КIел уркIи цадиалли

15 дус гьалав ис­то­рияла учитель Иб­ра­гьим Кьурбанов набчи гъа­миуб­­сири.
– ХIед тамашала музей чебаэс хIейгив? – хьарбаибсири илини.
– Чинаба ил? Нушала школала краеведческий музейличила викIули хIейиши?
– АхIенра.
– Гьу, гимназиялизибси бургар? Чебаибси саби, гьачамцунра ахIи.
– Юх, дила гъай нушала шан Ризва ГIяхIмадхIяжила хъулибси музейличила сари.
— Хъулирти музейтачила гьачамлис аргъибси ахIен. Нушачиб илгъуна гIядатра агара, – викIулра ну, варх узуси юлдашла гъайла мягIна хIергъули.
– Ваши, хIебиалли, набчил варх, ца–чумал суратра кайсехIену, чебиид ну масхурта хIевгьнира.
Хъар шилизибси дербентла къаркъала кIидерхIла юртличи дакIира. Къапула гьалар ГIяхIмадхIяжила рархкья ПатIимат къарширикиб. Нуша гIяхIлад дакIнила мурад аргъибхIели, ил лергIер разириуб.
– Даширая, даширая, дила къиян дугIлиб кали хIейгахъира, я набцун ахIен ил барибси, арагIеб шанти гIяхIлад башаллира нушачи, ну цIакьли разирираси.
Илдала азбарра урхIмешуси ахIенри: ца шайчиб хъубзурала ваяхI жагали мерладарибси гIямзи лебри, иличирад тяйдили, вавнала ва жура-журала кьадубала диштIати диркьбикуни лерри.
Цаибил дерхIла жаняхIлизи адацIира. Гьарли–марси музейлизи дакIибсиван кабизур. Урегал–верхIел метрла духъянти кьасурбачи къаркъала тIалхIяна делшири. ЧIябарличир халати кIурми сарри, илдала чедир – сагъруми, гажинти, хъабни, умегIуни… Лацла бяхIяначир – дубсила тIусри, гьар–урла дурхъати сукураби.


Ца хIерлис гIярбукIла юртлизи ацIили ахIенрара или гьанбикеслири, сенкIун нушала унра шантала гьарилла юртлизиб ца хъали музей бирар. Дусмадли гIярбукIантани ил гIядат бузахъули, наслуличибад-наслуличи биахъули, мяхIкамли хIербарили саби. Аммаки кIишантала илгъуна гIядат гьалаб лебси ахIенри, хIятта сецад–дигара дурхъати музейлизи кадихьести ваяхI лерли диалра: хъубзарала, чIянкIи душанна, мегьла ва урца устала, къачалайти диранна… Сецад заяли детахъиба адамтани лайкадикIули, цIали игули, валлагь, илдала гьанна хIяжатдеш агара или, авараагарли някъ гьакIбирули. ГьатIира дахъал, камси багьалис, дурабад бакIибти адамтас дицибти анцIбукьунира диуб. ХIейуб пикриулхъуси, ил вегIла шила тарихла давла саби или. Давлацунра ахIи, гьар–урла гIямрула мицIирси бикьрира саби.
ХIера, сагали хIердирулра ГIяхI­мад­хIяжила жаняхIларти ваяхI. Илди азирцад лерри. Лерилра умударили, дирцили, къугъаси куцли­чи душили сари. Ил анцIбукь та­­машахIебилзи, эгер хъа бегIти тарих­чиби, мугIяллимти яра сегъуна–биалра къуллукъла хIянчизарти биалри, сабира искусстволичил, куль­тураличил цIацIали бархбасунти, илдала мягIна иргъути. Илкьяйда пикридикIухIели, секьяйда цацахIели нуша хатIадиркули дуилрал? ГIяхIмадхIяжи — гIядатла зяхI­матчи, илала хабчаб — кулпетличил гьаман хъулирси, анкъилаб цIа мяхIкамбируси хьунул адам.
— Ягъари, хъулиб музей барахъес чили гIеббуриба? – шурдирхъулра нуша хъа вегIличи.
Илини сунела хIер ПатIиматличиб тIашаиб.
– Илала пикри сабри, пайдаагар авара дати или чуйнара чевхъунрагу, паргъатхIериуб. ГIур набра ил секIал хIебареси ахIенгу или пикри бакIиб. ИмцIатигъунти тIалхIяна нушала шилизирад тIалабдарибти сари. ЦадехI матъал сайсули, цадехIлис бурибси хIекь лугули.
– Нушачир агарти муирала ва сир­хIяла шимазирад хибти сари, – ур­гарухъун ПатIимат. – Иш халаси­гъу­на кIури Шаднила шилизиб, иш гIярабла хатIличил белкIунси кьялизан хайдакьла ЧIибяхIнила шилизиб баргира, ишди кIелра хъаба Меусишарад хибти сари… Гьарил ваяхIла мер–муса дурес рирус, чили гибсилра белкIи леб, сенахIенну нуни сияхI бузахъулра хъумхIертес багьандан.
– ПатIимат, хьулчиагарси юрт хIе­бирар. Ашкарли, хIу хьулрарибси сабаб бурги?
– Се биэса, наб мурталра дига­хъутири нушала хала бегIтала гьар–урла ваяхI. Нешли хъали-цIа дурцухIели маслис кайхьибти дахъал сукураби лерри. Сепайда, Узбекистайзи ялчнад ардякьунхIели, тIутIули детахъиб. НушакIун илар гехIел дус калунра. Илала дурабадра, гьар гIярбукIла хъулри–музейти чедаибхIели, иштяхIдулхъи, цалра хъали набра илданиван балкьаахъес биалри или гьанбирки. ДурхIнира мерлабарили, гьанна акьуси замана лебхIели дила мурад бетурхахъулра. ХIушани пикрибарая, ишбархIи имцIатала хъулри телевизортани, холодильникунани, палтар ицути машинабани, диванти–холанани, сервизунани дицIили сари. Илдачил дарх жяв заманала минала хъа ваяхI сен далхIедиркутив? Дила кьас саби ца гьатIи хъали гIурра музейличи шур­батес. Ила кадихьестира лер: ан­кIили дирцIути усурби, пачни ва ду­кIуми душути кидигъуни (станкиби), урца кьунби, балализирад гьимирти лукIути айланчихъуни ва цархIилти дибгIян–хъяш секIал.
– Къаркъала тIалхIяна хIушани беркайсра дузахъули дииша, гъари?
– ЦIакьли дузахъулра, бахъ бизили тIембикIар кьалли къаркъала сукурализибси хинкI. Яра милигбиубтас илгъуна хъабализирти шин.
Азбарлизи сагали кадацIибхIели, ГIяхIмадхIяжини биштIаси тавханализи жидарира.
– Иш дила гIямзи саби, – пишяхъиб ил, нушачи хIерилзули. – Ишаб ну–вегIси музей барес дигулра.
Илала гъай ца ити дурибти хIедиъни якьиннири. Тавханала авалра бяхIяначир сурдухъи гIяндан варгьни, сукъбанти, дячунти чугурти, мазала гулбала кьапIни, къачалайла дабри, дулагъуни лерри. Ца гIямзилар дукI–дураз, чIупри, уркурла хIулруми, хIябни, хъярбукан барда ва дагьра чедиулри.

– Ишаб низам агара гьачамлис, гъамли мерладирис, – иб хъа вегIли, пахруличил сунела тавханализибси давла хIербирули. ГIур чIябарличибад илини сигли цIударбарибси, някьишдарибти урца араначилси мутIрус касиб.
– ГIяпабаркь, чугурла уста Амирха наб букьурли баибси дис саби. ХIеръая, ишичи, миршван балкIунси, чили балуси, чум чугурла ар иличил устали гъалагдарибал. ХIушаб дигIяндеш ахIен, гьанна нуша хIеркадируси юрт муртрил Амирха бирусири. Дила ПатIиматкIун илала узила рурси сари. Дирхаирая, цацахIели юртла гьарил гIямзили, гьарил ваяхIли хабардерхурси чугурла уста гьаниркахъули сай. Нуни пахрубирулра ишгъуна юртлизив хIериэс кьадарбиъниличи. Ил багьанданра Амирха юрт музейван мяхIкамбарни лайикьли чебиулра…
ХIерейс ГIяхIмадхIяжила рархкьяли берубси диъ абушибси хинкI балкьаахъур. Тяп къаркъала сукурализибад илала тIемра багьурра.
— Ну кьалли гIяхIси уста ахIен­ра, биалра, чугур бара–ба­ра къимбарес бажардииркус, – иб ГIяхIмадхIяжини, дукес бекIдиубхIели, чугур кай­сули.
— ХIуша къаршили хIей­адалли, нуни гьаларла хIяб­­кубтира дучIира, – рикIар му­ра мякьла ритIикIули Па­тIи­мат.
Сунела чарх арабаркь, ахIмакь хьунул адам ахIену? Бираргу далайла урибси усталира цацахIели азир тилади агарли далай вяшхIебирули. Урези–урехи хIедирар ПатIиматла, илала дудеш ГIялила МяхIяммад викIуливан, кьапIа хIебихули риалра, ил ца гъабзази рулхъуси сари.
Нушани селра имцIабарес ба­жар­­дихIейкира. ПатIиматли илмадан чугурличиб бяхъибси гьаб–убла макьамличил сунела далай бехIбихьиб. Илар делчIунти хIябкубти нуни хIеделкIес хIейубра: илди даргала халкьла мухIлила пагьмулизи дигеси пай саби или гьанбиркур.
Диркьанид арцла хъарахъ
Хъардаркьан хъайгIи ваши,
Гуржилан гъанрукнали
Гъарали ритIанаке.

Дубрид мургьила чятир
Амрударкьан ша ваши,
Риккайла хъуцIарлики
Кадяхъяйке урхIли някъ.
* * *
МискIитла муза дурцан
ГIарбукIан арцла рахаж,
Аллагь мурт вакIисара
Дила багьадур гIярмиц.
***
Диккай, диккай викIули,
Диккай марлера ибли,
ХIачули гъайрикIвира,
БархIиличули бацван,
Дуцибли уркIила къил:
Диргьуб хIала кьиттадиш.

КарцIай, карцIай викIули,
КарцIай марлера ибли,
ХIачули рарх рашибра,
Диригьличули дагIван,
Дуцибли някъли тупанг:
Диргьуб хIала душмандиш.
***
Ахъ дубурла бикIлики
Ширван дубси адилццан,
Ширванна дубсилихIид
ХIали арцла хинкI диркьан,
ХIали арцла хинкIлицци
БикI мургье цIукка калтIан,
Ва Ризва ГIяхIмадхIяжи.
( КIишала лугъат)

ИшбархIи илдала юрт гьарли-марси музей саби викIалра, ха­тIа­хIер­кур. Илар 2000-личир им­цIа­ли гьар-урла ваяхI лер, чулира шила тарих гьанбиркахъути.
Хъа регI ПатIимат румсули ахIен ха­бурта ругьес: илини гьарил сукура, шанг, кьялизан сен-сен ва чинарад сунечи даибтил, уркIиличир далули са­ри. Гьанбикеслири, илини нушаб та­рихла дарс кабирхьули ахIенара или.
— ХIушала хIябал урши леб: Ризван, Казбек ва Руслан. Илдала пайра бургар иш рухIласи хIяракатлизиб?
— Уршбалацун ахIен. Ве­цIал баркьибтала баркьибтира лебти саби, шагьуртазиб хIер­бирули саби. Аммаки, ну­шачи гIяхIлад лябкьухIели, се-биалра ца ваяхI агарли хIе­ба­шар. Саби Аллагьли батарти!
ГIяхIмадхIяжи ва ПатIимат талихIчебти адамти саби. Илди кIел уркIи цадарес бажардибикили саби. Ризванра Казбекра, юртани тIашдалтули, бузули саби. Рус­лай, ВатIайс къуллукъбирули, ургъан­на гьуни чеббикIили сай. Сай гIяхIъулали СВО-лизи арякьун, янсавла тIем багьур, дяхъи-хъаслизи ви­киб. Биалра, аракайубси Русла гъаб­задеш улкали лайикьли кьиматла­дарес хъумхIертур: ил Дагъиста Халкьла Игитла хIурматла уличи лай­икьикиб.
Нуша чардулхъули лерли, азбарлизи вецIал дусла гIямрулагъуна рурси арацIиб. Илини, ца някълизи цIацIабарили, мяржли бергунси мирш лебри.
Рурси, нушаб саламра гили, хъа регIличи гъамриуб.
— Зизи ПатIимат-адай, иш мирш нешли хIед бархьибси саби…

Ибрагьим Ибрагьимов
Суратуни авторли касибти сари