ПатIимат Кьурбанова
Дагъистан лебгIеб жагаси биъниличила чумра поэтли, писательли, журналистли сецад-дигара пасихIти пикруми дурибти сари. Гьаннала гIергъи иличила чум жуз дуракааллира, назмурти багъишладараллира, илис гьарли-марси кьимат абаахъес гьамадли хIебирар. СенахIенну ил дунъяла черикIла мер саби викIалра, хатIа бетхIерар.
Иличила ГIярабиялизивадли вакIибси ца гIяхIялли бурибси мисал гьанбуршис: «Чи сая дунъяличиб Гьалжана агара викIуси? ВакIаб Дагъистайзи, чебиу илини гьарли-марси Гьалжана…». Дурабадли башути адамтани илкьяйдали мяштIбируси нушала республикала жагадешуни нушани дусми ардашуцад гIялимтани ванзализирти мургьи-арцла мягIдунтиван гьаргдирес даимдирулра. Илди рухIлати ва культуралати дигIяндешунала хазна дубурла шимазиб саби минабиубсира.
Гьарил шилизи архIя дураберкIибхIели, вегIла хIулбала гьалаб сагаси Дагъистан — Гьалжанала рухIла давлумала хазна гьаргбирули саби. Илгъуна пикри марбируси архIя дураберкIиб «Даргала анкъи» бикIуси кьукьяли ишди бурхIназибра.
Ахъушала районна Усишала шилизиб дураберкIибси ил шадлихъла балбуц нешла мезлис хасбарнили гьатIира нушала уркIби хIулдуркIахъулри.
«Даргала анкъи» бикIуси кьукья дарган мез мяхIкамдирнилис, гьаладяхI дикнилис, давлачердикIахънилис ва чеалкIуси наслулизи дяркъяхъес ибси пикриличил акIахъубсира саби. Ила кабурхути гъайла устни, мугIяллимти, гIялимти, поэтуни, писательти, журналистуни, гIяртистуни ва гIядатла дарганти чекабизуртира саби нушала хала бегIтачирадли халаси хазнаван нушаб букьурли даибти даргантала рухIлашалси давлали детаурти илди мез руркъниличи. Ил секIайчила ункъли балуси ил кьукьяла бутIакьянчи усишан жагьси поэт ва педагог БяхIмуд Булатовли нушази багьахъур пулан бархIи Усиша архIя дураберкIес хIяжатли биъниличила.
Гьайгьай, дахъал дусмазир мугIяллимли рузули, шила дурхIни мурхьти багьудлумачи бегIбирули ва илдас гIибратчебси бяркъ бедлугули калунси неш ПатIиматра гIямрула марси гьалмагъ ЖумягIра гIяхIлачи хIерли баргира. БархIидяхIси шила къатIлизиб балгунси юртлизи гьуни буцибти нуша берхIиличирра ванати дяхIла бегIти хъа бегIтани хьурадарира.
Давлачебси кьумур-алав кадиибти нушани гьарли-марси ихтилат бемжахъурра. Ихтилатра ибхIели даргала декIар-декIарти шимазибадти вакилтани бахъхIи цали ца чехIебаибти узби-рузбаниван уркIи-уркIиларадти ванати дугьбани далайливан БяхIмуд узила (анкъила бутIакьянчиби цаличи ца узи, рузи или дугьадилзни гIядатли бетаурси саби) юрт-муса дулхIехъули.
ГIур школализи гьардакIибхIели, БяхIмудла хъулибсигъуна хIурмат-кьиматла нурли варакьбарибси агиличи гIурра дяхIягира.
Агь, Усишала школала мугIяллимтала шалати дяхI чедаадаллири, уркIилизиб ламбикIуси гIяхIялдешла, хIурматла, дигила, дубурландешла,… нурли лебталалра хIулби гарчли дицIилригу. Дахъал дусмазиб дураб кали, хъули чарбухъунти узи-рузи хьурабирухIеливан, илди хIулбукIилри. Салам-каламлис гIергъи, баркаллала дугьби гьарилли багьладеш агарли тикрардирулри.
Гьайгьай, нушала уркIбазирра разидешла хIялани ванадикIулри.
— Салам, хIурматла гIяхIли, мугIяллимти, школала бучIанти!
Гьанна нушани нешла мезлис багъишлабарибси балбуц бехIбирхьехIе, — зайбухъун балбуц бузахъути школала директор КьурбанбяхIяммад ГIябдуллаевла ва нешла мезла мугIяллим Эльмира Ражабовала гьайбатси гьибанди.
БяхIмуд Хулатаевичли цалабикибти гIяхIлачил тянишбариб. Илди сабри Ахъушала хIябъибил школализив нешла мезла мугIяллимли узуси ГIялиасхIяб МяхIяммадов, МяхIячкъалализир математикала мугIяллимли рузуси Мисей ГIябдусаламова, «Гьалмагъдеш» журналла редактор Кьади ГIялисултIанов, «Замана» газетала культурала отделла редактор (иш белкIла автор) ПатIимат Кьурбанова, Шаласила школала мугIяллим ПатIимат ГIяхIмадова, Уркухъла шилизивадси поэт СягIидуллагь ГIябдуллабеков, дахъал дусмазив нешла мезла мугIяллимли узули калунси РабаданхIяжи Юсупов, Ургубамахьила школала завуч ва нешла мезла мугIяллим ПатIимат ШейхгIялиева, Ахъушала цаибил школала нешла мезла мугIяллим Жамилат Кьурбанова, Краснопартизанскла школала нешла мезла мугIяллим Насибат ХIяжиева.
Усишала шилизивадси пагьмучевси Имин НикIелхIяжиевич МяхIяммадовла биографияличил ва творчестволичил тянишбирниличил балбуц бехIбихьиб. Сай гIямрулизивад арякьи гIергъи дурабухъунси «Рузби агарти узбас» бикIуси жузличилара цабутIаван гъай детаур. Илгъуна жузлис у беднила сабабра авторли шила уршби жалбикIули чебаъни сабри. Илди гъайбикIухIели цали бурили сай рузби агарти узбира хIуша, дила биалли сирилар рузи лер или. ХIера, узис рузи гIязизси риъни марбирули саби авторли. БахъликIун тикрарбирули бирар узис рузи хIейгахъу рузис узиван или. Гьарли-марли узис рузи берхIилис нургъуна, ванзалис гьавагъуна ва заклис зубаригъуна сари викIалра хатIа бетхIерар кьалли.
Умути дарган мезличил Усишала школабала бучIанти: Жума ГIябдуллаевани Имин МяхIяммадовла «ХIед саби дила далай», Шамил Кьурбановли БяхIмуд Булатовла «Дунъяличиб даршудешгIевлира ну», Кьурбан ХIяйбуллаевли ГIяхIмадхан Абу-Бакарла «Дарган мез», Рукьият ГIялисултIановани ХIябиб Кьурбановла «Ванзали хъумхIерту» ва цархIилти автортала назмурти чедетаахъили делчIун. ГIялиасхIяб МяхIяммадовла, БяхIмуд Булатовла, МяхIяммадшапигI ГIисаевла гъай хIясибли бучIанти ПатIимат ХIяжиевани, Марзият Гъазиевани, Хадижат Ибрагьимовани къугъати далуйти зайдухъахъун.
Делхъдарес усишан рурсби дурабухъунхIели, дила хIулбазир гьарли-марли разидешла нургъби дагьардиуб. Ну 30-40 дусла манзиллис гьалар сархIеливан бизур дила хIулбала гьалаб хала нешанала палтарличил бегIбиубти дарган делхъла умутчебти устни мявализиб сакIубли ласбикIухIели. ИшхIелла манзиллизиб цацабехIтала чила-сарил делхъла асарлиубти далу-хIедалули дирути «лезгинка» или ирути делхъ чедиухIели, ну гьарли-марли децIлизи риркули рираси дила чебяхIти даргантала делхъ чеалукIуси наслула вакилтани хъумуртулигу или. Амма иш гьакIлис усишантас уркIи-уркIилабадси баркалла багьахъес дигулра илкьяйдали къугъали делхъличи, далуйтачи, мезличи чула дурхIни руркъни багьандан. Нушала хала бегIтала гIядатунира культурара хIедубкIниличи Усишала ванзаличир дила умутуни имцIадиуб ва талихIли уркIи-хIял гарчли дицIиб. Илцадра дубурландешла чихъти кьанунти дурхIнази мурхьли хьурадирути усишантала гьалаб икрамбаресцун саби калунси.
ГIяхIлани нешла мезлис хасдарибти ва цархIилти назмурти делчIун, усишантас халаси баркалла багьахъур илгъуна гьарли-марси уркIби датдухъахъесил шадлихъ дураберкIни багьандан.
Балбуц жагабариб «Даргала анкъи» ибси кьукьялизибадти пагьмучебти далайчиби Райсат МяхIяммадовани ва Каримуллагь ХIусеновли БяхIмуд Булатовла ва цархIилти автортала назмурти хIясибли делчIунти жагати далуйтани.
Усишантани балбуц ахирличи бикибхIели, гIяхIли ва цалабикибти давлачебси кьумурличи жибариб. Гьайгьай, зайдухъахъун илхIелира усишантас дезни, далуйти, масхурти…
БяхIмуд Булатовла нешла мезлис хасбарибси назмура учIаннис гьалабирхьехIе:
«Нешла мезли гъайдикIар
Сар-ургар арцантира,
Чула мезли авдикIар
ДугIла жанивартира.
Нешла мезли гъайдикIар
Диркьаличир мукьрира,
Чула мезли къумдикIар
Ахъли закир къургъира.
Сен гьатIи адамтани
Нешла мез хъумуртити?
Сегъуна сабаб лебли
УрхIла мез дузахъути?
Сен гъайхIедикIутира
Нешла мезли дурхIнази?
Хъумартахъес далтутив
Илди чеалкIутази?
Нешла мез – рухIла давла
Нушаб бегIта батурси,
ГIякьлула вегI адамлис
Хазна бегIла дурхъаси.
Тилади саб, адамти,
Нешла мез хъуммартида,
Гьар бархIила гьигьлизир
Жигарли дузахъена».
Поэт ва педагог ПатIимат ШейхгIялиеванира сунела уркIила ванати дугьби назмулизи каргьахъурли, усишантас багъишладариб:
«Даргантазир далгунти
Дила гIяхIти уссанти,
БицIили саб пахрули
Дила уркIи хIушачи.
ХIердиаба, ахIерти,
Гьар мурталра хIулкIули,
Вава-кьарван калаба
Дарх анцIкьи дугIкайули.
Нешла мез мяхIкамдарес
Кьасбиру мугIяллимта,
Мез къугъали дузахъес
Балули саб бучIанта.
Баркалла биаб хIушаб
ХIялалти усишанти,
Разити бурхIни дашаб
АнцIкьи-шишим агарти»
РФ-ла хIурматла хIянчизар, ДР-ла багьудила отличник Жамилат Кьурбановани усишантас цалабяхъибси назму ишгъунари:
«Нешла мез мяхIкамдарес
Уржили цадиубти,
Даргала мез калахъес
Мирхъи кьяйда дузанти.
Ламуслис някъ гьарзати
ГIяхIлас кьумур гIявати,
Дулхъули хIяндиарти,
ХIурматла усишанти.
ХIурмат бихIул хIянчира
ТалихI бихул бурхIнира,
ХIушала гIямрулизир
Дархли дираб мурталра.
БиштIатала уркIбази
Мурхьти хьулчни лушанти,
Шанданна гIядлу-зегъа
МехIелизи кертIибти».
Сунела мугIяллим Имин МяхIяммадовлисра назмула тугъи пешкешдирули сари илини:
«Нешла мезличи диги
Набзи минадарири,
Дагьрила чебяхI гьуни
ХIуни гьаргбарибсири.
Дагьрила гьайкаргъунти
ХIуни кадирхьул дурсри,
СягIят кьяйда дузули
Лерал дай уркIилизир.
Дила гIямру керхайчи
ХIед балгна риркьусира,
ЦIяб хIябрани руцайчи
ХIела у хъумхIертисра.
НикIелхIяжила Имин
Чевси Аллагьла муъмин,
Усала ши зурхIябван
Пархбухъахъун гIяхIгъабза».

