Чедибдешла БархIи гъамбикIуцад, уркIила хIяланира гьалакдикIули сари, сенахIенну ил байрамли разидешличил дарх хабарагарли Гитлерли абикьурси кахси дергъли советский халкьлис дахъал къарциндешунира харабдешунира хиб: ятимдеш, биса-яс, гаши-дягIи хараббарибси улка. Сецад заманали гьарахъдарили диалра, мажахIят биэс хъалибарг ит дявила дусмала асарлиу хIебикибси ва гьанна бусягIят илди пикрихIедируси.
1941 ибил дуслизив акIубси наб дудешла дяхI чедаэс хIебикиб, илхIели ну хIябал баз сайри виубси, дудеш гIярмиялизи арукиб. Наб дудеш дергълизив алхи, ца нешла хIерудилиув хIериэс ва итди дусмала къиян-жапара дяхIяэс чебуркъуб.
1943 ибил дуслизив, ну акIубси Хъирхъила Советлизи кабурхуси Бартугъала шантии Чечентала ванзаличи гечбарибтири ва цархIилти Дагъиста миллатунала вакилтачил дарх илавра хIериэс чебуркъуб. ВатIан багьанданси дявилизиб, тыллизиб халкь бузерила гъазализи каберхур. Амма нушала гIярмияла бургъанти душмантас чIумаси бяхъ чейгахъули хьалли, илдани дуцибти шагьуртира шимира азаддалтахъули, гьалабяхI башулри.
Сабаиб 1945 ибил дусла Майла 9-ибил бархIи. Ил бархIи лебилра гIяламлис дурхъаси байрамли уббухъун. Советская ГIярмияли гитлерла гъармукаби бячIи сархибси Чедибдешли адамтала уркIбази разидешра бисара гъудурдиркахъулри.
Марлира, 40 ибти дусмала гIямрула жагьилтас халати къиянти дяхIяэс чебуркъуб. ВатIан фашистунала кьялшубазибад азадбатахъес илдани халати гъабзадеш дакIудариб, миллатуни-ургаб цабалгундеш, ВатIайчи диги чедаахъиб. МажахIят, кали биэс нушала ВатIа цалра гIямзилаб хъалибарг ил дявилизир бутIакьяндеш хIедарибси. Нушала Баршала биштIаси шилизибадра 22 жагьил уршили бутIакьяндеш дариб. Илдазибад 16 чархIебухъун, дявила майдайчиб даимлис калун. Гьанна чарбухъунти-ургаб цалра мицIирли агара. Цалисалра кьадархIебиуб Чедибдеш 80 дус биънила байрамличир бутIакьяндеш дарес. МицIирли чарбухъунтазивад ца сайри дила нешла узи, наб дудешла мер буцибси, ну гIямрула бархьси гьунчи вархьибси, набзи белчIудира касахъили, хIялалси яшавбирахъес бурсиварибси.
ХIера, иличила саби дила белкI, дила уркIила шалати гьанбикуни. Майла 9-ибил байрамла бархIилис илала дявила гьунартачила, дакIударибти гъабзадешличила, кIинайс ВатIайс марси бузерила къуллукъличи каибти сунела гIямруличила белкIес дила чеблализи халбирулра.
Нешла гьанбикуназибад
ТIагьиров КьурбанмяхIяммад Хъирхъила шила Советла Баршала шилизив ТIагьиркьадила юртлизив акIубси авъибил дурхIя сайри. Илала дудеш гIяраб мез мурхьли дяркъурси, шилизив хIурматла адам вири. Ил шилизир кьадили узусири. Дудешла юртлизибси ужагъла гьалабси къаркъализиб барибси белкIлизиб ил акIубси дус 1920-ибил сабри, амма комсомолла къяянази уцес дусми ахIедаили сари или, 1917 ибил дуслизив акIубси сай или белкIахъунсири. Шилизив комсомолла къяянази керхурси ил цаибил сайри.
3 дус виубхIели, илала неш ребкIибсири. Бугьтанти чедушили, кьадидеш дузахъули сари или, дудеш хIябал дуслис туснакъварибсири ва сай азадвалтуси бархIилис гьалабси дуги туснакълизив вебкIибсири ва МяхIячкъалализи хIяриихьибсири. 1972 ибил дуслизив багьанаагарли туснакъварибси ТIагьиркьади реабилитироватьварнила кагъар касибсири. Ил заманалис рузби Тажум, ПатIимат, ХIява шери бедибтири, КьурбанмяхIяммад халаси рузи Къисхалумла хIерудилиу викиб. Илди дудешла хъулиб хIербирулри. Сепайда, иличиблира анцIбукь таманхIебиуб. Туснакълизи викибси кьадила урши сайливан, дудешла юртлизибад илди шила Советла хIянчизартани дугIаибтири, амма халаси рузила къайгъили ва бажардили (сунела гIяпабаркь итхIели райисполкомлизив узуси МяхIяммадрасул Тавкъаевла гIяхIдешли) дудешла юрт дурхIнас чарбарибсири, ва илаб хIербиахъес ихтияр бедибсири.
Дергъ бехIбихьес гьаларти дусмазив узира хъайчикатурли, нешли дила дудеш Бартугъала шилизивадси МяхIяммадличил 1939 ибил дуслизиб кьисмат цабарибсири.
КIинайсра, 1946 ибил дусличи бикайчи дацIдухъун дудешла ери-юрт, — рикIи неш. Узи 1939 ибил дуслизив гIярмиялизи арукибсири, сари Бартугъала шилизир хIеррирулри.
Ну илис, сай нуни чеибси ва вагьурси бархIиличивад уцци или викIусири. КIинайс нуша лерилра рузбала дурхIни, дурхIнала дурхIни илис уцци дикIутири. Авал рузила ца левси узи илдас левгIев дигахъи, иличила чула гIямрулизиб мурталра къайгъилизиб бири.
Нуша рузбала дурхIнас ил сунела гIямруличила, дявила гьунартачила, чедаиб — далутачила ихтилатикIули дигахъахIери. Илини сеналра тIама ахъхIебурци, лявла гъайличил ихтилатикIи. Илала хIялалси бузерили, къяна-шилтахъ, гIямулти сунени хIедузахъи, я дузахъусиличил варххIерки.Тухумтачи дигили вицIили, къиян бакIибсиличи музаулхъули, шантачил уржили хIерирули вири ил.
Дявила гьундурикад
1939 ибил дус. Бара 118 дус виубси КьурбанмяхIяммад гIярмиялизи аркьули сай. 2 дус къуллукъбарили, хъули чарухъес замана баибхIели, дергъ бехIбирхьули саби. Ил кахси хабар илини аргъиб Киевла дявила округла, дявила частьлизиб къуллукъбируси замана. 1946 ибил дусличи бикайчи нешла узи дявила къияндешуни гъабзадешличил ихъули калун. Илини Киев, Сталинград, Ленинград, Кенигсберг, Москва ва цархIилти шагьурти азаддалтахънилизир бутIакьяндеш дариб, ва Эльба хIеркIличиб англо-американский гIяскуртачил барх Чедибдешличила хабар аргъиб.
Ил къуллукъбирули калун дявила мурдабала полклизиб, кIинайс-танковый частьлизиб, 1943 ибил дусличибад 1946 ибил дусличи бикайчи разведкала командирла заместитель вири. Илини чумал немецра ясирбуцили, советский командованиелис багаладиэсти баянти дучибтири.
17 медальли ва ордентани илала михъири жагабарилри. «ХIунтIена зубарила» кIел орден, «Гъабзадеш багьандан», «Дявилати къуллукъуни багьандан», «Сталинград азадбатни багьандан», «Германияличибад чедибдеш сархни багьандан» бикIути медальти ва цархIилти ордентачил шабагъатлаварибсири. Верховное командованиела шайзирад Сталинна къулбасличилти Баркаллала кагъурти рамкалиу дуцили, мяхIкамли дихIули сари. Брянский фронтлизив ил партияла къяянази керхурсири ва лерилра сунела гIямрулизив партиялис марли калун. БегIлара гIядабси илала гIямрулизиб — Совет хIукумат бехъни, Сталинничи бугьтанти чедушни. Ил коммунист партияла хIурмат бетахъахъибси Горбачевлис ва Ельциннис лягIнатикIули вебкIиб.
Лерилра дявила кагъурти, медальтачилси китель, медальтала ва красноармейский книжкаби, цархIилти белкIани, суратуни илала урши МяхIяммадли мяхIкамли, хъа бяхIличи даршили дихIули сай.
Районна музейлизи ацIибси замана дявила бутIакьянчибала стендла удиб «Солдатская слава» бикIуси А.Ибиевли белкIунси белкI хIербарира. ХIера, илаб КьурбанмяхIяммадличила ишгъуна белкI баргира.
КьурбанмяхIяммад ТIагьировли дяви бехIбихьибси бурхIназив Киевла дявила округла, дявила ца частьлизиб къуллукъбирулри, сабира Польшала дазуличибад 70 километрла тяйдили. Ил замана КьурбанмяхIяммад разведчикунала взводла командирли вирусири, сунезира 6 разведчик кабурхуси. Ца бархIи иличи хъарбарибсири разведкаличи укьяхъес ва немецунала офицер ясируцахъес.
ЦIяббиубмад разведчикуни «архIяличи» дурабухъун. Полтава цIализиб сабри. Разведчикуни шагьарла мякьлаб дигIянаси мерличиб дигIянабикиб. Замана аркьулри, лявкьуси аги. Рахли, ца-чумал метрла тяйдили, немецунала мотоцикл тIашбизур, коляскализи кайибси офицерли увухъун.Къяйк-къуйк агарли илди чебухъун, тIама-гьама дарес бекIхIебиубли илди буциб, някъби дигьун ва частьлизи сабукиб. Илар дакIударибти гъабзадеш ва мягIничерти баянти дучни багьандан, полкла командирли Кь.ТIагьировлис баркалла багьахъур.
КIинайс бурули саби ил белкIлизиб. Кь.ТIагьиров командованиела цархIил хъарбаркь таманбарес разведкаличи бархьибси замана, сай командир сайливан лебтасалра гьалав вашулри. Илини сунела гьалавад чи-биалра ветухъунсиван бизур. Лебтасалра лишанбарили, разведчикуни тIашаиб ва сай ил мер хIясиббарес арякьун. ИлхIели немецунани лайбакIибси граната илала кьяшмала гьала кабикили баргбердиб. Ил аргъала детахъили кайкиб. ЧеваргъибхIели-цIябси дугила замана сабри. Сай вакIибси мер пикрилизи касили, хIили вашули, бегIла гIергъиси цIакьличил вацIализивяхI хIусулхъули гIяхIцад гьуни ахъиб, гIур аргъайзивад ухъи, шаладикайчи ил мерличив калун. ГIергъила бархIи ахтардиличи дурабухъунти разведчикунани декIли вяхъибси командир варгиб. Медсанбатлизи ваахъили, операция дураберкIиб, алгъай кьяшлизирад вецIал мегьла бутIа дурасиб, лерилра 20 урдухъун. 40 бархIи дикили гIергъи кIинайсра дявилизи керхур. Илала гIергъира КьурбанмяхIяммад хIяйна вяхъибсири.
1946 ибил дуслизив ил Дагъистайзи чарухъун. ИлхIели сунела гъамти Чечентазиб хIербирулри. Илини вакIили ила, нешра нура сунечил дарх Баршала шилизи садукира. Дергълис гIергъити дусмазир, Дербентлизир бухгалтерла курсанира таманаили, Ворошиловла уличилси колхозлизив бригадирли, завскладли, бухгалтерли, кIинайс «Янгъикент» совхозлизив парторганизацияла секретарьли узиб. Урегалра дурхIялизи багьуди касахъиб, хъайчикабатур. ДурхIнани дудешла хIялалси бузери, адамдешла чихъти къиликъуни, тухумтачи диги гIерасиб.
Халаси хIурматла дурхIни бетаур илди. Шилизиб бебкIа-сяхIбатличи мурталра башар.
Майла 9-личив
1995 ибил дусла Чедибдеш 50 дус бирнила байрамличил КьурбанмяхIяммад мубаракварес шагьарлизиб хIербирути лебилра уршби-рурсби, илдала дурхIни ва рузбала дурхIни бакIилри. Лебилра илди халаси азбарла учибикилри. Дяхъибти музыка, делхъ, далуйти ва мубаракла дугьби зайдикIулри. Жагали вегIиубси КьурбанмяхIяммад улхъулри ва гьарилличи хъябруцвашулри. Байрамлис гьалабил дуги сунела дурхIнира бучили тамашала васиятбариб. «Чили бала, — викIи ил, — наб чум дусла гIямру гIуррара лугал. Гьанна 76 дус вирулра, дахъал къиян-жапа чедаира, ЧевяхIсила икьайчил мицIирли хъули чарухъунра, къугъати дурхIнира акIуб, лебилра гIямрула гьунчи дураира. Гьанна вебкIаслира авара агара. Тилади саби тухумла ургала мабулъадая, хIурмат-хатир гьарилла диреная, даршули, дигили дицIили шантала ургар хIердиирая». Чили балусирив ил байрамла бархIила разидешра, делхъ-дукелцIира, адамтачи дигира бегIла гIергъити диъни. Майла 1-личив ил хабарагарси бебкIали арухиб. Тухумтас, шанти-жамигIятлис халаси пашмандешла бархIири.
Гьанна 31 дус ил нушала ургав агара, амма гьарил дус майла 9-личиб дудешла азбарлаб дурхIни ва узи-урши учибиркур, КьурбанмяхIяммад гьаникахъили, дурили гIяхIти дугьбира халаси шадлихъ дурабуркIу. РяхIятли усен дила уцци, хIяб Гьалжанала нурли шалабарабну хIела.
ХIела аманатлис марси, хIела рузила урши СултIанбег МяхIяммадов

