Бетахъахъес асухIебируси тIама

Дарган мез чили-биалра пик­ри­дарили бацIси мерличир акIа­­хъубти ахIенри. Илди дарш­дусмазир Дагъиста ду­буртазир, къаркъаличир дел­шунти махьурбазир, гъяр­цIа дякьяначир, кьяркьси тIа­би­­гIят­лизир, дугьбала дур­хъаси багьара, декI­дешра лерси мерличир акIуб­­тири. Илди мезличил дергъличилара дар­­шу­деш­личилара вягI­да­­лабирутири, дурхI­­­ни рур­къу­тири, гIямрула ва бу­зерила бур­си­деш гIеби­са­хъутири, лябкьуси къияй­­чила гьа­ла-хили балахъу­сири, рази­деш барх бур­­тIусири.
Даргантас лутIи-хьулчилизирад дехI­­ди­хьили, дарган мез саби-ургабси их­ти­лат­лис­цун хIяжатти ахIенри, илди ванзаличиб хIер­биэс, акIес багьандан, чули-саби чи ва сегъунти сабил белгибарес багьандан гIягIнитири. Мезличил дархдаси сари тарих, халкьла хасиятуни, бузериличила, хъалибаргличила, адамдешличила пикруми. ИшбархIира дарган мез гьаларван зайдикIули сари, амма илдас чула тIама аргъахъес багьандан дургъес гIягIнили саби ибси пикри, даим дакIубирули саби. Илдигъунти пикрумани бахъал дила зилантала уркIбазиб мер бургули саби. Нуша, хъулир нешла мез иргъули халадиулра, амма хъа дурар нешла мезли кьяшмаубси ванза бетихъахъули биъниличи шакдиркулра.
Дарган мезла тарих, нуша дарганти мурталра дарх ахIи декIарли диъниличил, нушала ванзаличи чIумали кадизниличил бархбасунси саби. Дагъиста дубуртала мер-мусали даршдусмазиб гьарил шилизиб саби аринси, декIарси саби-бегIси дунъя бетарахъусири. Шими, цаличирад ца гьарахъли, гьаладяхI дашутири. Илдигъунти тяхIяр-кьяйдали мезличира асар бирулри. Илкьяйда дакIубиубли саби лугъатунала давла, гьариллизиб саби-бегIси хьулчи лебси, яшавла, бузерила, хасиятунала тяхIяр-кьяйда сунези кадерхурси. Илкьяйда, лугъатунала дахъдеш дарган мезла бегIлара дакIули чебиуси, дурхъаси хасдеш бетаур – мицIирти, дарсдикIути, цагъунти детаахъес къияндулхъути, давлачерти мезла.
20-ибил даршдуслизиб литературала мез акIахъес чараагардеш акIубхIели, мезла хьулчилис Ахъушала мезла лугъат касибсири. Илкьяйда школализир мезла дурсри кадирхьахъес, кабяхъла белкIани дирахъес, документуназир, жамигIятла ва культурала гIямрулизир дарган мез дузахъес имканти акIахъубтири. Иличил барх мезла бухIнаб ибкьси аги акIуб: бахъал халкьла мицIирти мезла лугъатуни литературализиб кабизахъурси мезла ислала дурар калун. Иличибли жузлизирти ва халкьли дузахъути мезла ургабси хандакь ишбархIира гьар шайчибад дакIубирули саби – имцIаливан литературала мезла бухIнабуц мицIирли ахIенти мезличилси сабливан кьабулбирухIели. Чула гIядатла тяхIяр-кьяйдализир дарган мез гьаларван мицIирли, давлачерли хIердирули лерал. Шимазир илди чула хъулирти, тухумти, унруби-ургарти мез сари. Илди мезли сегъуналра къиян агарли гъайбикIули саби, илхIели кадизахъурти кьяйдуртачила пикрибикIули ахIен, сенахIенну илкьяйда мурталра гъайбикIутири. Ишарти мез чизирадалра датахъес гIягIнили ахIен, илди сарицун дузули сари.
Амма адамти шагьарлизи гечбиалли, тяхIяр-кьяйда пикрилизи касесли дарсдирули сари. Урус мез белчIудилизир, бузерилизир, документуназир, бекIахъудилизир бекIлидиубтили детарули сари. Багьла-багьлали нешла мез кIиибил мерличир дакIудирули сари, илди рах-рахли гъамтала ургарцун дузахъули сари, илхIелира гьар бархIи дузахъутиван ахIи, вегIла мез диъниличи пикри бяхIчииули.
Журналистикала отделенияла ручIан сарливан, илдигъунти тяхIяр-кьяйда нуни имцIали чедиулра. Нушани халатала мез иргъулра, амма илданиван гьамадли нешла мезли жаваб бедес дирули ахIенра. Шакра хIедикили нуша урус мезли гъайдикIес дехIдирхьулра. Илгъуна авараагардеш чехIебиусиван кавлули саби, амма ил саби цаибси урехи балахъуси, мез ца шайчир калнила лишан. Нешла мез шайчир кални, имцIали челукьусили бетарули саби багьуди бедлугнилизиб. Дарган мез белчIудила программализи кадерхахъурли диалра, баркьудилизир, рахлира, чучил адамти пикрибикIути мезли детарули ахIен. Илди бяркъес чараагарси дарсван кьабулдирули сари, илди мезличил пикрибикIес, жалбикIес, гьаннала заманаличила ихтилатбикIес бирули ахIен. Иличибли мез гьаннала заманаличил ахIи, убла заманаличил, гIядатличил дархдаси сари. Мез далниличи халаси асар бирули саби, заманаличи далдикибти белчIудила гIягIниахълуми камли диънили. Дахъалгъунти мез дяркъес кумеклидирути пособиеби чIянкIли грамматика бяркъесцун хасдарибти сари, мицIирти мез калахъес кумекдирули ахIен.
Дарган мез руркънилизиб камси мер бурцули ахIен медиала гIягIниахълумани. Мез дузахъули сари регионтала газетабазир, радиолизир, телевизорлизир Интернетла кумекличил дузути дахъал бяхIчибизуназир (приложение), имцIаливан хасти, грамматикализир кадизахъурти тяхIяр-кьяйдала дазулизир. ЛугIи (цифра) бузахъуси мерличибра мезлис циила азаддеш алкIули саби. Социальный сетанани, къантIти видео-роликунани, музыкала, дукелцIила далдуцунани, академияла журализир кадизахъурти мезла кьяйдуртачи хIерхIейкIули нешла мезли гъайикIахъес имканти алкIахъули сари. Дила зилантас Интернет бетарули саби мезлис кIиэсти гIямру дедлугуси мерли. Дарган мез мицIирли, лерилра адамлизирти хIялани сунезир зайдикIули, гьаннала заманаличи далдикили диалли, илхIели убла заманала мез сарливан кьабулдирули ахIен. Илди гьаннала мезли детарули сари, масхуртазир, музыкализир, вегIла гIямрула хабуртазир.
Дарган мезлизиб саби-бегIси пикрумала каргьни леб. Илди мезла тIамализиб халатала хIурмат, буралабазиб ардякьунти наслубала гIякьлу, дарх дузахъути гъайла бутIназиб адамдешла умцла, гьарил бурибси девлис жавабкардеш дихни даргес вирули сай.
ЦархIил мезличи шурдатурхIели, рахлира мезла мурхьдеш ва мягIна аргъахъес вируси ахIен. Ил багьандан, мез детахъахъалли, халкьла культурала давлара бетихъуси саби. ИлхIелира дучIахъули мез ахIерадарес вируси ахIен. Илди программабани, буйрухъунани, баянтани ахIерадарес хIедирар. Илдачил гъайбикIуси мерличир, мез мицIирли кавлан. Мезличил жалбикIули, масхурта бугьули, биргули, даршубирули, чула челябкьлала пикруми дурули биалли, мез мицIирли кавлан. Илди дукьхIедуэсли, музейла дурхъадешван кайхьалли, гьарли-марти гIямрулизирад гьарахъдиркур. Мез гьаладяхI дашес, сагати дугьби алкIес, гьаннала заманала секIултас, технологиябасра, адамтала ургабси ихтилатлисра дугьби дургес гIягIнити сари.
ИшбархIи дарган мезла кьисмат хIукуматли яра гIилмула институтунани ирзули ахIен. Кьисмат илди мезли гъайбикIути халкьли, гьарил бархIи чус «далдикибти» мез чердиркIули, чула миллатла кьисмат ирзули саби. Уршилизи цаибси дев вегIла мезли бурусил, яра вегIлис гьамадси мезли бурусил, социальный сетаназибси белкI вегIла мезли бирусил яра лебтанилра далути мезличил лукIусил пикрибарес гIягIнили саби. Дила зилантани чеббиркIуси тяхIярла мягIна халаси саби, сенахIенну гьанна нушани белгибирулра сегъунти дирарал нушала мез жагIял, мицIирти яра чедаэс лерли мицIирдеш агарти.
Дарган мез гьаннара мицIирли сари. Илди зайдикIули сари дубуртазир ва диркьаличир, хъалибаргунала ихтилатуназир, рах-рахли халкьла гьалаб дарганти гъайбулхъухIели. Амма илди мез гьанбикуналацун ахIи, челябкьлала детаахъес багьандан илди гьаладяхI дашути мер-муса диэс гIягIнити сари – хъали, школа, медиа, шагьар, лугIурбала (цифрала) дунъя. Илди ахIерадарес багьандан илди мезли гъайикIес гIягIнили саби. Мезла хIурматбирулицун ахIенну, гьар бархIила гIямрулизир дузахъули. Илкьяйда жагьилтани балу-балули нешла мез чердиркIалли, 21 ибил даршдуслизир дарган мезла тIама зайбикIули кавлан, мез бусягIятла заманала ва челябкьлала детаэсли.

Зайнаб БяхIмудова,
ДГУ-ла журналистуни хIядурбируси отделениела 2-ибил курсла студентка