Дебали тамашала гIилму сари тарих. Тарих агарли, нушара диэс дирути ахIенра. Илизирад сари нушани хьулчнира кайсути. Гьайгьайрагу, тарихлизи мурхьикесцун вирар ил гIилмуличи уркIилизир гьарли-марти диги лерси гIялим. ГIур илини сунени хIялумцIлаби нушабра гьаладирхьули сари.
Дубуртар Улкалацун ахIи, Кавказла ва арагIеб Россияла тарих мурхьли бяркъурси гIялим сари даргантанира ункъли ралуси ТIалхIят Эльмира МуртузагIялиевна. Илала халати сархибдешунанира ил машгьурси ТIалхIятхъала жинсла вакил риъни балахъули саби.
Февральла 17-личир ил 75 дус риуб. Иличил бархбасахъи, гIялимличила буресра дигули ахъира.
Россияла машгьурси гIялим, Кавказла тарихла шайчирси специалист, тарихла гIилмуртала доктор, профессор, ДР-ла гIилмула рурибси хIяракатчи, РАН-ла ДФИЦ-ла этнографияла, археологияла ва тарихла Институтла Дагъиста сагаси тарихла отделла заведующая, гIилмула гIяхIцад жузала автор Эльмира ТIалхIят акIубси сари Ахъушала районна Ахъушала шилизир (Ил замана ХъурхIила шилизибадти илала бегIти Ахъушала шилизибси школализиб бузутири). 1974 ибил дуслизиб илини Ленинградла пачалихъла университетла исторический факультет таманбариб, 1977 ибил дуслизиб биалли, илаб аспирантурара хъараахъес имканбакIиб. 1978 ибил дусличирад Э.ТIалхIят тарихла, мезла ва литературала Институтлизир рузули сари, сунелара 1991 ибил дуслизиб у барсбарибси – тарихла, археологияла ва этнографияла Институт. ИлхIейчирад гьанналичи бикайчи илини гIядатла хIянчиличибад отделла заведующийличи бикайчи къуллукъуни гьунчидикахъиб.
— Ленинградла университетлизир дучIути дусми бегIлара сабухъчертили урдухъун. Лекцияби Эрмитажлизир ва Урусла музейлизир дурадуркIутири, даим театртази рашусири. Дила кандидатла диссертация кIел революцияла ургабси манзиллизиб Дагъистайзиб ванза бузахънилис хасбарибсири. Дигалли итхIели, дигалли гьанна Дагъистайчил, илала халкьличил, Россияличил бархбикайчи ва бархбикили гIергъи, илала кьисматличил дархдасунти темабачи саби нуни имцIаливан пикри бяхIчииуси.
Ленинградла университет хъараахъурли, хъули чаррухъунсири ва, тарихла, мезла ва литературала Институтлизир рузес рехIрихьибсири. Кьанниван ил Институт кIел бутIаличи бутIиб: ну рузуси тарихла, археологияла ва этнографияла Институтличи, илкьяйдали мезла, литературала ва искусствола Институтличи, — гьанбиркахъули сари Эльмира МуртузагIялиевнани.
Машгьурси гIялимли сунела хIянчурбазиб халаси пикри бяхIчииули саби Россияличил бархбикибхIели, Дагъиста кьисмат сегъунарил белгибирниличи, Дагъиста халкьла тарихла хIячмачи. Ил тема хIясибли илини чумра гIилмула хIянчи делкIунти сари. Халкьани-ургабси вачарла гьунчиб мерлабиубси Дагъистайчи дурала улкнала гъармукабани зумали чябхъинти дурадуркIутири. Дагъистан Россияличил бархбикибхIели, ил халаси улкала бутIали бетаурси ва нушала мер-мусаличи чилилра чябхъинти дурадуркIес бирути ахIенри. Иличи че, Дагъистан хъярхъли гьалабяхI башес бехIбихьибсири. Дагъистайзир шагьурти, заводуни-фабрикаби, урхьула порт, мегьла гьуни дакIудиуб, республикализибад машгьурти адамти дурабухъун. ХIера, илди ва илдигъунти цархIилти дагъистанлантачи челукьути, аргъбаибти масъулти ахъдурцули сари профессорли сунела хIянчурбазир.
2000-ибил дуслизиб Э.ТIалхIятли РАН-ла ДНЦ-ла тарихла, археологияла ва этнографияла Институтлизиб «ХIХ-ХХ-ибти даршмусмазиб Дагъиста хъубзардеш (крестьянство). Социальный бяхIчибизлизиб-экономикализиб гьалабяхI башнила масъулти» бикIуси тема хIясибли гIилмула докторла хIянчи гьарбизурдешличил бетерхахъурсири. Илала бекIдешлиур Дагъиста тарихличил дархдасунти чумра мягIничерти монография ва гIилмула белкIани кадерхахъурти гехIел издание дурадухъунти сари.
ТIалхIятхъала машгьурси кьамлизирад риъниличила гьанбушибхIели, гIялимли ишдигъунти пикруми дуриб: «Дила насаблизибадти вакилтани — Северный Кавказла жамигIятла-политикала машгьурси хIяракатчи, дагъистанлантазивад Германиялизиб багьуди касибси цаибил тухтур МяхIяммад ТIалхIятли; революционер ва дявила хIяракатчи, Граждан дергъла бутIакьянчи, ХIунтIена байрахъла орденна кавалер ХIямид ТIалхIятли; полковник, дявила тухтур, Урусла-Японияла дергъла, илкьяйдали дунъяла Цаибил дергълара бутIакьянчи ГIязиз ТIалхIятли; чедив гьанушибси революционер ГIябдуряхIим ТIалхIятли; чебяхIси багьуди касибси цаибил дубурлан хьунул адам, пианистка, педагог, композитор Жаннат ТIалхIятли; С.Кировла уличилси Ленинградла операла ва балетла театрла дирижёр, РСФСР-ла искусствобала урибси хIяракатчи, Жаннат ТIалхIятла урши Жамалудин ТIалхIятли (Джемал-Эддин), гьайгьайрагу, Дагъиста багьудилизи мекелли халаси пай кабихьибси саби.
ТIалхIятхъала жинсли сунела бехIбихьуд 15 ибил даршдуслизибад кайсули саби, 1552 ибил дуслизиб Кьуръа бяхIлизиб Халил бикIуси адам акIниличила белкIунси заманаличибадли. ХIурхъила шилизиб нушала жинс Халилхъала сабливан балусири. ТIалхIят МяхIяммадович Халиловла гIяхIдешличибли 19 ибил даршдуслизиб ТIалхIят ибси фамилия дакIубухъунсири. Тухтурла санигIят касес Москвала университетлизив учIуси ТIалхIят МяхIяммадович Халиловли революциябала кружокуназир бутIакьяндеш дирутири ва, полициялизивад дигIянаикили, Германиялизи арякьунсири. Илаб сунела у фамилия бетаахъурсири, сай биалли – МяхIяммад ветаурсири. Илкьяйда бетаурси саби ТIалхIятхъала жинс.
Дила бегIтанира ну тухтур ретарниличи умутбихьибсири, амма ну тарихчи ретаурра ва гьачамалра ил секIайчи пашманхIериубра».
ТIалхIятхъала насаблизибадти лебилра вакилтани кьяйдали, Эльмира ТIалхIятлира Дагъиста багьудила кьяли гьалабяхI башахънилизи мекелли халаси пай кабихьибси сари. ГIяхIцад дусмазир илини МяхIячкъалала 22 ибил школализир дурсри кадирхьули, университетлизир студентунас лекцияби дучIули калун.
Багьудлуми тIинтIдирнила шайчир ва гIилмулизир диахъубти Эльмира МуртузагIялиевнала сархибдешуни пачалихълира чихъли кьиматладариб. Ил ДР-ла Правительствола Грамоталичил (2005-ибил дус), ДР-ла Халкьла Собраниела ХIурматла Грамоталичил (2013 ибил дус), ДР-ла ХIурматла Грамоталичил (2014 ибил дус), РАН-ла ХIурматла Грамоталичил (2017 ибил дус), «Россияла гIилмула Академиялис – 300 дус» медальличил (2024 ибил дус) шабагъатларарибси сари.
Э.ТIалхIятли жигарла бутIакьяндеш дирути сари жамигIятла гIямрулизирра ва республикализир детурхути декIар-декIарти далдуцуназирра, аргъбаибти ва челукьути масъулти ахъдуцили, алавчарли кадиркути лерилра анцIбукьунала ва аги-кьяйдала черкад илала сари-регIти пикруми адамтазира иргъахъули рирар. Дагъиста халкьанала гIяхIти гIядатуни дузахъес, жявхIелла тарихла ва культурала объектуни мяхIкамли дихIяхъес адамтази жирикIули рирар.
Сунела халати сархибдешуначи ва дузахъути ахъти къуллукъуначи хIерхIеили, Эльмира ТIалхIят дебали адаб-хIяячерси, малхIямси, гьарилличи черетаибси, уркIи гьаргси хьунул адам сари.
АкIубси бархIиличил ва юбилейличил мубаракрирули, илис пагьмулашал ахъси гьавра, бузерилизиб гьалабдешра, гIилмула ахъанайтачиб гьамаддешра, хъалибарглизиб балгундешра, чIумаси арадешра уркIи-уркIиларад дулгулра.Ишди бурхIназибра нушала библиотекализиб Эльмира ТIалхIятла гIямрула ва бузерила гьунилис хасбарибси «багьахънибала сягIят» дураберкIира. Илизир бутIакьяндеш дариб ДГПУ-ла историяла факультетла 1-ибил курсла студентунани. ГIилмулашалси белчIудила бетуцлизи бара бухIнабухъунти студентуни биъни багьандан, илдас гьала-гьала библиотекализиб экскурсияра дураберкIира. Илди лерилра отделтала бузериличил тянишбиур. ГIур студентунас имканбакIиб машгьурси тарихчи Э.ТIалхIятла гIилмула хIянчурби, илала жузи хIердаресра. Жузала выставкала дазурбазиб, нуни гIялимла гIямрулизирадти къантIти баянтира гьаладихьира.
Студентунани гьатIира илдигъунти далдуцуназир бутIакьяндеш дирес дигни аргъахъиб. Илдала гъай хIясибли, жагьилти дебали разили саби гIилмула тамашала дунъялизи бухIнабухъес бикниличи.
Салимат ХIяжиева,
Р.ХIямзатовла уличилси Миллатла библиотекала хIянчизар

