БелкI бехIбихьес дигулра халаси мягIнала жуз цалабяхъибси Ахъуша­вад­си МяхIяммадов МяхIяммад Зайну­ди­­новичла гьалагъай­ли­зибад:
«Наб гьанбиркули саби нушала хала ду­­дешуни, илдала ду­­дешуни нушачиб гIякь­­лу­чебтира, адаб­деш­чеб­тира буили са­би или. Чум дус ардякьи диалра, халкьли гьандуршули кали сари уми Ахъушан ГIяли-ХIяжила, ила­ла секретарь Су­­лай­­­банхIяжила, кIел­­ра ХIяжилагIя­ли­хъала, Мирзала ГIя­­марла, Аминатла Мя­­­хIяммадла, Ча­­ракла, Мустапала Мя­­хIяммадла ва ба­хъал цар­хIил­­тала, чу­лира халкь даршули хIер­­биахъес, ца­ли­­чи ца дигичебли би­ахъес, динна хIур­­­матбирахъес чекабизурли калунти.
Наб ишаб бурес дигуси — дила ха­ла дудешла хала дудеш МяхIям­мад­личила саби, шантани илис «ЧIяртIа МяхIяммад» или ирули буили саби. Адамтас дебали ман­па­гIятси, мискинтас ку­­мекикIуси адам уили сай ил. Ахъри лебси узден адамла хъалибарг­ли­зив акIубли виалра, дудеш жявли веб­кIи­ли, шел дурхIя цIуръабиубхIели цIум­рухъунси нешлизи илини ишкьяйда или сай:
— Неш, дурхъаси Аллагьла кьадар саби бакIибси, сабурбиpexIe. Рабадай хъумачирти хIянчи диру, БяхIяндли мицIираг адилкьа, Пирбудагъли вачар бузахъу, рузи Мариямли хIед кумекбиру, ну Хала мижитла мутагIялим ветарус. ИншаАллагь, хъалибарг абилкьехIе!
Сайра камти гIямрула, бара Кьуръан делчIес ве­­хIихьибси уршила гъайра, гIякьлура та­ма­ша­хIе­дизесли ахIен, сенахIенну гIямрулизиб тяп илкьяйда бетаурлира саби. УрчIeмал дус виуб­хIели, Хала мижитла мутагIялимли сайси МяхIяммад гIyp учIули кали сай Дагъиста де­кIар-декIарти шима­зив гIя­рабла гIилмула гIялим­тачив. Илар дагьур кIа­ра­хъала, къумукъла, бу­лугунала мез. ГIярабла мез биалли дурусли дяркъур. Дагъистайчила, халкьла гIямруличила мурхьли пик­ри­икIуси, адамтази гIяхIси гIеббуруси гIялим ветаур. Буруливан, итхIели жал акIубхIeли мас­лигIят­ба­рахъес Ахъушала жа­ми­гIятличи дугьа­бил­зули буили саби, ва ишабад илди мер-мусаличи динна гIялимти, хIурматла адамти бурхьули буили саби. Илкьяйдали урхьули уили сай ЧIяртIа Мя­хIям­мадра Къадарла, Губданила ва цархIилтира ши­мази.
Сай акIубси Ахъушала шила шанти-ургар, хаслира гъамти-ургар се­гъунтилра разиагар­деш хIедиахъесра ха­ла­си къайгъи бирули уили сай илини. Къугъати дяхI-сипатла, сунечи иштяхIдухъесли гъай­икIес балуси Мя­хIям­мад­ли халкь-ур­габ халаси хIурматра дигира сар­хили уили сай.
Мя­хIяммад 40 дус виубси замана цугбикили са­би имам Шамил ясируцили ару­киб­­­хIейчирад 20 дус дикниличил. Пачала хIукуматли Дагъиста халкь­личи дирути гуж-зулму сагали цIакь­диубхIели, бархьагардешличи къар­шидеш дагьахъес, сагали имамра декIарварили, Шамилла дяви даимбарес кьасла бегIти дакIубухъи саби.
Сагъратлила шайх ГIябдуряхI­майчи бякьи саби тиладиличил Дагъиста имам ветаахъес. Иличила багьурхIели, пачала хIякимтани бахъал адамти буцили, Сибирьлизи бархьили саби. Сагъратлила шайхличив учIули калунси МяхIяммадра илдачил вархваси ургар или пикрибарили, илра Сибирьлизи вархьили сай.
Ахъушала Хала мижитла имам уили сай сунела у Дагъистайзибцунра ахIи, Турциялизиб, ГIярабла улкназиб балуси Халал ХIяжилагIяли, илини тиладибарили хьаллира, гIяйибагарси сай или МяхIяммад ватаахъес, гIяхI­деш бетаурли ахIен.
ХIяжилагIялини МяхIям­мад­личи хъар­­барили сай бусурман динна шайчибси багьуди тIинтIбирни тIаш­хIеахъес. МяхIяммадли хъули дурхьути кагъуртазир, сарира гIя­рабла хатIли делкIунти, Иман-Исламла мягIна баянбирули, халкьли аргъесли вягIза-насихIятуни гIер­дурули дарибти белкIани дуили сари.
Ардякьун дусми. ЧIяртIа МяхIяммад Сибирьли­зи­вад чархIевхъун. Илини делкIи дархьибти, Иман-Исламла мягI­на иргъахъути белкIани ахъли кьи­мат­­ла­да­рили уили сай устаз ГIяли-ХIяжини. Ил­ди белкIaни халкьлизир кали, нушачира даили сари ва чеабиуси наслу гIякь­лучебси, бяркъчебси бе­таахъес, иншаАллагь, кумеклира детарниличи дир­хехIе.
Ишкьяйда белкIи сай МяхIям­мадов МяхIям­мад Зайнудиновичли «Иман. Ислам. ИхIсан» ибси къугъаси уличил сунени хIядурбарили дураибси, чедив гьанушибси МяхIяммадла ва цархIилти гIялимтала вягIза-наси­хIя­туни ва белкIани кадерхахъурси жузла бехIбихьудлизи. Дагъиста Муф­тиятли кьабулбарили дураибси. Жуз бехIбирхьули саби ишди тугъачибад:
1. Иман — ил саби Аллагьличира, Аллагьла малаикуначира, кунганачи­ра, идбагуначира, кьия­мала бар­хIи­­­личира, Аллагьла кьадарличира вирх­­­ни.
2. Ислам — ил саби шагьадатлис гIергъи уркIи кабизахъурли вирхни, гьар бархIи шудехIелра дехIибала дирни, закат бедлугни, Рабазан бузразив дубурцни, ахъри бакIалли, ХIяж барни.
3. ИхIсан — ил саби Иманра, Исламра, Аллагьли вегI чейуси виъниличила гьанбиркахъули, чедетаахъили дални ва дузахъни.
Даршлим шуцIали дус гьалар бусурман динна гIилмула гIялим, Ахъушала шилизивадси, сунес «ЧIяртIа Мя­хIяммад» или ируси пасихIси адамли цаладяхъибти Иманна, Исламла мягIна гIячихъбирути баянти цаличи­рад цали черлукIули, шуэсил наслулизивадси МяхIяммад Зайнудиновичличи даибхIели, лерилра цаладяхъили, жуз хIядурбариб ва дураахъиб. Мя­хIяммад гьанна сайра хала дудеш сай, ва сунечибад акIубтас кьяйдали, лебтасалра илди баянти хIяжатти ва дагьес черти диъни пикрибаралли, аргъесли саби, сецад халаси кьадрила хIянчи сабил илини барибси.
ГIярабла хатIличил делкIунтира ка­дер­хахъурли сари жузлизи. ГIя­рабла хатIли белкIунси гIяхIил бучIес бурсивиэс дигусилис илра халаси кумекли бетарули саби, —сунени бархьли бучIулил ахтардибарес имкан лебни багьандан, нушани дузахъути хатIли белкIунсира мякьлаб леб­хIели.
МяхIяммад Зайнудиновичли хIя­дур­барибси жузлизи кадерхахъурли сай бусурман динна гIилмуличил дархдасунти цархIилти гIяхIцад белкIанира. Илди-ургаб леб астрономияла шайчиб халаси багьуди лебси гIялим, ахъушан Чарак ГIямаровли кабизахъурси жузлама — дусла гьарил бархIи дехIибала дируси замана гIячихъбарили цалабяхъибси, динна агьлули кьабулбарили, лебилра Дагъистайзиб бузахъуси.
«Дурхъати бузри ва дуги-хIери» ибси уличил МяхIяммадли сунени хIядурбарибси белкIра каберхахъурли сай, сунезибадра бусурман адамли халаси кьадрила багьуди касахъес имканбикIахъуси. «Аллагьлизи тилади тIягIят саби» или лукIули сай авторли ва балга бирнила тяхIяр-кьяйдара гIердурули сай, Ахъушала Хала мижитла имам ГIябдуллагь-ХIяжила балгализибад бутIа гьанбушили сай, сунезирра балгализир диэс гIягIнити бекIлидиубти шуртIри гIердурибси.
Лер Ахъушан ГIяли-ХIяжила ур­ши Ильясли, устазла рурсила урши Ка­римуллагьличи хъардарили хIя­дурдарахъибти КьиблаличивяхI калзнила ва цархIилтира чараагарли дагьес хIяжатти шуртIри.
Баркалла балахъули сай МяхIям­мад­ли жуз хIя­д­урбирухIели кумек­ба­­­­рибтас — Избербаш­ли­­зи­вадси ГIяб­­­­­­­дуллагьлис, ГIяялизивадси Мир­­­за­­­­хIяжис, Ахъушала Кьади ГIяб­дул­лагьлис, Сагаси Ху­шет­лизи­вадси Мя­хIям­мадлис, Узнимахьи­ли­зи­вад­си ГIяб­­­дулкьадирлис, Къадарли­зи­вадси ХIяжис, Хъаршабти узби ГIяб­дул­му­тIа­­лимлис ва Мя­хIяммадлис, Манаслизивадси МяхIяммад —Ша­­миллис, Кас­пийскла Кьади Мя­хIям­мад­гIялис, Губданивадси Абул-Муслимлис, Уси­шавадси ХIябиблис. Ахъу­шала Хала ми­житла будун Мя­хIям­мад-Загьирлис, су­не­нира даршлим шу­цIали дус гьаларла белкIани къу­гъали чер­дел­кIунси, мар­лира, Мя­хIям­мад-Загьирла гьунарра камси ахIен.
Иличиблира багьесли саби сецад гунзри кацIили, чум адамличил пикри цалабяхъили хIядурбарилил МяхIяммад Зайнудиновичли илгъуна жуз. Баркалла багьахъурти-ургаб леб су­нела дудеш Зайнудинра, нешла узи Мя­хIяммадра, сунела уршбира, сай гIевуцили, уркIичевварибти ва биубсигъуна кумекбарибти гъамтира.
ГIергъити гъайлизиб М.МяхIям­ма­довли ишгъуна пикри бурули сай: «Насаб-тухумла ухIнав серхурси, духуси урши декIараварили, ца гIяхIси гIялим ветаахъес гIягIнибиркур, — тухумла духIнар дирутас илини гIямал биру. Кьабулдараб лерилра хIушани Аллагь багьандан дарибти гIяхIти баркьудлуми! Иш жуз цалабяхъибси нура хIушала балгализив гьануршаба!»
Къугъати суратуначил балкьаахъурси, гIякьлуми ва пасихIти пикруми духIнадуцибси жуз хIядурбарес илцадра халаси къайгъи дакIубарибси адамла «цархIилтачира секьяйда ур­кIи изули биэс гIягIнили» или гьанби­кесли саби.
ХIурматла МяхIяммад Зайнудинович, гIурра дахъал гIяхIти баркьудлуми дурадеркIахъес хIед ахъри габ!

П. Маллаева