ХХ-ибил даршдусла бехIбихьудлизибси Дагъиста тарих мицIирти адамтала кьисматуназибад бетаурси саби, чулара уми газетабала цаибти бяхIяназир камли къаршидиркути.
Гьайгьайрагу, илдани саби нушала улка чебяхIси бетаахъурсира. Илди-ургав дила хала дудешла дудеш БяхIядзи Зайнудинович БяхIядзиев, Сергокъалала районна Дегвала шилизивадси Граждан дергъла бутIакьянчи, хIунтIена партизан, някълизиб ярагъличил вегIла мер-муса далтахъутазивадли ца сай.
Дегва:
хала бегIтала бузери ва гьанбикуни
Дегвала ши акIнила тарих гъабзадешла бяхIяначил бархбасунси саби. Пяйхъла изала (тиф) тIинтIбиубси замана жявхIелила МикIхIила шила байхъала шанти чула хIяйван-къача дуки дикуси «Дегола къада» бикIуси мерличи гечбиубтири, цархIилтачи изала чехIехъахъес багьандан. Илкьяйдали бетаурси саби сагаси ши Дегва, суненира жявхIелила МикIхIила шиличил бархбасуни къябхIедердибси.
Илаб хIербирути дарганти дебати бархбасуначил, гъайлис мардешличил, яхI-ламусличил, вегIличи, хъалибаргличи ва шантачи бирхауди бирхьниличил декIарбулхъутири. Илгъуна авидлизив халаваибсири дила хала дудешла дудеш БяхIядзира.
БяхIядзи Зайнудинович 1887 ибил дусла июньна 1-личив акIубсири. Илала дурхIядеш ва жагьдеш хъубзурала къиянти шуртIразир ардякьунтири. ИтхIели анкIила гьарил кьялши халаси къиян кабихьили сархусири. Дунъяличирти аги-кьяйда хъярхъли дарсдикIес дехIдихьибтири: Россияла пачалихъ пашбирхъес бехIбирхьулри. Революция, дургъби дехIдирхьниличила хабурти дубуртазир тIинтIдиубтири.
Баркьуди кьисматли бетаурхIели
1918-1919-ибти дусмазиб Дагъистайзиб чIумаси дергъ кабикибсири. Революциялис гIергъи Граждан дургъби дехIдихьибтири ва дубурла районтази цIубабала гвардияла, генерал Деникинна гIяскурти духIнадухъунтири. Илдани халкьличи гуж-зулму дирутири: кьацI, хIяйванти, мас-мулк керисули.
1919 ибил дусла августла 24-личиб МикIхIила шила удибси ГIяякьакьала къадализиб кьяркьси дергъ кабикибсири. МикIхIила, Дегвала, МулебкIила ва алав-гьалавти шимазибадти мурул адамти Деникинна ярагълабиубси гIяскарличи къаршили дурабухъунтири. Чина дигIянбикес гIягIнисил чула мер-муса ункъли далнили ва дявиличи хIядурбиънили, дубурлантани душмайс чIумаси бяхъ чегахъибсири. Ил анцIбукь Дагъиста шимазибти адамтани Деникинна гIяскуртас къаршидеш дирнила лишанни бетаурсири.
Ил дергълизир дила хала дудешла дудеш БяхIядзинира халати гъабзадеш чедаахъибтири. Совет хIукумат гIеббурцуси хIунтIена партизантала кьукьялизи керхурли, цIубабала гвардияличи ва илдачил цабиубти дубурлантачи къаршили ургъусири.
ХIунтIена партизан
Хала бегIтала хабуртани ва тарихла баянтани жавабкардеш дихуси адамла сипат гьалабирхьули саби. БяхIядзи Зайнудиновичли мерличибти мурул адамтала кьукьни алкIахънилизир жигарла бутIакьяндеш дарибтири. Илдани дубурла районтази аркьути гьундури гIекIили, вайнукьаби тIашиутири, ГIяякьакьала къадализиб ва мякьларти хъябагьрибачиб чебухъунти гIела дянгиутири.
Дубуртазиб кабикибси партизантала дергъли чIумадеш, гъярцIа гьундури ункъли дални, диштIати кьукьнадли бургънила устадеш, душма пикруми ва барх бургъутала хIял-тIабигIят дални тIалаббирулри. Дила хала дудешла дудешличи бирхауди бихьибсири ва иличил барх уруххIекIули башутири. Игьдибар бегIлара дурхъаси шабагъат сабри, кагъуртазиб белкI агарли хьалли, мухIлили ирули, наслубачибад-наслубачи биуси.
Пачалихъла даражаличиб
Граждан дергъра таманбиубли белгити аги-кьяйдара кадизахъурли гIергъи, партизантала кьукьялизир бутIакьяндеш дарибти ва чедибдеш сархнилизи пай кабихьибти адамти пачалихъли шабагъатлабарибтири. БяхIядзи БяхIядзиев ХIунтIена Байрахъла орденничи лайикьикибсири – ит замана гъабзадеш дакIударибтас ва Совет хIукумат кабилзахънилизир сархибдешуни диахъубтас бедлугуси ахъси даражала шабагъат сабри ил орден.
Кьанниван дила хала дудешла дудешлис «СССР-ла Ярагъладарибти ЦIакьанас 50 дус» ва «Асилси бузери багьандан. В.Ленин акIубхIейчирад 100 дус дикнила хIурматлис» ибти медальти дедибтири. Илдани БяхIядзи Зайнудиновичли дергълис гIергъира даршути гIямру лушнилизир, республикала гIямрулизир бутIакьяндеш дирнилис бикьридеш дирулри. Замана аркьукад цацадехIти кагъурти ва шабагъатуни детахъилри, амма мяхIкамли калунти кагъуртани ил ветеран ва Граждан дергъла бутIакьянчи виъни марбирулри.
Дубурлан партизаннизивад хъалибаргла пахру
Нушала хъалибарглис БяхIядзи Зайнудиновичла у пахру ва жавабкардешра дихни саби. Тарихла бяхIянани дубурла биштIаси шилизивадси адам, сунела хIячмас, аслу-миналис марли кали, мягIничерти анцIбукьунала дайлав виэс вирниличила бурули саби. Ил «Россия», «Дагъистан», «ши», «кьам» ибти дугьби цализирад ца декIархIедируси дарган вири. Дергъла дусмазир илди низам-кьяйда хала дудешла дудешли ярагъличил далтахъутири, гIергъити дусмазир – бузериличил ва дархьли дуркIути гIямруличил.
ИшбархIи илала наслу пачалихъла ва жамигIятла гIямрулизи белгиси пай кабирхьули, гьалабяхI башули саби. Илизиб цаличибад цаличи башуси гьаб-гIергъидеш леб: ГIяякьакьала къадализибси партизантала отрядличибад хIукуматла органтачи, республикала СМИ-бачи, багьудиличи бетаайчи. ТяхIяр-кьяйда дарсдикIули хьалли, вегIла миллатлис къуллукъличи кайзнила хIекьдеш убла тяхIярли кавлули саби.
Убла заманаличибад ишбархIиличи
БусягIятла замана хала бегIтала гьунарти лайикьли кьиматладарес ибси мурадличил тарихла анцIбукьуни хIердирули сари. Ил баркьудилис хъалибаргунани мяхIкамли дихIути кагъуртани, шабагъатунани халаси кумек бирули саби. ХIера, илди детарули сари адаб-хIяяличи хъарихъути бикьруми, сарира суратуназир, фамилиябазир, шабагъатуназир, халаси наслула хабуртазир хIердирули кавлути.
Дила хала дудешла дудеш БяхIядзила тарих дахълизибадли ца саби, сабира Дагъистайзир кадикибти дарсдешунас хьулчили бетаурси. Дегвализивадси партизанна кьисматлизибад дубурлантани чула ванза мяхIкамбарес лерилра цIакьани дяхIчиаъни чебиулра.
Наб, уршила уршила уршилис ва журналистлис, илдигъунти гIяхIгъубзнала уми багьахънибала майдайчир даим зайдикIни мягIничебси саби. Илди музейла экспонатуни ахIенну, ахъти адабдешла къиликъуни белгидирути секIулти сари. Нушала Дагъистан сегъунти кьисматуназибад ва хIял-тIабигIятуназибад бетаурсил балули лебай, чисалра илала тарих гъарацIбарес имканхIебикIур.
Кьурбан БяхIядзиев,
Россияла журналистунала Союзла член

