушаб хIяжатли саби дуги-хIерилизиб гьанкI ихъес — гIяхIси саби 7-8 сягIят. ХIяжатли сари хурег ва умути шинна 2-3 литр. Дебали хIяжатли саби акьуси замана, бамсриахъес, гIяхIсиличила пикриикIес. Илкьяйдали хIяжатли саби гъамти, дирхалачебти адамти хIушала уркIиличибси бурес багьандан. ХIериэс багьандан илди диути сари.
Дигулраяв чеимцIали — хIушала нафсличибад (бухIнабадси ну, эго) чедибдеш сархес хIяжатбиркур. ХIушани бакьили дургудая «джигьад» ибси гъайла мягIна. Бахълис ил бусурман дин хIебузахъутачи къаршиси дяви саби или гьанбиркули саби. Ил ца мягIна саби, илхIелира бекIлихIебиубси. Дарган мезличил бурахIелли, «жигьад» бегIлара гьалаб хIела хIечил, хIела нафсличил дурабуркIуси дяви саби. ХIечибад хIуни чедибдеш сархадли, цархIилти масъулти арзес сегъуналра къияндеш чехIебиид.
ЦагьатIи мисал. Ил ролик нуни Интернетлизиб чебаибси саби ва набчи илини халаси асар барибси саби. Профессорли кIиибил къяйлизи кариибси студенткази: «хIу дила лекциябачи рашахъес дигули ахIенра ва ишарадли дурарухъахъес тIалаббирулра» викIули, ил дураиб. Профессорли гIур студентунази законти селис акIахъубти или хьарбаиб. ДекIар-декIарти жавабти-ургаб «бархьдеш» ибси жаваб декIарбариб. «Вархьлирив ну хIушала рарх ручIусила шайчив? Юх, ахIенри. Сен цалра хIушани кьабулагардеш, къаршидеш хIедарадаяв? Сен цалилра ну тIашхIеира? ХIушани иш лекцияличиб багьуррая азир сягIят гъайикIули хьалли, аргъахъес хIейруси секIал, хIушани ил чехIебаибси биалри. ХIуша лехIяхъили дуибтири, сенкIун ил хIушачи къячхIебикибси сабхIели… Иш гьакIлис бархьдеш агарси мерличир хIуша лехIкахъили дуадалли, жягIял илгъуна агилизи хIушара дикес асубирар», — буриб профессорли. ЖамигIят ара-сагъси биахъес багьандан дархьти хIукмурти диэс хIяжатти сари ва илди дузахъес хъарти сари. ИшбархIи балкIси секIал чебиули лехIкахъадалли, жагIял илала асар хIечира къячбилкуси саби. Пикридухъеная иличила.
Руслан Ражабов