Тарихла гIилмулизи мурхьрикибси

Дебали тамашала гIилму сари тарих. Тарих агарли, нушара диэс дирути ахIен­ра. Илизирад сари нушани хьулч­нира кайсути. Гьайгьайрагу, та­рих­лизи мурхьикесцун вирар ил гIил­му­личи уркIилизир гьарли-марти диги лер­си гIялим. ГIур илини сунени хIя­лумцI­лаби нушабра гьаладирхьули сари.
Дубуртар Улкалацун ахIи, Кавказла ва арагIеб Россияла тарих мурхьли бяркъурси гIялим сари даргантанира ункъли ралуси ТIалхIят Эльмира Мур­тузагIялиевна. Илала халати сар­хиб­­де­шунанира ил машгьурси ТIал­хIят­хъала жинсла вакил риъни балахъули саби.
Февральла 17-личир ил 75 дус риуб. Иличил бархбасахъи, гIя­лим­ли­чила буресра дигули ахъира.
Россияла машгьурси гIялим, Кавказла тарихла шайчирси специалист, тарихла гIилмуртала доктор, профессор, ДР-ла гIилмула рурибси хIяракатчи, РАН-ла ДФИЦ-ла этнографияла, археологияла ва тарихла Институтла Дагъиста сагаси тарихла отделла заведующая, гIилмула гIяхIцад жузала автор Эльмира ТIалхIят акIубси сари Ахъушала районна Ахъушала шилизир (Ил замана ХъурхIила шилизибадти илала бегIти Ахъушала шилизибси школализиб бузутири). 1974 ибил дуслизиб илини Ленинградла пачалихъла университетла исторический факультет таманбариб, 1977 ибил дуслизиб биалли, илаб аспирантурара хъараахъес имканбакIиб. 1978 ибил дусличирад Э.ТIалхIят тарихла, мезла ва литературала Институтлизир рузули сари, сунелара 1991 ибил дуслизиб у барсбарибси – тарихла, археологияла ва этнографияла Институт. ИлхIейчирад гьанналичи бикайчи илини гIядатла хIянчиличибад отделла заведующийличи бикайчи къуллукъуни гьунчидикахъиб.
— Ленинградла университетлизир дучIути дусми бегIлара сабухъчертили урдухъун. Лекцияби Эрмитажлизир ва Урусла музейлизир дурадуркIутири, даим театртази рашусири. Дила кандидатла диссертация кIел революцияла ургабси манзиллизиб Дагъистайзиб ванза бузахънилис хасбарибсири. Дигалли итхIели, дигалли гьанна Да­гъистайчил, илала халкьличил, Россияличил бархбикайчи ва бархбикили гIергъи, илала кьисматличил дархдасунти темабачи саби нуни им­цIаливан пикри бяхIчииуси.
Ленинградла университет хъара­ахъурли, хъули чаррухъунсири ва, та­рихла, мезла ва литературала Инсти­тут­лизир рузес рехIрихьибсири. Кьан­ниван ил Институт кIел бутIаличи бу­тIиб: ну рузуси тарихла, археология­ла ва этнографияла Институтличи, ил­кьяй­дали мезла, литературала ва ис­кусствола Институтличи, — гьанбирка­хъули сари Эльмира Мурту­за­гIя­лиев­нани.
Машгьурси гIялимли сунела хIян­чурбазиб халаси пикри бяхI­чииули саби Россияличил барх­би­киб­хIели, Дагъиста кьисмат сегъунарил белгибирниличи, Дагъиста халкьла тарихла хIячмачи. Ил тема хIясибли илини чумра гIилмула хIянчи делкIунти сари. Халкьани-ургабси вачарла гьунчиб мерлабиубси Дагъистайчи дурала улкнала гъармукабани зумали чябхъинти дурадуркIутири. Дагъистан Россияличил бархбикибхIели, ил халаси улкала бутIали бетаурси ва нушала мер-мусаличи чилилра чябхъинти дурадуркIес бирути ахIенри. Иличи че, Дагъистан хъярхъли гьалабяхI башес бехIбихьибсири. Дагъистайзир шагьурти, заводуни-фабрикаби, урхьула порт, мегьла гьуни дакIудиуб, республикализибад машгьурти адам­ти дурабухъун. ХIера, илди ва ил­ди­гъун­­ти цархIилти дагъистанлантачи че­­лукьути, аргъбаибти масъулти ахъ­дур­­цули сари профессорли сунела хIян­чурбазир.
2000-ибил дуслизиб Э.ТIалхIятли РАН-ла ДНЦ-ла тарихла, археологияла ва этнографияла Институтлизиб «ХIХ-ХХ-ибти даршмусмазиб Дагъиста хъубзардеш (крестьянство). Социальный бяхIчибизлизиб-экономикализиб гьалабяхI башнила масъулти» бикIуси тема хIясибли гIилмула докторла хIянчи гьарбизурдешличил бетерхахъурсири. Илала бекI­дешлиур Дагъиста тарихличил дархдасунти чум­ра мягIничерти монография ва гIилмула белкIани кадер­ха­хъурти гехIел издание дураду­хъун­ти сари.
ТIалхIятхъала машгьурси кьамлизирад риъниличила гьанбушибхIели, гIялимли ишдигъунти пикруми дуриб: «Дила насаблизибадти вакилтани — Северный Кавказла жамигIятла-политикала машгьурси хIяракатчи, дагъистанлантазивад Германиялизиб багьуди касибси цаибил тухтур МяхIяммад ТIалхIятли; революционер ва дявила хIяракатчи, Граждан дергъла бутIакьянчи, ХIунтIена байрахъла орденна кавалер ХIямид ТIалхIятли; полковник, дявила тухтур, Урусла-Японияла дергъла, илкьяйдали дунъяла Цаибил дергълара бутIакьянчи ГIязиз ТIалхIятли; чедив гьанушибси ре­волюционер ГIябдуряхIим ТIал­хIят­ли; чебяхIси багьуди касибси цаибил дубурлан хьунул адам, пианистка, педагог, композитор Жаннат ТIалхIятли; С.Кировла уличилси Ленинградла операла ва балетла театрла дирижёр, РСФСР-ла искусствобала урибси хIя­ракатчи, Жаннат ТIалхIятла урши Жамалудин ТIалхIятли (Джемал-Эддин), гьайгьайрагу, Дагъиста багьудилизи мекелли халаси пай кабихьибси саби.
ТIалхIятхъала жинсли сунела бехI­­бихьуд 15 ибил даршдуслизибад кайсули саби, 1552 ибил дуслизиб Кьуръа бяхIлизиб Халил бикIуси адам акIниличила белкIунси замана­ли­чибадли. ХIурхъила шилизиб нушала жинс Халилхъала сабливан ба­лусири. ТIалхIят МяхIяммадович Ха­ли­ловла гIяхIдешличибли 19 ибил дарш­дуслизиб ТIалхIят ибси фамилия да­­кIубухъунсири. Тухтурла санигIят ка­сес Москвала университетлизив учIу­си ТIалхIят Мя­хIям­ма­дович Халиловли революциябала кружокуназир бу­тIа­кьян­деш дирутири ва, полициялизивад ди­гIя­наикили, Германиялизи арякьунсири. Илаб сунела у фамилия бета­ахъурсири, сай биалли – МяхIяммад ве­таурсири. Ил­кьяйда бетаурси саби ТIал­хIятхъала жинс.
Дила бегIтанира ну тухтур ретарниличи умутбихьибсири, амма ну тарихчи ретаурра ва гьачамалра ил секIайчи пашманхIериубра».
ТIалхIятхъала насаблизибадти лебилра вакилтани кьяйдали, Эльмира ТIалхIятлира Дагъиста багьудила кьяли гьалабяхI башахънилизи мекелли халаси пай кабихьибси сари. ГIяхIцад дусмазир илини МяхIячкъалала 22 ибил школализир дурсри кадирхьули, университетлизир студентунас лекцияби дучIули калун.
Багьудлуми тIинтIдирнила шайчир ва гIилмулизир диахъубти Эльмира МуртузагIялиевнала сархибдешуни пачалихълира чихъли кьиматладариб. Ил ДР-ла Правительствола Грамоталичил (2005-ибил дус), ДР-ла Халкьла Собраниела ХIурматла Грамоталичил (2013 ибил дус), ДР-ла ХIурматла Грамоталичил (2014 ибил дус), РАН-ла ХIурматла Грамоталичил (2017 ибил дус), «Россияла гIилмула Академиялис – 300 дус» медальличил (2024 ибил дус) шабагъатларарибси сари.
Э.ТIалхIятли жигарла бутIакьян­деш дирути сари жамигIятла гIям­ру­ли­зирра ва республикализир детурхути декIар-декIарти далдуцуназирра, аргъбаибти ва челукьути масъулти ахъдуцили, алавчарли кадиркути лерилра анцIбукьунала ва аги-кьяйдала черкад илала сари-регIти пикруми адамтазира иргъахъули рирар. Дагъиста халкьанала гIяхIти гIядатуни дузахъес, жявхIелла тарихла ва культурала объектуни мяхIкамли дихIяхъес адамтази жирикIули рирар.
Сунела халати сархибдешуначи ва дузахъути ахъти къуллукъуначи хIерхIеили, Эльмира ТIалхIят дебали адаб-хIяячерси, малхIямси, гьарилличи черетаибси, уркIи гьаргси хьунул адам сари.
АкIубси бархIиличил ва юбилейличил мубаракрирули, илис пагьмулашал ахъси гьавра, бузерилизиб гьалабдешра, гIилмула ахъанайтачиб гьамаддешра, хъалибарглизиб балгундешра, чIумаси арадешра уркIи-уркIиларад дулгулра.Ишди бурхIназибра нушала биб­ли­отекализиб Эльмира ТIалхIятла гIям­­рула ва бузерила гьунилис хасбарибси «багьахънибала сягIят» ду­ра­беркIира. Илизир бу­тIа­кьяндеш дариб ДГПУ-ла историяла факультетла 1-ибил курсла студентунани. ГIилмулашалси белчIудила бетуцлизи бара бухIнабухъунти студентуни биъни багьандан, илдас гьала-гьала библиотекализиб экскурсияра дура­беркIира. Илди лерилра отделтала бу­зериличил тянишбиур. ГIур студентунас имканбакIиб машгьурси тарихчи Э.ТIалхIятла гIилмула хIянчурби, ила­ла жузи хIердаресра. Жузала выставкала дазурбазиб, нуни гIялимла гIям­ру­ли­зи­радти къантIти баянтира гьаладихьира.
Студентунани гьатIира илдигъунти далдуцуназир бутIакьяндеш дирес дигни аргъахъиб. Илдала гъай хIясибли, жагьилти дебали разили саби гIилмула тамашала дунъялизи бухIнабухъес бикниличи.

Салимат ХIяжиева,
Р.ХIямзатовла уличилси Миллатла библиотекала хIянчизар