Сагати хIялумцIлабачи гьуцIси

Даргала гIялимти сабухъчебли гIилмулизиб бузули, чула сагати пикруми-сиптаби гIямрулизир детурхахъули, гьалабяхI башухIели, илдала сархибдешуни кьиматлахIедарес сеналра хIейрар. Илдигъунти гIялимтала ургав бегI гьалав гьанушес вирар филологияла гIилмуртала доктор, профессор, ДГУ-ла Дагъиста мезанала ка­федрала заведующий БяхIяммадов Муса Расу­лович.
Бурасли, нуша университетлизи дучIес кадерхурси цаибси бархIиличибал илини дарган студентуни нешла мез руркънилизи жигарчебли битIикIули, илди хаслира сунела дурсрачиб дарган мезлицун гъайбикIахъес чекайзурли узули чейаси. Школализир дарган мезла гибти багьудлумала хьулчи бархIиличи-бархIи дебабикIахъули илини нуша нешла мез руркънила кьялилизи мурхьдикахъира. Муса Расуловичла ва университетлизибти дарган мезла дурсри кадирхьути цархIилти преподавательтала кумекличил нуша хасси бетуцлизир дузес бажардидикести специалистуни детаахъурра. ХIера, ишбархIира нушала преподавательтала сархибдешуни чедиухIели разихIедиэсра сеналра хIедирехIе.
Сабухъчебли бузути гIялимтазивад ца сайливан, Муса БяхIяммадовлира республикализирцунра ахIи, улкала декIар-декIарти мераначирра, хIятта дуралати пачалихъуназир детурхутира гIилмула конференциябачир жигарла бутIакьяндеш дирули вирар. Илар гIялимли Дагъистайс вакилдеш дарили, нушала гIилмула хIялумцIлаби гьаладирхьули, дагъистанлантала давлачебси культура гьаргбирули, ил дунъяличибра тIинтIбирули сай.
Ишди бурхIназирра Муса Расуловичли Адыгеяла пачалихъла университетлизиб бетерхурси «ЦахI­набси ва регионна ономастикала масъулти» бикIуси халкьани-ургабси гIилмула XV ибил конференцияличиб мягIничебси доклад белчIун, суненира гIилмула цалабяхъла пикри сунечи битIакIибси. Профессорли дахъал миллатуни хIердируси регионна белгиси ца шила адамтала хасти умала словарь цалабирхънила бузериличила буриб. Докладлизиб бекIлибиубси мер бурцулри «Меусишантала уми» бикIуси жузли — сагаси хIянчили. ХIялумцIла хасбарибси саби Дагъистайзибси Меусишала шилизиб хIербирути адамтала уми руркънилис, илди баяндирнилис. Авторла хIялумцIлала дайлабси Меусишала ши Ахъушала, Дахадаевла ва Сергокъалала районти дархдиркуси мерличиб саби. Азирлим урегдаршцад адам хIербируси шилизир мезла тамашала аги-хIял чедаэс вирар, чузирра дарган мезла декIар-декIарти лугъатунала лишанти дагьардулхъути.
ГIяхIцад дусмазиб Муса Расуловичли цаси материал цалабяхъили сай – архивла документуначивад вехIихьили цIелдубазирти белкIаначи бикайчи. Ил бузерила хIясилли детаур шантала ва ил шилизибад дурабухъунти адамтала верхIдаршцад хасти уми сипатдарни, илди-ургар лер камли къаршидиркутира ва гьар-ур гIилмула литературализи кахIедерхахъуртира.
Словарьлизир умицун ахIен гибти, гьарил макьалализир лингвистикала, тарихла ва культурала хасдешуни гьаргдирули, уми секьяйдали детауртил баянбирули саби, лугъатуназир къаршидиркути илди умала жураби гьаладирхьули сари.
ГIялимла пикри хIясибли, илдигъунти тяхIяр-кьяйда пайдаладарес вирар Дагъиста цархIилти шимала ва илкьяйдали Россияла декIарти регионтала уми руркънилисра. Илдани языкознание, тарих, этнография ва культурология цаладиркути мерличир хIялумцIлаби дурадеркIахъес сагати имканти гьаргдирули сари.
«Меусишантала уми» бикIуси жуз линг­вистуначи ва тарихчибасцун ахIен­ну хасбарибси, ил сабухъчебли пай­дала­­бирес бирар мугIяллимтанира, сту­дентунанира, ЗАГС-ла органтала хIянчизартанира ва хасти уми секьяйдали акIубтил багьес дигути лебтанилра.

Салимат ГIялиева