ЖявхIейчибадли Кубачи Северный Кавказлизибра машгьурси устнала ши сабри. Дусми ардашуцад иличила дунъяла улкназира хабардерхурти сари. ГIярбукIантани мегьлизирадли, къаркъализирадли ва урцуйзирадли ваяхI дирутири. ЛергIер жагати мургьи-арцла ваяхI диресра илди гIяхIти устни биъни бахъли балуси саби. Илдани дарибти тIулкми, кулхми, ярагъ, тIалхIяна, мегьла хIевни, жявхIелла ургъанна палтар-кьяш, ярагъ ва дахъал журала гIягIниахълуми цархIилтазирадли тамашала сихIрула кумекличил акIахъубти сархIеливан декIардулхъули дирар. ГIярбукIантала лерилра илди хIянчурби адамтани чихъли кьиматладирули бирар. Дунъяла улкназирти машгьурти музейтазир — Луврла, Эрмитажла, США-лизибси Метрополитенна ва цархIилти музейтазир дихIути сари кубачилантани дарибти ваяхI.
Мегьлизирадли ваяхI дирнила устадеш гIярбукIантани наслубачирад-наслубачи диахъути сари. ИшхIелла манзиллизибра бахъхIила устнани жявхIелла бетуцуни пайдаладирули дирар. Кубачила устнани бурули бирар шел азир дус гьаларван машинабала кумек агарли, някъ-някъли ваяхI дирули дирехIе или. Гьайгьай, жагьилтани гIергъиси замана мургьи-арцла ваяхI дирнила сагати бетуцуни пайдаладирни дигIяндеш ахIен.
Амма Кубачи гьалабяхI арбякьунси ва Россиялизибцунра ахIи, дурала улкнала туристунасра дигусили бетаурси ши саби. Аргъ-бархIи ванахIелицунра ахIи, янила манзиллизибра Кубачи башути туристуни камбирули ахIен. БегI гьалабси яргализиб илдас хабарла гIярбукIантала някъла устадешличил тянишбиэс дигахъу. Гьайгьай, кубачилантани дарибти жагати ваяхI чус ва чис-биалра савгъатдарес исули дирар илдани.
Дурабадли бакIибти гIяхIли гIярбукIантала някъла устадешлицун ахIен мяштIбирахъути, Кубачила шили ва ил-алавти дубуртала тIабигIятла жагати мер-мусали илди гьарли-марли ясибурцули бирар. Дубуртачир жагати чIянкIли дубуртицун дирар бикIули бираргу.
Давлачебси саби мургьи-арцла устнала шила тарих. Шиличила VI–VII-ибти даршдусмачирадли баянти лерти сари. ИтхIели ил Зирихгеранна центр сабри. Персияла мезличибадли шурбаталли Кубачи ибси девли иргъахъули саби «кольчужникуни» (калчукуни диранти). ГIярабла тарихчи Абу-Хамидли белкIунсири зирихгеранланти шила хозяйстволизи ахъили ахIен, амма давлачебли хIербирули саби или. Ши-алавти мер-мусаличир давлачерти мегьла мягIдунти лерли сари. ГIярбукIантани къаркъала печани дарили сари ва мегь бицIахъес бурсибиубли саби. Илкьяйдали мегьлизирадли шанда декIар-декIарти жураби диресра бурсибиубли саби.
ИтхIели мер-мерличир дявти камдирули ахIенри ва илдала ярагъ исутира бахъбикIулри. Хаслира мегьла палтарличил гIярбукIанти машгьурбиубли саби жяв замунтачибадал. Илданигъунти чIумати ва дебати ваяхI дирути итхIели дунъяличибра цархIилти устни буили ахIен. Илдани дарибти мегьла палтар бекIлил сигли дугули дуили ахIен. Илцадра чедетаахъили дарибти ва ахъси даражала дуили сари илди.
ГIярбукIантани мурталра гьандуршули дирар тамашала буралаби. Илдигъунтазибадли саби Персияла устнани гIярбукIантачи дебали гъярцIа мегьла гьимир бархьниличила. Илдани пикрибарили саби илгъуна гъярцIа гьимир кубачилантани барес хIебирар или. Ил гьимирлизи гIями кабатурли саби гIярбукIантани ва гIелабяхIли чарбарили саби, «Илдигъунтазирадли нушани зехнуби дирули дирехIе» ибси белкIра бархьили.
Багьла-багьлали гIярбукIантани декIар-декIарти ярагъ дирескабииб. Гьарил ярагъ искусствола произведениеличи шурбулхъусири. Илцадра жагали далкьаахъурли ва ахъси даражала сархIели, илди цаличи ца бекIлил мешутира ахIенри.
ЦIуба арцлизирадли ва мургьилизирадли дирути тIулкми, кулхми ва цархIилти ваяхI чинар-дигара цархIилтазирадли чердикIили, исутири адамтани. Дурала улкназирра илди ахъли кьиматладирнилис бикьрили бетаурлири ГIярбукIла устнани дарибти урцIли, кулхми, тIулкми ва цархIилти журала хьунул адамтас хасдарибти жагати ваяхI, гажинти, кубокуни, бокалти ургадикили, исни. Дубурлантала чебяхIси пагьмула дахъал шаликарси бетуц дунъяличиб машгьурбиъни сабри ил.
Мургьи-арцла ваяхI цIудара рангдирнира цархIилталайзибадли декIарбулхъусири гIярбукIантала. Ил баркьуди чули пикрибарибси технология хIясибли бузахъусири илдани. Илдани балкьарахъуси хасси сплав (декIар-декIарси мегьла гъудурмай) кабихьибси цIуба арцла ваяхI бекIлил заябирули ахIен, илала ранг дукьдулъули ахIен.
ГIярбукIантани масхараличил бурули бирар, чула шилизив урши ца някълизиб ханжайчил ва итил някълизиб мургьи-арцла устала штихельлличил (мегьлизир някьиш алъуси гIягIниахъала) алкIуси сай или. ЖявхIейчибадли гIярбукIантани чула уршби биштIали лебай хала бегIтала някъла устадешличи бурсибирухIели бургар илгъуна айтура акIубси.
ГIярбукIла устадешла бетуцуни гьатIира гьаладяхI ардякьунтири шилизиб художественный комбинат абхьибхIейчирадли.
1923 ибил дуслизир лебил Союзла шила хозяйствола выставкаличи гIярбукIла устнала ваяхI гьаладихьибтири. СССР-ла руководство тамашабиахъубсири дубурлантала пагьмуртани. Илис гьалар илдачи пикри бяхIчихIейули буилри улкала хIякимтани. Илкьяйдали артель акIахъес пикрибарибсири. 1960 ибил дуслизиб ил Кубачила художественный комбинатличи шурбатурсири. Халкьани-ургарти конкурсуначир гIярбукIантани гьаларти меранира сархутири. 1970 ибти дусмазиб предприятиелизиб 800 адам бузутири. Шилизиб лебти 3 азир адам сабхIели. Бузес бирути лебилра мурул адамти ва хьунул адамти хIянчиличил гIеббуцилри Кубачила шилизиб итхIели. Дуракайуси продукция ахъси даражала биахъниличи чекабизурсири технический контрольла отдел.
Дебали жагати ваяхI дихIули сари комбинатла музейлизир. Илди чедаэс башули бирар дурабадти гIяхIли ва тамашабирар мургьи-арцла устнала пагьмуртачи.
Музейлизиб цагьатIи тамашала шушка леб. Илала лезвие кIикьярякьси саби. Ил Надир шагьла саби. Дагъистайзир Надир шагьла гIяскурти дарбадягъиндарибти сари ва илхIели Надирли ил беткахъахъибсири. БегI гьалаб ил ца давлачевси дагъистанланна хъулиб бихIули кали саби. ГIур Кубачила музейлизи хибси саби. ГIярбукIла машгьурси устали илис магьила тIелира барибсири.
ГIергъиси замана комбинатла бузери жигарчеббиахъес кьаслизиб саби республикала ва Дахадаевла районна хIякимти.
Хъумартес асухIебирар кьалли кубачилантани диахъубти сархибдешуначила. 1937 ибил дуслизир Парижлизиб дураберкIибси лебил дунъяла выставкаличир ГIярбукIла устнани дарибти ваяхI гран-приличи лайикьдикибтири. 1958 ибил дуслизиб гIярбукIантани Брюссельлизиб мургьила медаль сархибсири. 1967 ибил дуслизиб Монреальлизиб, 1970 ибил дуслизиб Осакализиб, 1982 ибил дуслизиб Загреблизиб ва Копенгагеннизиб дурадеркIибти выставкабачирра гьаларти мерани дуцибтири гIярбукIла устнани. 1998 ибил ва 2000-ибил дусмазиб «Россияла 100 гIяхIтигъунти масани» ибси конкурсличиб дипломтачи лайикьбикибтири кубачиланти.
Акайла кIялгIя бикIуси жявхIели тIашбатурси Кубачила шила дайлаб халаси кIялгIя леб. Гьалаб дурала душмантазибадли шилис урехи хIебиахъес багьандан къараулбируси мерли кали саби ил. Илра гьанна музейличи шурбухъи саби. Иличи ацIили хIерикIалли, тIабигIятла лебгIеб жагаси сурат чебаэс вирар.
Кубачила лебил дунъяличиб машгьурти устназивадли сай Расул ГIялиханов. Мургьи-арцла устнала хъалибарглизивадсири илала дудеш ГIялихан ГIяхIмадовра. Илини сунела уршилизирра хала дудешунала санигIятличи диги адикьуртири. Расулли бахъал уршбира чула чебяхIси санигIятличи бурсибарибти саби. Илала уршби ГIябдусаламра ГIялихIяжира машгьурти устни бетаур. Илдачибадли акIубтанира гIярбукIантала някъла устадеш гIерисули сари.
Расул ГIялихановла сархибдешуни ахъли кьиматладирули, илала у бедибси саби Кубачила художественный комбинатлис. Дигеси саби дурхIнани дудешунала санигIятуни даимдирни. ХIебиалли, гIярбукIантала машгьурти устнала хабар дурхIнани гьатIира чебяхIбирниличи дирхехIе.
Хабардерхурти устназибадли саби ХIяжигIямар Изабакаров, илала урши Ильяс Изабакаров, ХIяжи Машанаев, ХIяжибяхIмуд МяхIяммадов ва бахъал цархIилтира. Илдачила газетаби-журналтазир гьалар мурталра макьалаби дурадулхъули дири. Амма чеалкIуси наслула вакилтанира илдачила хъумартес асухIебирар.
ПатIимат Кьурбанова
