РухIла хазна бихIути

ПатIимат Кьурбанова

Дагъистан леб­гIеб жагаси биъ­ниличила чум­ра поэтли, писа­тель­ли, жур­налистли сецад-ди­гара па­сихIти пикруми ду­рибти сари. Гьан­­нала гIергъи иличила чум жуз ду­­ра­­кааллира, назмурти багъиш­ла­дараллира, илис гьарли-марси кьи­мат абаахъес гьамадли хIеби­рар. СенахIенну ил дунъяла черикI­ла мер саби викIалра, хатIа бет­хIерар.
Иличила ГIярабия­ли­зи­вадли вакIибси ца гIяхIялли бурибси мисал гьанбуршис: «Чи сая дунъяличиб Гьалжана агара викIуси? ВакIаб Да­гъистайзи, чебиу илини гьар­ли-марси Гьалжана…». Ду­рабадли башути адам­тани илкьяйдали мяштIбируси нушала республикала жагадешуни нушани дусми ардашуцад гIялимтани ванзализирти мургьи-арцла мягI­дунтиван гьарг­дирес даимдирулра. Ил­ди рухIлати ва культуралати дигIяндешунала хазна дубурла шимазиб саби минабиубсира.
Гьарил шилизи архIя дурабер­кIиб­хIели, вегIла хIулбала гьалаб сагаси Дагъистан — Гьалжанала рухI­ла давлумала хазна гьаргбирули саби. Илгъуна пикри марбиру­си архIя дураберкIиб «Даргала анкъи» бикIуси кьукьяли ишди бурхI­на­зибра.
Ахъушала районна Усишала шилизиб дура­бер­кIибси ил шадлихъла балбуц нешла мезлис хасбарнили гьатIира нушала уркIби хIулдуркIахъулри.
«Даргала анкъи» бикIуси кьу­кья дарган мез мяхIкам­дир­нилис, гьаладяхI дикнилис, дав­лачердикIахънилис ва чеал­кIу­си наслулизи дяр­къяхъес ибси пикриличил акIахъубсира саби. Ила кабурхути гъайла устни, мугIяллимти, гIялимти, поэтуни, писательти, журналистуни, гIяртистуни ва гIядатла дарганти чекабизуртира саби нушала хала бегIтачирадли халаси хазнаван нушаб букьурли даибти даргантала рухIлашалси давлали детаурти илди мез руркъниличи. Ил секIайчила ункъли балуси ил кьукьяла бутIакьянчи усишан жагьси поэт ва педагог БяхIмуд Булатовли нушази багьахъур пулан бархIи Усиша архIя дураберкIес хIяжатли биъниличила.
Гьайгьай, дахъал дусмазир мугIяллимли рузули, шила дурхIни мурхьти багьудлумачи бегIбирули ва илдас гIибратчебси бяркъ бедлугули калунси неш ПатIиматра гIямрула марси гьалмагъ ЖумягIра гIяхI­лачи хIерли баргира. Бар­хIидяхIси шила къатIлизиб балгунси юртлизи гьуни буцибти нуша берхIиличирра ванати дяхIла бегIти хъа бегIтани хьурадарира.
Давлачебси кьумур-алав кадиибти нушани гьарли-марси ихтилат бемжахъурра. Ихтилатра ибхIели даргала декIар-декIарти шимазибадти вакилтани бахъхIи цали ца чехIебаибти уз­би-рузбаниван уркIи-ур­кIи­ла­радти ванати дугьбани да­лайливан БяхIмуд узила (анкъила бутIакьянчиби цаличи ца узи, рузи или дугьадилзни гIядатли бетаурси саби) юрт-муса дулхIехъули.
ГIур школализи гьарда­кIиб­хIе­ли, БяхIмудла хъу­либсигъуна хIурмат-кьи­мат­ла нурли варакьбарибси агиличи гIурра дяхIягира.
Агь, Усишала школала мугIял­лимтала шалати дяхI чедаадаллири, уркIилизиб ламбикIуси гIяхIял­дешла, хIурматла, дигила, дубурландешла,… нурли лебталалра хIулби гарчли дицIил­ригу. Дахъал дусмазиб дураб кали, хъули чарбухъунти узи-рузи хьурабирухIеливан, илди хIул­­бу­кIилри. Салам-каламлис гIер­гъи, баркаллала дугь­­би гьарилли багьладеш агарли тик­рардирулри.
Гьайгьай, нушала уркIбазирра разидешла хIя­лани ванадикIулри.
— Салам, хIурматла гIяхI­ли, мугIяллимти, школала бучIанти!
Гьанна нушани нешла мезлис багъишлабарибси балбуц бехI­бирхьехIе, — зайбухъун балбуц буза­хъути школала директор Кьур­банбяхIяммад ГIяб­дул­лаевла ва нешла мезла мугIяллим Эльмира Ражабовала гьайбатси гьибанди.
БяхIмуд Хулатаевичли цалабикибти гIяхIлачил тянишбариб. Илди саб­ри Ахъушала хIябъибил шко­лализив нешла мезла мугIяллимли узуси ГIя­ли­ас­хIяб МяхIяммадов, Мя­­хIяч­къалализир математикала мугIяллимли рузуси Мисей ГIяб­­дусаламова, «Гьалмагъдеш» жур­налла редактор Кьади ГIяли­сул­­тIанов, «Замана» газетала культурала отделла редактор (иш белкIла автор) ПатIимат Кьурбанова, Шаласила школала му­­гIяллим ПатIимат ГIяхI­мадова, Уркухъла шилизивадси поэт СягIидуллагь ГIябдуллабеков, дахъал дус­мазив нешла мезла му­гIяллимли узули калунси РабаданхIяжи Юсупов, Ургубамахьила школала завуч ва нешла мезла мугIяллим ПатIимат ШейхгIялиева, Ахъушала цаибил школала нешла мезла мугIяллим Жамилат Кьурбанова, Краснопартизанскла школала нешла мезла мугIяллим Насибат ХIяжиева.
Усишала шилизивадси пагьмучевси Имин НикIел­хIяжиевич МяхIям­мадовла би­ографияличил ва творчестволичил тянишбирниличил балбуц бехIбихьиб. Сай гIямрулизивад арякьи гIергъи дурабухъунси «Рузби агарти узбас» бикIуси жузличилара цабутIаван гъай детаур. Илгъуна жузлис у беднила сабабра авторли шила уршби жалбикIули чебаъни сабри. Илди гъайбикIухIели цали бурили сай рузби агарти узбира хIуша, дила биалли сирилар рузи лер или. ХIера, узис рузи гIязизси риъни марбирули саби авторли. БахъликIун тикрарбирули бирар узис рузи хIейгахъу рузис узиван или. Гьарли-марли узис рузи берхIилис нургъуна, ванзалис гьавагъуна ва заклис зубаригъуна сари викIалра хатIа бетхIерар кьалли.
Умути дарган мезличил Усишала школабала бучIанти: Жума ГIябдуллаевани Имин МяхIям­мадовла «ХIед саби дила далай», Шамил Кьурбановли БяхI­муд Бу­латовла «Дунъяличиб даршу­деш­гIевлира ну», Кьурбан ХIяй­буллаевли ГIяхIмадхан Абу-Ба­карла «Дарган мез», Рукьият ГIя­лисул­тIановани ХIябиб Кьурбановла «Ванзали хъумхIерту» ва цархIилти автортала назмурти чедетаахъили делчIун. ГIялиасхIяб МяхIяммадовла, БяхIмуд Булатовла, МяхIям­мад­ша­пигI ГIи­саевла гъай хIя­сибли бучIанти Па­тIимат ХIя­жи­е­вани, Мар­зият Гъазиевани, Ха­дижат Иб­ра­гьимовани къугъати далуйти зайдухъахъун.
Делхъдарес усишан рурсби дурабухъунхIели, дила хIулбазир гьарли-марли разидешла нургъби дагьардиуб. Ну 30-40 дусла манзиллис гьалар сархIеливан бизур дила хIулбала гьалаб хала нешанала палтарличил бегIбиубти дарган делхъла умутчебти устни мявализиб сакIубли ласбикIухIели. ИшхIелла манзиллизиб ца­цабехIтала чила-сарил делхъла асарлиубти далу-хIедалули дирути «лезгинка» или ирути делхъ чедиухIели, ну гьарли-марли децIлизи риркули рираси дила чебяхIти даргантала делхъ чеалукIуси наслула вакилтани хъумуртулигу или. Амма иш гьакIлис уси­шантас уркIи-уркIилабадси бар­­калла багьахъес дигулра илкьяй­дали къугъали делхъличи, да­луйтачи, мезличи чула дурхIни руркъни багьандан. Нушала хала бегIтала гIядатунира культурара хIедубкIниличи Усишала ванзаличир дила умутуни имцIадиуб ва талихIли уркIи-хIял гарчли дицIиб. Илцадра дубурландешла чихъти кьанунти дурхIнази мурхьли хьурадирути усишантала гьалаб икрамбаресцун саби калунси.
ГIяхIлани нешла мезлис хасдарибти ва цархIилти назмурти делчIун, усишантас халаси баркалла багьахъур илгъуна гьарли-марси уркIби датдухъахъесил шадлихъ дураберкIни багьандан.
Балбуц жагабариб «Дар­гала анкъи» ибси кьукьялизибадти пагь­мучебти да­лайчиби Райсат Мя­хIям­мадовани ва Каримуллагь ХIу­сеновли БяхIмуд Булатовла ва цархIилти автортала назмурти хIя­сибли делчIунти жагати далуйтани.
Усишантани балбуц ахирличи бикибхIели, гIяхIли ва цалабикибти давлачебси кьумурличи жибариб. Гьайгьай, зайдухъахъун илхIелира усишантас дезни, далуйти, масхурти…
БяхIмуд Булатовла нешла мезлис хасбариб­си наз­­мура учIаннис гьала­бир­хьехIе:
«Нешла мезли гъайдикIар
Сар-ургар арцантира,
Чула мезли авдикIар
ДугIла жанивартира.

Нешла мезли гъайдикIар
Диркьаличир мукьрира,
Чула мезли къумдикIар
Ахъли закир къургъира.

Сен гьатIи адамтани
Нешла мез хъумуртити?
Сегъуна сабаб лебли
УрхIла мез дузахъути?

Сен гъайхIедикIутира
Нешла мезли дурхIнази?
Хъумартахъес далтутив
Илди чеалкIутази?

Нешла мез – рухIла давла
Нушаб бегIта батурси,
ГIякьлула вегI адамлис
Хазна бегIла дурхъаси.

Тилади саб, адамти,
Нешла мез хъуммартида,
Гьар бархIила гьигьлизир
Жигарли дузахъена».

Поэт ва педагог ПатIимат Шейх­гIя­лиеванира сунела уркIила ванати дугьби назмулизи каргьахъурли, усишантас багъишладариб:
«Даргантазир далгунти
Дила гIяхIти уссанти,
БицIили саб пахрули
Дила уркIи хIушачи.

ХIердиаба, ахIерти,
Гьар мурталра хIулкIули,
Вава-кьарван калаба
Дарх анцIкьи дугIкайули.

Нешла мез мяхIкамдарес
Кьасбиру мугIяллимта,
Мез къугъали дузахъес
Балули саб бучIанта.

Баркалла биаб хIушаб
ХIялалти усишанти,
Разити бурхIни дашаб
АнцIкьи-шишим агарти»

РФ-ла хIурматла хIянчизар, ДР-ла багьудила отличник Жамилат Кьурбановани усишантас цалабяхъибси назму ишгъунари:
«Нешла мез мяхIкамдарес
Уржили цадиубти,
Даргала мез калахъес
Мирхъи кьяйда дузанти.

Ламуслис някъ гьарзати
ГIяхIлас кьумур гIявати,
Дулхъули хIяндиарти,
ХIурматла усишанти.

ХIурмат бихIул хIянчира
ТалихI бихул бурхIнира,
ХIушала гIямрулизир
Дархли дираб мурталра.

БиштIатала уркIбази
Мурхьти хьулчни лушанти,
Шанданна гIядлу-зегъа
МехIелизи кертIибти».
Сунела мугIяллим Имин Мя­хIям­мадовлисра назмула ту­­гъи пеш­кешдирули сари или­­ни:
«Нешла мезличи диги
Набзи минадарири,
Дагьрила чебяхI гьуни
ХIуни гьаргбарибсири.

Дагьрила гьайкаргъунти
ХIуни кадирхьул дурсри,
СягIят кьяйда дузули
Лерал дай уркIилизир.

Дила гIямру керхайчи
ХIед балгна риркьусира,
ЦIяб хIябрани руцайчи
ХIела у хъумхIертисра.

НикIелхIяжила Имин
Чевси Аллагьла муъмин,
Усала ши зурхIябван
Пархбухъахъун гIяхI­гъаб­за».