Дегвализивадси ургъанна гьуни

ХХ-ибил даршдусла бехI­би­хьудлизибси Дагъис­та тарих ми­цIир­ти адамтала кьис­матуназибад бе­таурси саби, чулара уми га­зе­та­бала цаибти бяхIяназир камли къар­шидиркути.
Гьайгьайрагу, илдани саби нушала улка чебяхIси бетаахъурсира. Илди-ургав дила хала дудешла дудеш БяхIядзи Зайнудинович БяхIяд­зиев, Сергокъалала районна Дегвала шилизивадси Граждан дергъла бутIакьянчи, хIунтIена партизан, някълизиб ярагъличил вегIла мер-муса далтахъутазивадли ца сай.

Дегва:
хала бегIтала бузери ва гьанбикуни
Дегвала ши акIнила тарих гъабзадешла бяхIяначил бархбасунси саби. Пяйхъла изала (тиф) тIинтIбиубси за­мана жявхIелила МикIхIила шила бай­хъала шанти чула хIяйван-къача ду­ки дикуси «Дегола къада» бикIуси мер­личи гечбиубтири, цархIилтачи изала чехIехъахъес багьандан. Ил­кьяй­дали бетаурси саби сагаси ши Дег­ва, суненира жявхIелила МикI­хIи­ла шиличил бархбасуни къяб­хIе­дер­­дибси.
Илаб хIербирути дарганти дебати бархбасуначил, гъайлис мардешличил, яхI-ламусличил, вегIличи, хъалибаргличи ва шантачи бирхауди бирхьниличил декIар­булхъутири. Илгъуна авидлизив халаваибсири дила хала дудешла дудеш БяхIядзира.
БяхIядзи Зайнудинович 1887 ибил дусла июньна 1-личив акIуб­си­­ри. Илала дур­хIя­деш ва жагьдеш хъубзурала къиянти шуртIразир ар­дя­кьунтири. ИтхIели анкIила гьа­рил кьялши халаси къиян кабихьи­ли сархусири. Дунъяличирти аги-кьяй­да хъярхъли дарсдикIес дехI­ди­хьиб­тири: Россияла пачалихъ паш­бир­хъес бехIбирхьулри. Революция, дургъби дехIдирхь­ни­ли­чила ха­бурти дубуртазир тIинтI­диубтири.

Баркьуди кьисматли бетаурхIели
1918-1919-ибти дусмазиб Да­­гъистайзиб чIумаси дергъ ка­би­киб­сири. Революциялис гIергъи Граждан дургъби дехI­дихьибтири ва дубурла район­тази цIубабала гвардияла, ге­не­рал Деникинна гIяс­курти духI­на­духъунтири. Ил­дани халкь­личи гуж-зул­му ди­рутири: кьацI, хIяйванти, мас-мулк керисули.
1919 ибил дусла августла 24-личиб МикIхIила шила удибси ГIяякьакьала къадализиб кьяркьси дергъ кабикибсири. МикIхIила, Дегвала, МулебкIила ва алав-гьалавти шимазибадти мурул адамти Деникинна ярагълабиубси гIяскарличи къаршили дурабухъунтири. Чина дигIянбикес гIягIнисил чула мер-муса ункъли далнили ва дявиличи хIядурбиънили, дубурлантани душмайс чIумаси бяхъ чегахъибсири. Ил анцIбукь Дагъиста шимазибти адамтани Деникинна гIяскуртас къаршидеш дирнила лишанни бетаурсири.
Ил дергълизир дила хала дудешла дудеш БяхIядзинира халати гъабзадеш чедаахъибтири. Совет хIукумат гIеб­бур­цуси хIунтIена пар­тизантала кьукьялизи керхурли, цIу­ба­ба­ла гвардияличи ва илдачил ца­биубти дубурлантачи къаршили ур­гъу­сири.

ХIунтIена партизан
Хала бегIтала хабуртани ва тарихла баянтани жавабкардеш дихуси адамла сипат гьалабирхьули саби. БяхIядзи Зайнудиновичли мерличибти мурул адамтала кьукьни алкIахънилизир жигарла бутIакьяндеш дарибтири. Илдани дубурла районтази аркьути гьундури гIекIили, вайнукьаби тIашиутири, ГIяякьакьала къадализиб ва мякьларти хъябагьрибачиб чебухъунти гIела дянгиутири.
Дубуртазиб кабикибси партизан­тала дергъли чIумадеш, гъярцIа гьун­ду­ри ункъли дални, диштIати кьукь­над­ли бургънила устадеш, душ­ма пик­руми ва барх бургъутала хIял-тIа­бигIят дални тIалаббирулри. Ди­ла ха­ла дудешла дудешличи бирхау­ди би­хьибсири ва иличил барх урух­хIе­кIу­ли башутири. Игьдибар бегI­ла­ра дур­хъаси шабагъат сабри, ка­гъур­та­зиб белкI агарли хьалли, мухI­ли­ли ирули, наслубачибад-нас­лу­ба­чи биуси.

Пачалихъла даражаличиб
Граждан дергъра таманбиубли белгити аги-кьяйдара кадизахъурли гIергъи, партизантала кьукьялизир бу­тIакьяндеш дарибти ва чедибдеш сарх­нилизи пай кабихьибти адамти пачалихъли шабагъатлабарибтири. БяхIядзи БяхIядзиев ХIунтIена Байрахъла орденничи лайикьикибсири – ит замана гъабзадеш дакIударибтас ва Совет хIукумат кабилзахънилизир сархибдешуни диахъубтас бедлугуси ахъси даражала шабагъат сабри ил орден.
Кьанниван дила хала дудешла дудешлис «СССР-ла Ярагъладарибти ЦIакьанас 50 дус» ва «Асилси бузери багьандан. В.Ленин акIубхIейчирад 100 дус дикнила хIурматлис» ибти медальти дедибтири. Илдани БяхIядзи Зайнудиновичли дергълис гIергъира даршути гIямру лушнилизир, республикала гIямрулизир бутIакьяндеш дирнилис бикьридеш дирулри. Замана аркьукад цацадехIти кагъурти ва шабагъатуни детахъилри, амма мяхI­камли калунти кагъуртани ил ветеран ва Граждан дергъла бу­тIакьянчи виъни марбирулри.

Дубурлан партизаннизивад хъалибаргла пахру
Нушала хъалибарглис Бя­хIядзи Зайнудиновичла у пах­ру ва жаваб­кардешра дихни саби. Тарихла бя­хIя­нани дубурла биштIаси шилизивадси адам, сунела хIячмас, аслу-миналис марли кали, мягI­ничерти анцIбукьунала дайлав виэс вирниличила бу­рули саби. Ил «Россия», «Да­гъистан», «ши», «кьам» иб­ти дугьби цализирад ца де­кIар­­хIедируси дар­ган вири. Дергъла дусмазир илди низам-кьяйда хала дудешла ду­дешли ярагъличил далтахъутири, гIер­гъити дусмазир – бузериличил ва дархьли дуркIути гIям­руличил.
ИшбархIи илала наслу пачалихъла ва жамигIятла гIям­рулизи белгиси пай кабирхьули, гьалабяхI башули саби. Или­зиб цаличибад цаличи ба­шуси гьаб-гIергъидеш леб: ГIяякьакьала къадализибси пар­тизантала отрядличибад хIу­ку­матла органтачи, республикала СМИ-бачи, багьудиличи бетаайчи. ТяхIяр-кьяйда дарсдикIули хьалли, вегIла миллатлис къуллукъличи кайзнила хIекьдеш убла тяхIярли кавлули саби.

Убла заманаличибад ишбархIиличи
БусягIятла замана хала бегIтала гьунарти лайикьли кьиматладарес ибси мурадличил тарихла анцIбукьуни хIердирули сари. Ил баркьудилис хъалибаргунани мяхI­кам­ли дихIути кагъуртани, ша­багъатунани халаси кумек бирули саби. ХIера, илди детарули сари адаб-хIяяличи хъарихъути бикьруми, сарира суратуназир, фамилиябазир, шабагъатуназир, халаси наслула хабуртазир хIердирули кавлути.
Дила хала дудешла дудеш БяхIядзила та­рих дахълизибадли ца саби, сабира Дагъис­тай­зир кадикибти дарсдешунас хьулчили бе­таурси. Дегвализивадси партизанна кьис­матлизибад дубурлантани чула ванза мяхI­кам­­барес лерилра цIакьани дяхIчиаъни че­биул­­ра.
Наб, уршила уршила уршилис ва журналистлис, илдигъунти гIяхIгъубзнала уми багьахънибала майдайчир даим зайдикIни мягIничебси саби. Илди музейла экспонатуни ахIенну, ахъти адабдешла къиликъуни белгидирути секIулти сари. Нушала Дагъистан сегъунти кьисматуназибад ва хIял-тIабигIятуназибад бетаурсил балули лебай, чисалра илала тарих гъарацIбарес имканхIебикIур.

Кьурбан БяхIядзиев,
Россияла журналистунала Союзла член