«Балгализив гьануршаба...»
БелкI бехIбихьес дигулра халаси мягIнала жуз цалабяхъибси Ахъушавадси МяхIяммадов МяхIяммад Зайнудиновичла гьалагъайлизибад:
«Наб гьанбиркули саби нушала хала дудешуни, илдала дудешуни нушачиб гIякьлучебтира, адабдешчебтира буили саби или. Чум дус ардякьи диалра, халкьли гьандуршули кали сари уми Ахъушан ГIяли-ХIяжила, илала секретарь СулайбанхIяжила, кIелра ХIяжилагIялихъала, Мирзала ГIямарла, Аминатла МяхIяммадла, Чаракла, Мустапала МяхIяммадла ва бахъал цархIилтала, чулира халкь даршули хIербиахъес, цаличи ца дигичебли биахъес, динна хIурматбирахъес чекабизурли калунти.
Наб ишаб бурес дигуси — дила хала дудешла хала дудеш МяхIяммадличила саби, шантани илис «ЧIяртIа МяхIяммад» или ирули буили саби. Адамтас дебали манпагIятси, мискинтас кумекикIуси адам уили сай ил. Ахъри лебси узден адамла хъалибарглизив акIубли виалра, дудеш жявли вебкIили, шел дурхIя цIуръабиубхIели цIумрухъунси нешлизи илини ишкьяйда или сай:
— Неш, дурхъаси Аллагьла кьадар саби бакIибси, сабурбиpexIe. Рабадай хъумачирти хIянчи диру, БяхIяндли мицIираг адилкьа, Пирбудагъли вачар бузахъу, рузи Мариямли хIед кумекбиру, ну Хала мижитла мутагIялим ветарус. ИншаАллагь, хъалибарг абилкьехIе!
Сайра камти гIямрула, бара Кьуръан делчIес вехIихьибси уршила гъайра, гIякьлура тамашахIедизесли ахIен, сенахIенну гIямрулизиб тяп илкьяйда бетаурлира саби. УрчIeмал дус виубхIели, Хала мижитла мутагIялимли сайси МяхIяммад гIyp учIули кали сай Дагъиста декIар-декIарти шимазив гIярабла гIилмула гIялимтачив. Илар дагьур кIарахъала, къумукъла, булугунала мез. ГIярабла мез биалли дурусли дяркъур. Дагъистайчила, халкьла гIямруличила мурхьли пикриикIуси, адамтази гIяхIси гIеббуруси гIялим ветаур. Буруливан, итхIели жал акIубхIeли маслигIятбарахъес Ахъушала жамигIятличи дугьабилзули буили саби, ва ишабад илди мер-мусаличи динна гIялимти, хIурматла адамти бурхьули буили саби. Илкьяйдали урхьули уили сай ЧIяртIа МяхIяммадра Къадарла, Губданила ва цархIилтира шимази.
Сай акIубси Ахъушала шила шанти-ургар, хаслира гъамти-ургар сегъунтилра разиагардеш хIедиахъесра халаси къайгъи бирули уили сай илини. Къугъати дяхI-сипатла, сунечи иштяхIдухъесли гъайикIес балуси МяхIяммадли халкь-ургаб халаси хIурматра дигира сархили уили сай.
МяхIяммад 40 дус виубси замана цугбикили саби имам Шамил ясируцили арукибхIейчирад 20 дус дикниличил. Пачала хIукуматли Дагъиста халкьличи дирути гуж-зулму сагали цIакьдиубхIели, бархьагардешличи къаршидеш дагьахъес, сагали имамра декIарварили, Шамилла дяви даимбарес кьасла бегIти дакIубухъи саби.
Сагъратлила шайх ГIябдуряхIмайчи бякьи саби тиладиличил Дагъиста имам ветаахъес. Иличила багьурхIели, пачала хIякимтани бахъал адамти буцили, Сибирьлизи бархьили саби. Сагъратлила шайхличив учIули калунси МяхIяммадра илдачил вархваси ургар или пикрибарили, илра Сибирьлизи вархьили сай.
Ахъушала Хала мижитла имам уили сай сунела у Дагъистайзибцунра ахIи, Турциялизиб, ГIярабла улкназиб балуси Халал ХIяжилагIяли, илини тиладибарили хьаллира, гIяйибагарси сай или МяхIяммад ватаахъес, гIяхIдеш бетаурли ахIен.
ХIяжилагIялини МяхIяммадличи хъарбарили сай бусурман динна шайчибси багьуди тIинтIбирни тIашхIеахъес. МяхIяммадли хъули дурхьути кагъуртазир, сарира гIярабла хатIли делкIунти, Иман-Исламла мягIна баянбирули, халкьли аргъесли вягIза-насихIятуни гIердурули дарибти белкIани дуили сари.
Ардякьун дусми. ЧIяртIа МяхIяммад Сибирьлизивад чархIевхъун. Илини делкIи дархьибти, Иман-Исламла мягIна иргъахъути белкIани ахъли кьиматладарили уили сай устаз ГIяли-ХIяжини. Илди белкIaни халкьлизир кали, нушачира даили сари ва чеабиуси наслу гIякьлучебси, бяркъчебси бетаахъес, иншаАллагь, кумеклира детарниличи дирхехIе.
Ишкьяйда белкIи сай МяхIяммадов МяхIяммад Зайнудиновичли «Иман. Ислам. ИхIсан» ибси къугъаси уличил сунени хIядурбарили дураибси, чедив гьанушибси МяхIяммадла ва цархIилти гIялимтала вягIза-насихIятуни ва белкIани кадерхахъурси жузла бехIбихьудлизи. Дагъиста Муфтиятли кьабулбарили дураибси. Жуз бехIбирхьули саби ишди тугъачибад:
1. Иман — ил саби Аллагьличира, Аллагьла малаикуначира, кунганачира, идбагуначира, кьиямала бархIиличира, Аллагьла кьадарличира вирхни.
2. Ислам — ил саби шагьадатлис гIергъи уркIи кабизахъурли вирхни, гьар бархIи шудехIелра дехIибала дирни, закат бедлугни, Рабазан бузразив дубурцни, ахъри бакIалли, ХIяж барни.
3. ИхIсан — ил саби Иманра, Исламра, Аллагьли вегI чейуси виъниличила гьанбиркахъули, чедетаахъили дални ва дузахъни.
Даршлим шуцIали дус гьалар бусурман динна гIилмула гIялим, Ахъушала шилизивадси, сунес «ЧIяртIа МяхIяммад» или ируси пасихIси адамли цаладяхъибти Иманна, Исламла мягIна гIячихъбирути баянти цаличирад цали черлукIули, шуэсил наслулизивадси МяхIяммад Зайнудиновичличи даибхIели, лерилра цаладяхъили, жуз хIядурбариб ва дураахъиб. МяхIяммад гьанна сайра хала дудеш сай, ва сунечибад акIубтас кьяйдали, лебтасалра илди баянти хIяжатти ва дагьес черти диъни пикрибаралли, аргъесли саби, сецад халаси кьадрила хIянчи сабил илини барибси.
ГIярабла хатIличил делкIунтира кадерхахъурли сари жузлизи. ГIярабла хатIли белкIунси гIяхIил бучIес бурсивиэс дигусилис илра халаси кумекли бетарули саби, —сунени бархьли бучIулил ахтардибарес имкан лебни багьандан, нушани дузахъути хатIли белкIунсира мякьлаб лебхIели.
МяхIяммад Зайнудиновичли хIядурбарибси жузлизи кадерхахъурли сай бусурман динна гIилмуличил дархдасунти цархIилти гIяхIцад белкIанира. Илди-ургаб леб астрономияла шайчиб халаси багьуди лебси гIялим, ахъушан Чарак ГIямаровли кабизахъурси жузлама — дусла гьарил бархIи дехIибала дируси замана гIячихъбарили цалабяхъибси, динна агьлули кьабулбарили, лебилра Дагъистайзиб бузахъуси.
«Дурхъати бузри ва дуги-хIери» ибси уличил МяхIяммадли сунени хIядурбарибси белкIра каберхахъурли сай, сунезибадра бусурман адамли халаси кьадрила багьуди касахъес имканбикIахъуси. «Аллагьлизи тилади тIягIят саби» или лукIули сай авторли ва балга бирнила тяхIяр-кьяйдара гIердурули сай, Ахъушала Хала мижитла имам ГIябдуллагь-ХIяжила балгализибад бутIа гьанбушили сай, сунезирра балгализир диэс гIягIнити бекIлидиубти шуртIри гIердурибси.
Лер Ахъушан ГIяли-ХIяжила урши Ильясли, устазла рурсила урши Каримуллагьличи хъардарили хIядурдарахъибти КьиблаличивяхI калзнила ва цархIилтира чараагарли дагьес хIяжатти шуртIри.
Баркалла балахъули сай МяхIяммадли жуз хIядурбирухIели кумекбарибтас — Избербашлизивадси ГIябдуллагьлис, ГIяялизивадси МирзахIяжис, Ахъушала Кьади ГIябдуллагьлис, Сагаси Хушетлизивадси МяхIяммадлис, Узнимахьилизивадси ГIябдулкьадирлис, Къадарлизивадси ХIяжис, Хъаршабти узби ГIябдулмутIалимлис ва МяхIяммадлис, Манаслизивадси МяхIяммад —Шамиллис, Каспийскла Кьади МяхIяммадгIялис, Губданивадси Абул-Муслимлис, Усишавадси ХIябиблис. Ахъушала Хала мижитла будун МяхIяммад-Загьирлис, суненира даршлим шуцIали дус гьаларла белкIани къугъали черделкIунси, марлира, МяхIяммад-Загьирла гьунарра камси ахIен.
Иличиблира багьесли саби сецад гунзри кацIили, чум адамличил пикри цалабяхъили хIядурбарилил МяхIяммад Зайнудиновичли илгъуна жуз. Баркалла багьахъурти-ургаб леб сунела дудеш Зайнудинра, нешла узи МяхIяммадра, сунела уршбира, сай гIевуцили, уркIичевварибти ва биубсигъуна кумекбарибти гъамтира.
ГIергъити гъайлизиб М.МяхIяммадовли ишгъуна пикри бурули сай: «Насаб-тухумла ухIнав серхурси, духуси урши декIараварили, ца гIяхIси гIялим ветаахъес гIягIнибиркур, — тухумла духIнар дирутас илини гIямал биру. Кьабулдараб лерилра хIушани Аллагь багьандан дарибти гIяхIти баркьудлуми! Иш жуз цалабяхъибси нура хIушала балгализив гьануршаба!»
Къугъати суратуначил балкьаахъурси, гIякьлуми ва пасихIти пикруми духIнадуцибси жуз хIядурбарес илцадра халаси къайгъи дакIубарибси адамла «цархIилтачира секьяйда уркIи изули биэс гIягIнили» или гьанбикесли саби.
ХIурматла МяхIяммад Зайнудинович, гIурра дахъал гIяхIти баркьудлуми дурадеркIахъес хIед ахъри габ!