Ил ясирлизивра ургъусири

ЧебяхIси ВатIа дергълизиб бахъал нушала бургъанти фашистунани ясирбуцибтири. ИмцIаливан дергъла цаибти бурхIназиб. Амма ясирлизибра, туснакъуназиб ва концлагерьтазиб, илдазибад цацабехIти душмантачил бургъули калири. ЦабехIтани, душмантас гIяхI бирутала, илдачи бирхауди бихьибтала дарили, илди  биргIябиргили, чучил барх ясирлизибтас дигIянали чули бирусигъуна кумек бирусири. ДекIли бяхъибти ва зягIипти лазаретунази кабаркьахъес, беркеси агниличибли лебгIеб чIукьабиубти беркайчил гIеббуцес. Итдилтани биалли, ясирти лагерьлизибад бебшахъес кумекбирусири.

Чедиб нуни бурибсилис бегIлара халаси мисалван гьанушес вирар татартала поэт Муса Джалиль. Дявилизив декIли вяхъибси ил фашистунани ясируцибсири. Немецунала ясирлизив ил дигIянали вяшбикIуси кьукьяла бутIакьянчи (подпольщик) вирусири ва сунени  ясирти бебшахъес кумекбирусири. 1944 ибил дуслизив Берлинна Моабит бикIуси туснакълизив ил фашистунани кавшибсири. 1956 ибил дуслизиб Муса Джалильлис Советский Союзла Игитла у бедибсири.

1945 ибил дусла февраль базличиб Германияла Узедон бикIуси островличибси немецунала лагерьлизибад нушала ясиртала ца кьукьялис бебшес бикибсири. Ил лагерьлизивси советский лётчик Девятаев, душмантала самолётра арбукили, юлдашуначил варх  нушала тыллизи вебшибсири. Гьалаб дунъяличиб илгъуна анцIбукь чинабалра биубси ахIенри. 1957 ибил дуслизиб илисра Советский Союзла Игитла у бедибсири.

ЧебяхIси ВатIа дергъла замана 80-йчибра имцIали ХIунтIена ГIярмияла генерал немецунала ясирлизи бикибтири. Илди гьарилла кьисмат цалайчи цала мешули ахIенсили уббухъун. ЦабехIти, лагерьлизирти къиянти гIямру чекасес хIебиубли, бебкIиб, итдилти, ясирдешлизибра душмантачил бургъути, душмантани кабушиб. Ишав гьануршисра инженерный гIяскуртала генерал Дмитрий Карбышев. Душмантани ил, чучил варх узес разихIейкибхIели, кавшибсири.

Нуни дила белкIлизир илдигъунти мисалти гIурра дахъал гьандушес вирусра. Илдачила художественный жузазир, архивла папкабазир белкIани лер. Илдачила чебиахъули саби художественный ва документальный кинобазибра.

Ит дергълизиб ясирбуцибти нушала бахъал бургъантала гIямруличила селра хIебалули нуша кали дуилра. Ясирти, дергъ таманбиубли хъули чарбухъунхIелира, туснакъбирули буилри. Ил багьандан бурги илдани, чизилра саби ясирлизи бикниличила хIебуруси. Ил багьандан бурги илдала гIямрула гьуни тамай мягIлумхIебиубли кавлуси.

Гьанна илдачила бурестира агара. ЧебяхIси ВатIа дергъла бутIакьянчиби дусличиб-дус камбикIули саби. Илдазибад бегIлара биштIатира 100 дус биубли саби. 2025 ибил дусла бехIбихьудлизиб РФ-ла оборонала министр Андрей Белоусовли бурни хIясибли, бусягIят Россиялизиб мицIирли лебалти ЧебяхIси ВатIа дергъла бутIакьянчиби 7000-цун саби.

Дила иш макьалализиб нуни бурисра ит дунъяличиб кабикибси бегIлара кьяркьси дергъла ца бутIакьянчичила. 1939 ибил дусличивад 1946 ибил дусличи бикайчи ил гIярмиялизиб къуллукъбирули калунсири. Илди верхIел дусла духIнар шилизиб хIербирути илала рузбачи чула узи дявтазив алхниличила  балахъути хIябал кагъар (похоронка) дакIибти сари. Амма, бикIуливан, лерилра бебкIабас вайбаркьлисван (всем смертям назло), ил гIяхIгъабза дубурлан ара-сагъли хъули чарухъунси сай. Фашистунала ясирлизира ГУЛАГ-ла туснакъуназира викибси ил паргъатти гIямрулизив вахъ камли калунсиригу, гIяпабаркь.

Дила белкIла игитла гIямруличила лерилра баянти илала урши ва дила юлдаш МяхIяммад ХIясановли набзи дагьахъурти сари. Иш дила макьала илини дурути баянти хIясибли белкIунси саби.

— Дила дудеш ГIябдусалам ХIяжитаевич ХIясанов акIубси сай 1916 ибил дуслизив Дагъиста АССР-ла Хайдакьла районна ЦIурхачила шилизив, — вехIихьиб ил дудешличила бурули. – Бурули бирар, дила дудеш виштIахIейчивадал  чархлизивад араси гIулухъа вирусири  бикIули.  ЖагьилкайзурхIели биалли, ил 2 метрлара 8 сантиметрлара  ахъси,  120 килограммла битIакIличилси адам сайри, бикIар.

Нушачир колхозуни акIахъубхIели, дила хала дудеш ХIясан бегI гьалаб колхозлизи каберхурти цIурхакантала къяяназив вирусири, бикIар. Илини сунела вегIдешлизирти 3 кьял, 2 гамуш, 4 урчи ва 50 маза колхозлизи  каибтири.

— ВяхI! ГIяхIцадла хужаим уилигу хIела хала дудеш, илдицад хIяйванти ва маза колхозла азбарла ардукили виалли, — викIулра ну.

— Ил узден вирусири. ХIунира балули ургуд, Дагъистайзибти узденти биалли чичилра хъархIертили бирути ахIенри. Мискин вируси ахIенри дила хала дудеш, — пахруличил имцIабариб илини ва сунела бегIтачила дурути даимдариб:

— Нушала колхозла цаибси председательли викIибсири дила хала дудешла узила урши ва дудешла узикьар КьурбанхIяжи ХIяжиев. ГIяхIси хIянчизар вири бикIули бурули бирар иличилара, Аллагь чевверхабну сунела бунагьуначивад.

Дудеш жагьил уршили вируси замана нушала шимала жагьилти цабехIличи цабехI гIяхIладли башули буили саби. Гьачам илди унра Санчила шилизи бякьунхIели, илар спортла абзани дурадуркIули дуили  сари. Хайдакьла районна дахъал шимазибад спортла абзаначи командаби дакIили дуилри. ЦIурхачила жагьилтасра абзаназир бутIакьяндеш дарес чебуркъуб. Миллатла журала абзаназир Санчила ва ЦIурхачила командаби цаличил ца имцIали ибкьдизур. Иличила набзи бурибсири илди абзаначив къаршиикибси нушала шан Рабазан МяхIяммадовли. Илала Ацидай бикIуси чеура лебсири.

ХIера, итди абзаначила Ацидай се викIулил: «Къаркъа иргьнилизиб ахирличибра абзбикIутили калун ца сумклан дурхIяра нушала ГIябдусаламра. Санчила шилизивадси спортсменни къаркъа дебали гьарахъли игьуб. Ил чедивикиб или лебтасалра гьанбикибгу…

ХIера, гъамиуб къаркъаличи нушала ГIябдусалам. Баягъи игьес гIягIниси къаркъа илини някъбази касиб, гIур балуй някъла хъатличи  кабихьили, булгъарла тапван, кIина-хIяйна ахъбушиб. ГIур биалли къаркъаличилси балуй някъ гIела арбухиб ва, виругIев гьакIбарили, къаркъа гьалабяхI игьуб….

ГIябдусаламли сунела къаршикарличибра къаркъа 5 метрла гьарахъли игьубсири. Илини нуша дебали разидарира.

ЦагьатIи абзлизир нушани чедибдеш сархира. ДекIдеш ахъбурцнила абз сабри ил. Иш яргалис Санчила командализивад цархIил спортсмен сайри кавхъунси. Ил жагьил адам ГIябдусаламличивра зантси ва ахъси сайри викIаслира ну хатIахIеркус. Илини, цахIнар хапдарили, кIел анкIили дицIибти къап бекIла чеди ахъдуциб ва гIяхIцад замана илар дихIиб…

ГIябдусалам мякьлабси юртла диркьси хъалчи ветухъун ва илабси халаси къаркъала гермукьа (нушачиб илис муккури бикIар), абзлис игьубси къаркъаван ца някъла хъатличи кабихьили, вецIна бекIла чеди ахъбуциб. Иличи хIербикIути, уркIбухъи, буреси хIебалули, аъбяхъили гIяхIцадхIи калун. ГIур ахъти тIашбизагарти хъатли ургуба баргаиб. Нуша ил журала абзлизирра чедидикира. Чедидикибти нушаб кIелдусан (русу) кигьа бикибсири».
Колхозла председательли узули камси замана дикили гIергъи, шантани бурни хIясибли, дила дудешла узикьар КьурбанхIяжи ХIяжиев, Мажалислизи арукили, гьатIира ахъси къуллукъличи катур – районна финансовый отделла начальник вариб. Илини пикрибарибсири, бикIар, сунела узикьар  гIярмиялизиб къуллукъбарес укьни гIяхIсири или. Илкьяйда дила дудеш ХIунтIена ГIярмиялизиб къуллукъбарес арякьунсири. Ил урчала гIяскуртази викиб ва Финляндияличил биубси дергълизив ургъули калун. 1939 ибил дусла ахирличиб дила дудешла рузбачи чула узи ГIябдусалам дявилизив алхниличила балахъуси кагъар бакIибсири. ГIур дургъбазивад чарухъунси дудешли бурни хIясибли, ил анцIбукь сунечил барх ца частьлизиб бургъутала хатIаличибли биубси буилри. Дергълизив декIли вяхъибси ил юлдашунани, чизилра хIебурили, Ленинградлизи госпитальлизи арукахъили сай. МицIирли калунтала ва кабушибтала ургав хIергибси дила дудеш командиртани, алхунсилизи халварили, илала хъули похоронка бархьили саби.

Госпитальлизир дяхъурбазивад араварибси ил Украинализиб, гIярмиялизиб къуллукъбарахъес вархьибси сай. Ил гIярмиялизив къуллукъбирули левалли, сагаси дергъра бехIбихьили саби…

Дергъличила хабурта угьес дудешлис хIейгахъи.

Наб гьанбиркур нушала шилизиб Э.Казакевичла «Звезда» бикIуси повесть хIясибли барибси тяп илгъуна уличилси кино чебаахъили. Халал узи ХIясанра нура дудешли ил кино нушазира чебаахъес шила клублизи дукибтири. Ну дудешли сунела кьукьубачи катурсири. Наб илхIели дила гьаргси мутIрусли бирсибси бекIличи селарил кIантI кабикибсиван бизур. БекI ахъбуцили, лаг хIеризуррагу – кинопроекторлизибад башуси бамкьурси шалалиур дудешла хIулбазирад дашути биса чедаира. ИтхIели дудешлис дургъби гьандикили диэс гIягIнилири. Кино таманбиубли хъули чардухъунхIели, дудешли дергълизив сай разведчикли  калунсири или нушази бурибсири. «Нушала хасси сигналра (позывной) «Звезда» бирусири», — ибсири дудешли.

1942 ибил дуслизив дергълизив вяхъибси дила дудеш душмантани ясируцибси сай. Ил Полтавализибси концлагерьлизи викили сай. Илав ил Клава бикIуси немецунала мез далуси медсестрачил тянишиубли сай. Медсестрани вяхъибси илис гьар шайчибад кумекбирули руили сари. Клавала кумекличибли немецунани ил бараклизив халасили катурли сай. Медсестра Клава Полтавализибси нушала дигIянали вяшбикIуси организацияличил (подполье) бархбас бузахъан руили сари. Немецунани дила дудешлис Борис бикIуси у бихьили саби.

ИлхIейчивад вехIихьили сай ил баракуназибти ясирти-ургаб Кавказлизибадти адамти чи лебал къяйцIикIес.

Полтавализибси концлагерьлизив дила дудеш сели виркьусирил набзи Дахадаевла районна Кьялкнила шилизивадси СалихI Ибрагьимовли бурибсири (кьялкланти илис ЯнтIула СалихI бикIар). Нуни дудешличила баянти илини дурибтиван бучIантас гьаладирхьулра:

— Ит концлагерьлизиб 700-цад нушала ясир бири. Дебали къияннири илав хIериэс. Ну урдурлизивад вяхъилри. Беркеси агарли гьунарагарвиубси дила селра гIяхIсиличи хьул аги. ЧIянкIли гьамадси бебкIа гахъес Аллагьлизи улгулри…

Рахли ца бархIи баракла ухIнав ахъли даргала мезли вявикIусила ишди гъай дакьира: «ЦIудара марга эмхIе чебаибси набчи даширая». Тяп илди дугьби ит ца адамли къумукълантала ва агъуллантала мезлира дуриб. ГIур чумал цархIилти баракуназиб хIербирути адамлира илди дугьби Кавказла миллатунала мезлира тикрардариб, бикIар.  Лагерьлизиб 50-цад Кавказла миллатунала адамти лебли уббухъун. Бурасли, илдазивадси гьариллис ГIябдусаламли вирусигъуна кумек гIеббаахъиб. Къулайдиуб нушала бараклизирти ясиртала гIямру.

Ну бурес хIейэсли разиикира, ит нуша  цахIнадяхъибси, нушазиб гIямруличи иштяхI сагадан акIахъубси адам дила унра шилизивад виъни багьурхIели. Гьала хили, уркIи-уркIилабад бурисра: наб итав ГIябдусалам къаршихIейкибси виалри, ну хъули чархIелхъаси. Нуцунрив гьатIи? Чум адамлис кумекбариба илини! Чум адамла жан дерцахъиба!

Цаибси сунечил тянишиубси бархIи ну илини немецунани ясиртас лазаретван декIарбарибси хъули арукира. Нушаб разили гьунираиб ца жагаси хьунул адам. ГIябдусалам чеваибхIели, ил урус мезличил гъайрикIес рехIрихьиб. Убасили нясси бинт, чебетаахъили хIясиббариб дила бемдурси кьяш. ХIерризур ГIябдусаламличи ва илизи урус мезли серил буриб. Нуни урус мезра вайтIа далулри. «Плохо» ибси ца дев сабри нуни аргъибси. Дебали вайси куцличибри дила дяхъи: ил шахали башулри, ва илизибад вайси гягIра башулри. Тухтурли гьаланачиб дила дяхъи умубариб, гIур сагаси бинтли бигьун. Сагаси бинтла чеди нясси бинтра бигьун. Немецуни биргIябиргес пикрили илини чеди нясси бинт бигьунсири. ГIурра, пишряхъили,  ГIябдусаламличи хIерризур. Ил илис Борис рикIусири.

ГIябдусаламли ну бараклизи  арукира.

Гьачам ГIябдусаламли набзи декIли вяхъибси урусла ургъан чеваахъиб ва  илис вирусигъуна кумекбарахъес хъарбариб. Нушала гIярмиялизив ил халаси сардар виъниличи ну бусягIят шакикира. Нуни илис вирусичиб имцIаси кумекбираси. Аракайубмадан ил лагерьлизивад веткахъиб. ИлхIели ГIябдусаламра немецунани гестаполизи арукиб. Ца жумягI дикили, шикьухъес хIейэсли витибси ГIябдусалам, лагерьлизи савкили, нушала баракла гьала лайвакIиб. Ил айзес вирули ахIенри. Нушани ил, някъбази уцили, баракла ухIна арухибсири.

Нуша илала цаванзалантани, Бускривадси Гъазула Рабадай, КьярбачIимахьилизивадси Ибрагьимли, Зильбачивадси ХIямидли, Чумливадси Пашани ва Кьялкнивадси нуни, яргаличил илис къуллукъбирусири. Ил жумягIичив имцIаси замана шикьухъес хIейрули калун. Нушала кумекличибли, имцIаливан медсестрала  къайгъначивли, ил кьяшмачи кайзурсири.

ИлхIейчибад базцад замана бикили гIергъи, нушала бараклизиб гестапола бургъанти чирил варгес ибкьли умцIули калун. Амма чилра хIергиб. Бараклизив дигIянварили, нушани къуллукъбирули калунси урусла солдат ХIунтIена ГIярмияла генерал сайри или нушази ГIябдусаламли бурибсири. Чила къайгъиличибли илцадра халаси (важный) ясир дигIянварес биубтил, душманти сенрил шакбикиб, ва илдани хIела дудеш нушачивад арукиб. ГIур ил нушачи чархIевхъун. Борис (ГIябдусалам), лагерьлизивад гьавухъи, партизантала отрядлизив ургъули сай рикIули, медсестрани нушази дигIянали бурибсири. ХIера, их саби ну бебкIализивад верцахъибсиличила нуни балуси, — тамандариб Дахадаевла районна Кьялкнила шилизивадси СалихI Ибрагьимовли дила дудешличила дурути…

Нуни ишаб бурес дигулра ишди бурхIназиб биубси, нуша дебали разидарибси ца мягIничебси анцIбукьличилара. Ил анцIбукь ишгъуна саби: СалихI Ибрагьимовла уршила урши, Россияла гIярмияла подполковник Ибрагьимов СягIид МяхIяммадович, СВО-лизир чедаахъибти гъабзадеш багьандан, Россияла Игитла уличи лайикьикили сай. Ил дявила хасси балбуцлизиб Игитла у сархибси 19 ибил дагъистанлан сай.

— Дудешли бурули вири, концлагерьлизивад сай гьавухъахъес дигIянали вяшбикIути кьукьяла бутIакьянчибани (подпольщики) кумекбарибсири викIули. 1943 ибил дуслизиб Полтавская область душмантазибад азадбатахъайчи ил партизантала отрядлизив ургъусири. Илис гIергъи – ХIунтIена ГIярмиялизив. Илала  дургъби Венгриялизир тамандиубтири. 1946 ибил дуслизив старший сержант ГIябдусалам ХIясанов хъули чарухъунсири. Ил дявтазивхIели, илала рузбачи кIина гIурра чула узи дявтазив алхниличила балахъути кагъурти (похоронкаби) дакIибтири. ИлхIели илдани шилизирси чула узила хьунул сунела бегIтала хъули рархьибсири.

1946 ибил дуслизив дила дудеш сай акIубси ЦIурхачила шилизи чарухъун ва хъайчикайиб. Челябкьлализир дила неш ретаурси ГIяйшат ХIяжиева сарри ил хъайчикайибси рурси. 1947 ибил дуслизир дила халал рузи Къистаман акIубсири.

1948 ибил дуслизив къалпла гIярза белкIниличибли дудеш ухIнакаиб. Нешли бурни хIясибли, иличил диубти аги-кьяйда гIячихъдирули, следовательти дус калунтири. 1949 ибил дуслизиб суд биуб, ва, судла хIукму хIясибли, ил 15 дус дедили, Воркутализи туснакълизи вархьиб…

1955 ибил дуслизив РСФСР-ла Верховный Судла хIукму хIясибли, дудеш туснакълизивад азадватур, гьаларла ихтиюрти ва дергълизир касибти шабагъатуни чардариб. ЧебяхIси ВатIа дергълизив ил «Гъабзадеш чедаахъни багьандан» («За Отвагу»), «Будапешт азадбатни багьандан», «Германияличибад чедибикни багьандан» медальтачил шабагъатлаварибсири.

Камси замана сай акIубси шилизив кали гIергъи, дила дудеш хъалибаргра сайра Янгъикент бикIуси къумукълантала шилизи гечиуб. Илав ил иткъира бахъли валусири: илала дудеш ХIясан ХIяжитаев ил шила мижитлизив 10 дус маллали калунсири. Янгъикентлантани илала хIурматбирули буилри. Дила рузи Загьидатра нура ил шилизир акIубтира. Нуша «Кьакьа» бикIуси мерличир  хIердирутири. Дудеш къараулчили узусири, неш – колхозлизир.

Дявтасра туснакълисра гIергъи дудешличил биубси ца анцIбукьличила нушази нешли бурули рири. Нуни иличила къантIли, нешли бурибси тяхIярли хIушазира бурулра:

— ХIушала дудешла бахъал юлдашуни бирутири, нушала хъулив гIяхIял агарси бархIи нуни хIебалас. Нуни гьалабра буриливан, хIушала дудешлис дебали дигахъутири урчи. Илала урчи районна центрлизир дурадуркIути абзаначир дявтас гьаларра гьаладиркутири. Дургъби тамандиубхIелира, илала урчачи диги калун. Ца Цыган бикIуси тамашала урчи бири илала. Дебали дигахъи илди  цалис ца. ГьачамкIун Цыганни буцIазивад хIушала дудеш верцахъибсири.

Дай дуги, хурала гъямла бакьили, дудеш азбарла дуравхъун. Сен ил чархIелхъуси рикIули рииши, нура илис гIергъи дурарухъунра. Нушачи маза дергес дакIибти буцIи дярхълизи духIнадикилри. ХIела дудешлара буцIалара дергъ бехIбихьиб. Дудешли илаб бусягIят ца бецI гIяндбакIиб, цархIилти биалли гьар шайчирад иличи чедулхъули лералри.

Ну чераибхIели, дудешли  вявъиб: «ТIенилизибад арзили, Цыган батаа!» Нуни, итмаданал арзили, урчи батаира. «Цыган, набчи баши!» — вявъиб дудешли. Ил, чялиличибад тIяхIбухъи, бусягIят хIушала дудешла гьала баиб. Урчили цадехIти буцIи, цулбани къябдирули, илдала диъ гъярдирес бехIбихьиб. Итдилти илини, кьяшмачил ганздирули, дялчIулри. Гьаланачир ну, чебиусиличи рирхаэс хIерирули, гIяхIцадхIи хIякли калунра. Сунела юлдаш-адам верцахъес буцIачил бирхIуси урчи! Ил анцIбукьличи, сецад хIулбани чебиули виалра, вирхаэс гьамадсив?

Нушала тIама-гьама ва хурала гъямла дакьили Агъулла районна  хъарахълизибад нушаб кумеклис лябкьутала тIамала чебихулри. Гьунчиб илди тупангуназибадра иртулри. БуцIанира дакьиб диэс илдала тIамри, нушачирад илди дебшиб. Нушани азбарлар дудешлира Цыганнира кадушибти буцIала шел кьак даргибтири. Машиналичи катурли, хIушала дудеш къалабали Мажалисла больницализи арукибсири. Илав ил, чархлизирти буцIани дарибти  дяхъурби сагъдирули, 20 бархIи ватурсири…

«Балагь цацун бушуси ахIен» бикIули, халкьли бурули бирар. Чедиб гьанбушибси балагь хъумхIертурли лебай, нушачи, иличил бархбасунси, цагьатIи балагь хIебакIесу! Урчила гъабзадешличила  бакьили бурги цархIилти гьарахъти мераначибра, бигIун нушала Цыган. Лерилра  даргала, табасарантала, лезгибала районтазиб хIушала дудеш хIякьунси ши кахIелун, амма урчила къел-хIерзи даргес хIейуб. Илини урчи баргибсилис яра ил чинаб лебал бурибсилис  бегIлара халаси гамуш лугас или багьахъур. Амма Цыган чебаибси ва иличила бакьибси адам дакIухIейуб.

ГIябдусаламла урчила хабар бакьилрил яра иткъи вагьаривиубсирил хIебалас, дакIухIевхъесу нушачи хIушала дудешла вахъхIила тяниш,  ЧебяхIси ВатIа дергъла бутIакьянчи дибгашан ГIяммала Ражаб. ХIерейс гIяшла хинкIанира буки, чягъирла хилчара (чармара) бержили,  гIянулбачи кабиили, бамсриихъути илдани ахирра Цыган гьанбушиб. ИлхIели викIар ГIябдусалам Ражаблизи: «Дила юлдаш Ражаб, гIяйибмабиркьид нуни бурусиличи. Амма хIуни ахIи цархIил чилилра хIейри илцадра гьарахъси  мерличи  дила урчи арбукили дигIянбарес. Тилади  саби, сецад-дигара хIед багьа лугасну, дила урчи чарбара». ИтхIели дила муруйзи Ражабли ишди дугьби дурибтири: «ХIела Цыган нуни чиналра хIебукира или селичиб-дигара хъябирис, юлдаш ГIябдусалам. Вахъ цIакьли шишимъайзира маркуд: гIебшни садаибхIейс Цыган хIела юртлизиб бирар». Нушала гIяхIял ГIяммала Ражаб сунени бурибси гъайлис къянахIейуб.

Гьачам гIебшнила бамкьурси савлила мусисиртличив чевиулра урчила мурда. ЦIудара урчила къакъличи уктемли кайили, дубурла бяхIкад ил нушачи увяхIихъулри. Илис гIергъи гьаббуцили башуси урчили  ахъли хIихIибяхъиб. Илди тIама дакьибси хIушала дудешла хIулбазир нуни гьалар гьачамалра чехIедаибти шинкIадеш дакIудиуб. Илди гIямрулизир сунечи дахъал балагьуни дакIибхIелира дурахIедикибти гIяхIгъабза адамла разидешла бисари.

ХIушала дудешцунрив гьатIи разивиубси? ГIябдусаламла Цыган баргнила хабар лебилра Хайдакьлизи, Табасараннизи, сирхIяла ва муирала шимази гIяйбиуб. Илдазивадси гьарил адам сунела разидешличила  ГIябдусаламлизи багьахъес къайгънази викиб. Бахъал гIяхIли бакIибтири итхIели нушачи, — тамандариб нешли дурути.

Дила гIякьлу агниличибли бурги итхIели нуни нешлизи хьарбаибсира: «Чили бигIунсири гьатIи нушала урчи? Чи сайри ил хъулки?» «Тяп ил хIуниван хьарбаибсири ГIяммала Ражаблизи хIушала дудешлира, — рикIар неш. — ИлхIели илини дурибтири ишди дугьби: «Ну хIушази урчи бигIунси хъулки ургис хIейкIаси. Нуни ибсири хIушала урчи бургис или. Гьанна чебаахъая наб хIушани лугуси гамуш». ХIушала дудешли дярхъларад шел гамуш дураиб. «ДекIарбара хIед дигуси, Ражаб», — викIар ил. Ражабли бегIлара биштIаси декIарбариб ва ил мерличиб билгьун. Гамушла диъби тамандиайчи ил нушачив ужули ва укули калун. ХIела дудешличилра иличилра барх цархIилти гIяхIлира камхIебири. ИтхIейчивад вехIихьили, хIела дудешли гьар дус сунела дибгашан юлдашлис 50 литрла хайдакьла мусти чягъирли бицIибси хилча (чарма) хIядурбирусири».

     ХIяжимурад Ражабов