ИтхIели манзил илгъунари

«Фонарти дячунти кьакьурби» бикIуси кинофильмла дахъал сериябачи хIербикIути, их­тиюр­ти далтахъути органтала 90 ибти дусмала бузерила кьяркьти тяхIяр-кьяйдализи бухIнабухъунтири. Ил кьалли кинофильм сабри, гьарли-марти гIямрулизирти анцIбукьуни гьатIира къиянтири. Сунени къуллукъбирухIели чедуркъубти чумал анцIбукьличила бурули сай гьанна пенсияличивси подполковник МяхIяммад ГIямаровли.
Гьаланачи иличила чумал гъай дурехIе. Ил Буйнакъскла районна Агачкъала бикIуси шилизив акIубси сай. Нижнее Къазанищела урга даражала школа 1977 ибил дуслизиб таманбариб. 1979-1981-ибти дусмазиб урхьула дявила флотлизив, Мурманскла областьлизив шинна удибад башуси гамиличиб къуллукъбирули калун. Илавад цаибил статьяла старшина ветаурли чарухъун. Хъули чариубли гIергъи духIнарти къуллукъунала отделлизи хIянчиличи кайиб. Иличи Буйнакъскла духIнарти къуллукъунала отделлизир дежурныйла кумекчила къуллукъуни хъардариб. 1985 ибил дуслизив СССР-ла духIнарти къуллукъунала Министерствола Астраханьнизибси урга даражала, санигIятла, хабарли бурибси милицияла школализи учIахъес вархьиб. БелчIуди хъараахъурли гIергъи Буйнакъск шагьарла духIнарти къуллукъунала отделлизиб бузери даимбариб. Илав криминальная милицияла начальникла къуллукъуни дузахъули калун.
2004-ибил дуслизиб Россияла Федерацияла МВД-личил Чечня Республизиб къуллукъбарес вягIда бигьун (контракт). Гьачамцун ахIи вяхъиб, аравиэс больницабази викиб, илав авал дус къуллукъбирули калун, гIур Дагъистайзи чарухъун. БегIла гIергъи илини къуллукъбируси мер Буйнакъсклизиб мерлабиубси экстремизмалис къаршидеш дируси центр (ЦПЭ) сабри.
Гьанна биалли, гьаланачи гьандушибти, илала гIямрулизир кадикибти анцIбукьуначила бурехIе. Илдани гьамадли ахIенси дявила къуллукъла гьунилис бикьридеш дирули сари (къантIдарили кадирхъути сари).
«Савли-жявли, 1998 ибил дусла майла 23-личиб, Буйнакъскла РОВД-ла начальникли лебилра къуллукъбирути милиционерти бучиб, 20 адамлизибад цалабикибси кьукья бетаахъур, илизибадра чумал кьукья детаахъур. Нуша, прокуратурала следователь А.Мя­хIяммадовличил дарх, илар де­таурти такьсиртала хIялумцIлаби дура­дер­­кIес багьандан Кьарамахьилизи (Къадарла мер-мусаличи) дукьес гIягI­ни­лири.
Паспортный столла начальник Казим Казиевра, участковый инспектортала начальник ГIябдуллагь АрслангIялиевра, нура чедиб гьанбушибси шилизи дукьес дурадухъунра. Чабанмахьилизи кадиуси мерличиб дебали дахъал машинабира, бургъантала палтарли бегIбиубти адамтира чебаира. Илди хIярхIуби хIелтIути жилетуни чегьурлири, дяхI кIапIдарилри, ярагълабиублири. Илди нуша аркьуси гьунчи дурабухъун, ва машинала унзализи кьутIбикIес бехIбихьиб. Илди нушази машинализирад дурадухъахъес буйрухъбикIулри. Ну машиналичив гIела шайчиври, ГIябдуллагьра, Казимра гьала шайчи кабиилри. Илдала куц-кабизра, дирути-дурутира хIясибдарили, вагьабиюнти биъниличи шакикира…
Машиналичирад кадацIибмадан илдани нушачи автоматуни дяхIчиаиб ва ярагъ кадихьахъес буйрухъбариб. Казиев ва АрслангIялиев ца кьукьяли алавбуциб, ну цархIил кьукьяла дайлизиври. Илдани ну урухварес кьасбарилри, кьяшмала гьала автоматунани иртули, ярагъ кадихьахъес буйрухъбикIулри. Нуни ярагъ кахIедихьира, набзирад ярагъ керхIесахъес багьандан илдала кьяшмала гьала нура иртес вехIихьира. ИлхIели дебали хъярхъли ВАЗ 21099 машина ила бакIиб, иличивад спортла журала палтарли вегIиубси, дяхI гьаргси урши кацIиб. Илра нура гъайдухъунра. Ил набзи ярагъ кадихьа викIулри. Илизи нуни набчи гъамхIейахъес бурира, илала дурабадра дила юлдашуни азадбатахъни тIалаббарира. Нуни илизи бурира: «ХIушаб сегъуналра зарал хIебарили нуша дакIибси мерличи чардулхъехIе». Камси заманала ухIнав гьалакли бикуси машиналичив Казим дураикиб ва вявъиб: «МяхIяммад хъярхъли машиналичи кайи! Лерил секIал лайдакIа! ГIябдуллагь вяхъили сай! Гьалакли больницализи дукьес гIягIнили саби!..». Ну машиналичи кайира ва Буйнакъсклизи аркьуси гьунчирад гьайдиубра. Машина башули лебай райотделличил бархбас кабизахъурра, нуша укабиибтачи дяхIягниличила, вяхъибси левниличила, хирургла къалабаси кумек хIяжатли биъниличила бурира. Нушани юлдаш больницализи ваахъира, ил тухтуртази ведира, амма ил, камси заманала ухIнав, игьубси хIярхIяли вяхъниличивли таманкайъниличила багьурра…»
ИтхIели ихтиюрти далтахъа­нтала къуллукъуни дузахъни дебали уре­хиласири ва къиянсири, сена­хIен­ну гIялам бижгурси манзил сабри. Къуллукъла хIянчизартачи чебулхънила тяхIяр-кьяйда гьарил бархIилатили, гIядатлатили детаурлири. Нушачил ихтилатикIухIели, сунечил барх бузутала (сунела — МяхIяммад ГIябду­ла­тIи­повичлара) игитти баркьудлумас лайикьси кьимат кахIебатурли биъниличила баянбирули сай.
Бурес чебиркур, къуллукъбирути дус­мазив М.ГI.ГIямаров гьачамцун ахIи Пачалихъла, ва духIнарти къуллукъунала Министерствола шабагъатуначи лайикьикибсири. Илдала ургаб декIарли бурес вирар Гъабзадеш багьандан орденничила (2000-ибил дус), михъирличи диршути лишанти, «МВД-лизиб асилси къуллукъ багьандан» (1997 ибил дус), «Кавказлизиб къуллукъбарни багьандан» (2002-ибил дус), «Криминальная милицияла чеввикIибси хIянчизар» бикIуси» (2002-ибил дус), «Къуллукълис марли виънилис» (2004-ибил дус), «КъуллукъбирухIели декIарухъни багьандан» (2004-ибил дус).
ГIергъиси анцIбукь:
«2004-ибил дусла майла 9-личив, Шалилизиб Чечняла Республикализир Пачалихъла законничи далдикибти низам-кьяйда кадизахънила мурадличил, вягIда хIясибли (контракт) къуллукъбирухIели, 15:00 сягIятличив, къалабаси багьахъни хIясибли ОВД-лизи вакIира. Участкабачиб къуллукъбирути С.Мещеряковличил, А.Востровличил, гIурра патрульная-постовая къуллукъла хIябал милиционерличил варх, комендатурализиб къуллукъбирути бургъантачил дарх къуллукъ­бирухIели хъарбаркь бакIиб. Нушаб, Шалила Сержень-Юртла шайчибси дубличи, машинаби ахтардидарахъес, илдазир даргудути ярагъ лерал, милиция умцIути адамти лебал ахтардибарес гIягIнилири.
ОВД-лизирад нуша комендатурала ЗИЛ-131 БРДМ-личир (бургъантала, хIялумцIантала хIярхIя чехIелтIуси машина) дурадухъунра. Ну Мещеряковличил варх ЗИЛ-ла кабинализиври, М.Асеев ва А.Востров кузовличиб. Шалилизирад дурадулхъухIели, гьунила алгъай шайчиб, хIябал метрла гьарахъдешличи кабихьибси адамтани някъли барибси баргудуси гIягIниахъалала баргберд бетаур. Баргбердли машинала шоферра, Мещеряковра, Асеевра, Востровра бяхъиб. Ну биалли гарчкайубра, амма халаси кьасбарнили Мещеряковлис ва шофёрлис цаибси кумекбарес имканбакIиб. Нушачи цархIилтала кумек сабаибхIели, лерилра нуша Ханкалализи, санчастьлизи ардукира».
Чедибван нушани МяхIяммад ГIяб­ду­­латIиповичла шабагъатуначила бурибсири. Илдала дурарадра гIурра шабагъатуни лертири. ДекIар-декIарти дусмазир илис Жуковла, «Ургъанна асилдеш»-ла (2006-ибил дус), «Бургъантала гьалмагъдеш»-ла (2007-ибил дус), Северный Кавказлизирти дявила аги-кьяйдала бутIакьянчила (2007-ибил дус) медальти дедибтири. Илини Дагъиста, Чечняла, Северьная Осетияла МВД-бала ХIурматла Грамотаби сархиб. Илдала дурарад шабагъатунира лерти сари.
ХIера, сагали, нушала пикри битIакIибси анцIбукь, гьанбуршехIе:
«2010-ибил дусла августла 21-личир, Буйнакъсклизибси ЦПЭ-ла начальникла буйрухъ хIясибли, Гъунибла районнизи дукьес дурадухъунра. Начальникли буриливан, Гъуниблизибси ца юртлизиб вайнукьаби милицияли алавбуцилри. Нуша Гъуниблизи даибхIели Дагъиста МВД-ла СОБР-ли вайнукьаби агарбирнила шайчибси дявила балбуц ахирличи бикахъилри. Нушаб калунси, илар баянти дучили, вайнукьабала кьукьяла цархIилтира бутIакьянчиби, илдас кумекбирути лебни ахтардибарни сабри. СОБР-ла бургъантани илди мер-муса дархьдатурли гIергъи, хасбарибси заманаличиб хIялумцIла дурабуркIуси кьукья сабри калунси…
Нушани хъарбаркьуни детурхахъулри. Илаб нуни, дягI агарли биалра, хабарагарли гьакIбухъунси мижигъарла кьадаличи пикри бяхIчиаира. Ну илди кьадубачи хIерэс тIашизурра ва илав кахIевшили калунси вайнукьа варгира. Илини балуй някъли граната, алгъай някъла тIуйзи дурабитIунси чека буцилри, хъябличи чекахъили автоматра лебри. Илизи ярагъ пайдалахIедарахъес дигули, нуни гьалакли иличи дила тапанча бяхIчиаира.
Наб, иличил гъайикIули, ярагъ пай­да­лахIедарахъес имканбакIиб. Дила буйрухъ хIясибли вайнукьа вяхIудили ванзаличи кайхьун. Нуни илизибад граната кебасира ва сунела мерличи чека кабатурра. Нуша ихтилатдикIухIели: «Ну Избербашла кьукьяла амир сайра», — викIулри вайнукьа. Камси замана арбякьунхIели, ил вайнукьа гехIел дуслис туснакъварибси виъниличила багьурра нуни …»
МяхIяммад ГIябдуллатIиповичли асилси дявила гьуни ахъиб. Вархьли, хIяя умули къуллукъбирусири, бузе­рилис харжбируси сунела замана ахIе­ра­бируси ахIенри, жагьти милицияла хIян­чизартас хIяжатсигъуна кумек гIеб­би­ахъусири.
2011 ибил дуслизив 53 дусла гIямруличив, дявила аги-кьяйдализиб бетаурси чархлизибси нукьсандеш багьандан ва узес ихтияр бирути гIергъити дусмачи ваъни багьандан, пенсияличи вархьибсири. ИлхIелира, урехи хIебирахънилизив пайдачевли узес илала гьунарра, гъирара лералри, хIейгеси биалра илала арадешла даража ва Пачалихъла гьаларти сархибдешуни пикрилизи касибти ахIенри. Или биалра, ишбархIира М.ГI.ГIямаров ва илала хъалибарг ца шайчиб кавлули ахIен, жамигIятла гIямрулизир жигарла бутIакьяндеш дирули сари, илкьяйдали СВО-ла бутIакьянчибас, илдала хъалибаргунас биубсигъуна кумек гIеббиахъули саби.
«Набчи хъардикибти къуллукъуни дузахъухIели ну авна гарчкайубра (контузия). ЧевяхIсини цархIил вайдешлизивад верцахъира, дурхIни абикьес, дурхIнала дурхIни чебаэс дахъал дусми ва имканти гиб», — викIули сай МяхIяммад ГIябдуллатIипович.
ХIера, илгъуна саби ихтиюрти далтахъусила къуллукъбарни.

Ширвани Айгунов