«Лерилра масъулти чедибдешличил арзибтири»

Дагъиста АССР акIубхIейчирад 105 дус дик­ни­ли­чил барх­басахъи тарихла гIил­­мур­та­ла доктор, Рос­сия­ла ГIилмуртала Ака­де­­мия­ла Дагъистайзибси хIялум­цIуси центр­ла, тарих­ла, архитектурала, этног­­ра­­­фияла Инс­титутла отдел­ла за­ведующая Эль­ми­ра ТIал­хIят­ли Дагъистан Рес­пуб­лика акI­ни­личила 1860-1921-ибти дусмазир де­таурти анцI­букьунала тарихла баян­ти «Дагъистан» РИА-лис гьала­ди­хьили сари.
Профессор Эльмира ТIал­хIятла пикри хIясибли, 1921 ибил дуслизиб Дагъиста автономная республика акIахъ­ни, ХIХ ибил даршдусла кIии­бил байхъайзир детаурти анцI­бу­кьуначил бархбасунси, гьарли-марли бетхIеэс чараагарси, ахирласи баркьуди сабри.

Кавказлизибси «хIябмузаннис ахир бакIни
1859 ибил дуслизиб, Кавказла дергъ таманбиубли гIергъи, Дагъистан Россияла империяла бутIа бетаур. 1860 ибил дуслизиб Дагъис­та область акIахъуб, илизи де­кIар-декIарти талхъунтала мер-муса, гIяхIцад шимала жамигIятунала цалабяхъуни кадерхахъур. Кавказла дергъ бетурхухIели дубурла мер-мусаличирти шими имам Шамилли акIахъубси Имаматлизи кадерхуртири.
Тарихла гIялимли бурни хIясибли, илди анцIбукьунани, даршани дусмазиб бетурхуси «Кавказла хIябмузанна» — (Россиялара, Персиялара, Тур­цияла ГIусбантала империялара, Дагъистан чула бетаахъес багьанданси, саби-ургабси хIябалра улкала абзла анцIбукьуназибад Дагъистан дурабухъун, халаси улкализиб паргъатли, кабизурдешличил (стабильность) хIербиэс имканти акIуб.

Секьяйда кадизахъура
Дагъиста дазурби
Гьаланачи Дагъиста областьлизи лерилра миллатуни кадурхути ахIенри. Сулахъ хIеркIла северьла шайчиб хIер­бирути къуммукълантас саби-бегIси округ акIахъубли Терская областьлизи каберхахъуртири. ХХ-ибил даршдуслизиб илди Хасавюртла район акIахъубли Дагъистайзи чарбариб. Тяп илкьяйда бетаур югла шайчибси Самур хIеркIла дубличибра, Дагъиста лезгибала миллатла халкь Бакула губерниялизи ка­берхахъур. Кавказла дубур­тала сиртла гIела шайчиб хIер­бирути кIарахъала миллатла халкь Закаталала округлизи ка­бер­хахъур.
Сагаси администрацияла къуллукъуни дузахънила тя­хIяр-кьяйда, цаибти Дагъиста шагьурти
«Мер-мусала дазурбачил барх, область бузахънила тяхIяр-кьяйдара сагали кадизахъур, Россияли хъар­хIерагарти талхъунтала мер-мусаличирти ихтиюрти урдяхъиб. Илдала мерличир урчIемал округ акIахъуб, илдас бекIдеш дарахъес ГIярасайла гIярмияла полковникуни, подполковникуни кабатур.
Дахъал дусмазир Дагъиста областьлис ГIярасайла гIяр­мияла генералтани бекI­деш дирули калун. Администрацияла центр Темир-Хан-Шурала къалализиб мерлабариб (гьанна Буйнакъск), илис 1866 ибил дуслизиб шагьарла у бедиб. Илис гьалаб, 1857 ибил дуслизиб, Кавказла дергъ бетурхули лебай, шагьар сабливан Петровскла къалара багьахъурсири (гьанна МяхIячкъала). Бурасли Дагъистайзир хIябал шагьар да­кIудиуб — Дербент, Темир-Хан-Шура ва Петровск».

Социальный ва диванханализирти (судла шайчирти) дарсдешуни
Дагъистан Россияла пачалихълизи каберхнили халати дарсдешуни акIахъуб, чулира администрацияла ка­бизуни ва экономикала тя­хIяр-кьяйда лебилра улкализир­тачил дал­диркахъути. Селрайчирра мягI­ничертили детаур хъубзурала гIямрулизир дура­дер­кIибти дарсдешуни — талхъунтала арилиубти 30 азир хъубзара азадбатур. Илдачил ца къяйлизир диванханала (судла) шайчирра дарсдешуни дурадеркIиб.

ЖамигIятла бузери ва яшавла шуртIри гIердурцути экономикала кьялуби, миллатла интеллигенция акIни
Кавказла дергъла дусмазир дехIдихьибти гьундури дирнила хIянчи даимдиуб. Рахли хIукуматличи халкьла кьабулагардеш акIалли, халкь пунтбиалли, илди гьундурачибад Дагъиста дай уркIилизи гIярмия арбукес вирар или пикрибарибсири гIярасайла улка бузахъутани, гьарли-марли биалли, илди гьундурани экономика, культурала, халкьла ургарти бархбасуни, лерилра гIямру гьаладяхI ардукнилизи халаси пай кабихьиб.
Миллатла ва бусурман динна багьудиван, динна ахIенси (светское) багьуди касесра имканти акIуб. Россияла чебяхIси даражала белчIудила заведениябазир квотаби лернила гIяхIдешли, жагьилтас бучIес имканти акIуб, Дагъиста саби-бегIти учительти, тухтурти, инженерти, юристуни дакIубиуб.

Экономика гьалабяхI арбукьни
ХIХ ибил даршдусла кIии­бил байхъайзиб ва ХХ-ибил дарш­дусла бехIбихьудлизиб Да­гъиста экономика гьалакли ахъ­бикIули, гьалабяхI башулри. Петровсклизиб урхьула порт дакIубухъун, югла Азербайжа шайчи мегьла гьуни тIинтIбиуб.
Илала дурабадра, итхIели Северный Кавказлизиб бегI­лара халаси чIянкIи душуси фабрика – «Каспийская мануфактура» акIахъуб. Илаб бязла чIянкIи душутири. Дебали гьалабяхI арбякьун бялихъунала промышленность.

1880 ибти дусмазиб Дагъистан хIебутIили секьяйда калуна?
Гьалаблайчил цугбуциб­хIе­ли, Дагъистайзир паргъатдеш, кабизалачебдеш (стабильность) детаур диалра, ХIХ ибил даршдусла 80 ибти дусмазир хIейгести дарсдешуни детарули хIилхIи калун. Россияла пача Александр II-ибил алхи гIергъи улкалис бекIдешличи вакIибси Александр III-ибилли дахъал дарсдешуни дарес, улкала духIнар къадагъаби им­цIадарес пикрибариб.
ИтхIелила Россияла пачалихъла финансунала министрли, харжани камдиахъес багьандан Дагъиста область бехъес ва Терская областьлара Бакула губерниялара ургаб Дагъиста ванза бутIес ибси пикри гьалабихьиб. Ил суал ахъбуцили, Россияла правительстволизир дахъал гъай-мез детаур. Илди жаланала гIергъи, Дагъиста область калахъес дигутала пикруми чедидикиб.
«ИтхIели Санкт-Петербург­лизиб аргъиб Дагъистан культурала, экономикала, географияла шайчиб цаси, хIебелхъуси бутIа биъни, ил багьандан Да­гъис­та область калахъунсири. Илаб бекIлибиубси далилван гьанбушибсири, Дагъиста халкь мурталра бургъес хIядурти, бара гьалабван дахъал дусмазиб бетурхуси дергълизибад дурабухъи, гьанналис паргъатдешличи хIебакIили биъниличила. Губерниябазира, областуназира бутIиливан ахIи, ца мерличиб биалли, илдачи хIеруди барес гьамадли бирар ибси пикри илаб чедибикибсири», — рикIулри Эльмира ТIал­хIят.

Областьличибад
автономияличи
Россиялизиб Дагъис­та область 60 дус калун, 1860 ибил дусла апрельличи­бад 1921 ибил дусла январьличи бикайчи, илхIели ВЦИК-ла хIук­муличил ДАССР акIа­хъуб­си­ри. Ил яргаличилси, дебали мягIничебси манзил сабри Дагъиста гIямрулизиб. Дагъистайзир лебилра республикалис бекIдеш дирулри халкьла Советунала съездли, съездунала ургаб автономия бузахъулри РКП(б)-ла (большевикунала) Центральный Исполнительный Комитетли.
ДагъЦИК-ла цаибил председатель ветаур Нажмутдин Самурский, челябкьлализив МяхIяммад ТIалхIятли ил варсвариб. Совнаркомлис – Правительстволис бекIдеш дирулри Джелал-эд-Дин Къоркъмасовли. 1937 ибил дуслизиб тан­бихI­лабирнила политикаличи хъарахъили, Дагъиста лебилра правительство бузерилизибад акьубатурли, ила сагати адамти кабатуртири.
«ДАССР акIахъубхIели политикализир, экономикализир, культурализир, лерилра адамтала гIямрулизир дахъал ихтиюрти сархибтири, илди ихтиюртани имканбакIахъиб, сагаси республика лушухIели чус гьаладизурти лерилра ма­съул­ти чедибдешличил арзахъес, Дагъистайс сегъунти тяхIяр-кьяйдаличил гьалабяхI башес дигулил белгибарес», — буриб Эльмира ТIалхIятли.
«Дагъистан» РИА-лизибад касибси саби.
Шурбатурси — Муъминат Хаттаева

Эльмира ТIалхIят