Дауд-ХIяжи Усишинский

Чархлизиб кьуват лебтицунра ахIи, багьудиличибли чула ха­бар­­дерхурти, пагь­му­чебти ва пасихI­чеб­ти дар­ганти жяв­хIей­чибадли бахъалри ду­бу­рлан­ти-ургаб. Сепайда, ишхIелла ман­зил­лизибван дубурлантачила баянти цаладирхъес ва илдала суратуни кайсес имканти лерти ахIенри. Ил­гъу­на балагардешличирли нушаб бахъ­личила чедетаахъибти хабурти дагьес имканбикIули ахIен. ЧIянкIли цабехI­лизи цабехIли дурули, нушачи даибти баянта­чи хъарихъес чевкъули саби. Илкьяйдали че­ка­дизурти, дурусти чила-биалра биог­рафияла ва бузерила шайчирти далилти даили сари нушачи ди­кIесра хьулчни агара. Гьайгьайрагу, гьарил шилизиб селизиб биалра де­кIар­булхъути адамти камбирути ахIен. Илдачила наслубачирад-нас­лубачи диути баянти хIясибли гьан­биркахъулира бирар халкьли. Дауд-ХIя­жи Усишинский акIубси сай Уси­шала шилизив 1686 ибил дуслизив хIен­кьула АсхIябла МяхIяммадла хъа­ли­барглизив. ВебкIибси сай 1757 ибил дусла сентябрьла 3-личив. Дауд-ХIяжи виштIахIейчивадли секIал багьес дигуси ва белчIудиличи гъаргъси уили сай. ГIядатлибиубливан, ит замана дубурлантани чула дурхIнази Кьуръан дучIахъутири. БегIтани Даудра Кьуръа адачи учIахъес ведиб. Уршила ил-мадан Кьуръайчи диги акIуб. Ил лебтасалра гьа­лав хъярхъли учIес ва лукIес бур­си­кайуб.
БегI гьалар илини сай акIубси ши­ли­­зибти гIярабистунала кумекличил багьуд­­луми касибтири. ГIур Ахъуша учIес аря­кьунсири. Бел­чIу­диличи дигили ва гъирали, кьацIла кесекра касили, хьурали Усишавад Ахъушара, Ахъушавад Уси­шара вашули, белчIудилизир халати чедибдешунира сархили, Даудли Кьуръан белчIун.
Ил учIули кали сай МяхIяммад-Муса Куратлинскийличив.
МяхIяммад-Мусани замана-заманаличиб гIярабла мез далнилизиб дурхIни ахтардибирутири ва чIянкIли Даудлицун лерилра суалтас чедетаахъибти жавабти чардалтули уили сай. Илкьяйдали ил дигусигъуна учIан ветаурли сай МяхIяммад-Мусала. ГIур сунела мугIяллимличивадлира чедивирканиубсири Дауд. МяхIяммад-Мусани Дауд сунечи живарили сай ва бурили сай: «ХIед нуни вирутигъунти багьудлуми гилра. ХIу цархIилтазив набчив вайтIа бажардивиркули ахIенри». Даудли сунела мугIяллимлизи тиладибарили сай белчIуди даимбарахъес кумекбара или. МяхIяммад-Мусани урши Исменнизи учIахъес вархьили сай. ГIур урши учIес арякьун Египетла Каир шагьарлизибси Аль-Азгъар университетлизи.
Дауд гIярабла мез ункъли далнилизивцун декIарулхъули уили ахIен. Ил пагьмучевси уршили гIяхIил далутири гIярабла классическая литература, математика, логика, астрономия, философия, право. Ил багьандан Каирла университетлизив преподавательли узахъес тиладибарибсири илизи. Илав узули калунсири ил халаси манзиллизив ва гIяраб мезла грамматикала жуз дураибсири. Ил 1698 ибил дусличибад бехIбихьили, бусягIятла манзиллизибра гIярабла улкназиб пайдалабирули саби. Ил жузла ца экземпляр Дагъиста музейлизибра лебси саби.
Дауд-ХIяжила пасихIдешличила, пикрикардешличила, мурхьти багьудлумачила, умудешличила, адамдешли-чила, диннис ва Аллагьлис мардешличила Востокла улкназиб хабар тIинтIбиуб.
Илини жузи, гIилмуртала хIянчурби цаладирхънилис хьулчи кабихьиб.
Ил узули калунсири Ахъушаб адамти гIярабла мезличи руркъули. ГIур сунела шантала тилади хIясибли, Усиша чарухъунсири. Сунела шантани илис Жу­мягI-мижитла мякьлаб хъалира тIаш­батурсири ва чула шила кьадили катурсири.
Дауд Хамис бикIуси рурсиличи хъайчи­кайибсири. Илдала уршира рурсира акIуб­ти­ри. Уршилис ГIяли бикIусири, рурсилис — ПатIимат. Илини мурталра сунела багьудлуми гьаладяхI дашахъес замана бургусири. Даудли логикала, астрономияла, географияла, математикала, правола шайчир дахъал хIянчурби делкIунтири. Илдазирадли ишхIелла манзиллизир калунти дебали камти сари. Гражданское праволичила Буйнакъскла типографиялизиб Мавридини дураибси жуз лебал гьаннара. Дагъиста гIялимти-ургав халаси хIурматличил пайдалавикIусири Дауд. Гьарра шайчирти масъултала хIекьлизиб иличи насихIят бурахъес адамти дугьабилзутири.
Дауд секIал хъумхIертуси ва гIядатли ахIенси пагьмула адам сайри. Илини чидил-ди­гара жузлизибадли сегъуна бутIа гьанбушал­лира, ил даимбирусири. Гьачам аргъибси секIалра бекIлил хатIа агарли, тикрарбарес вирусири.
ДаудхIяжини Востокла улкни чедидяхъиб, илдала давлачебси тарих, культура, гIядатуни, литература дяркъур, чедетаахъили илдала мез дагьур. Илини гIярабла, персияла, турцияла, англияла мез дяркъур. Къумукъ мезра далутири, гIяраб мез биалли, нешла мезван дали.
Усишаб Дауд-Эфендила лебгIеб давлачебси библиотека лебсири. ХVIII ибил даршдуслизиб Усиша гIярабла жузи тIинтI­дирнилизиб бекIлибиубсигъуна мер буили саби.
Ахъушав узухIели, Дауд-Эфендини адамти исламла диннизи битIикIутири, илдази асубирути ва къадагъадарибти секIал далахъулри, чус гIямрулизир ва ахиратлизир багаладиэсти секIал гIер­ду­рулри. Илини маслигIятбирулри, Мя­­хIям­мад Идбагли (с.гI.с) чебаахъибси гьунчибад чебхIебалкIи, башахъес. Адам­ти Аллагьличи гъамтили биахъес илини халаси къайгъи бариб.
«Динна шайчир умули дуэная», —викIи ил.
ЖумягI бархIи сунела хъулив сайцун гIил­му­лара, диннара, жамигIятлара масъултазив узули кали сай.
Гьести гIямрула бухънабани бурни хIя­сибли, лукIухIели илала някъла нурли кIапIи шалабирули буили саби. Дауд-Эфенди, машгьурси шайхлизи халирусири. Илини шилизиб мадраса абхьиб, усишантала ва алавти шимала дурхIни бу­чIахъес.
Дауд-ХIяжини мижитлизир Дагъиста автортала чердикIибтигъунти произведениеби черлукIи ва гIялимти-ургар илди тIинтIдири, востокла гIяхIтигъунти произведениеби дарган мезличи шурдалти, мутагIялимтази дучIахъи, шантази дучIахъес маслигIятбири.
Машгьурси гIялим, Дагъистайзира машрикьла улкназира хабардерхурси пикрикар, шайх, энциклопедист, динна ахъси даражаличи айкибси гIялим сайливан, иличи башутири гIярабла гIилму дяркъес Дагъиста гIялимтира.
Иличи учIес, гIяраб гIилмула дурсри кадирхьахъес ца кIарахъан вакIибсири ва муртлисалра Усишав калунсири.
«Иш гIилмула урхьу – Дауд-Эфен­дичи къаршиикни — дила гIилмула халаси талихI­ли­зи халбирулра», — пахруличил бурибсири илини.
Ил кIарахъан устаз Дауд-ХIяжичив веб­кI­или сай ва Усишала хIябрази хIя­ри­ихьили сай.
ЗягIипикбхIели кIарахъай васият­ба­­рили сай: «Ну Аллагьли вебкIахъира че­вяхIси, дурхъаси усишан Дауд-Эфендила ВатIайзив. ХIушази тилади саби, ну хIяриихьабая иш дурхъаси гIялимла ватIайзив».
Чучи челукьути зугIлумачил, жура-журала ма­съултачил, тиладибачил Дауд-Эфендичи Да­­гъиста шимазибад бахъал адамти башутири.
Иличи баши жалти-дявтази бикибти, къияндикибти, душмандеш лертас мас­лигIятла дугьби дурахъес. Ил чучи жи­варесра адамти гьаман башутири. Дауд-Эфендини илдала мурад иш­тяхI­личил, дигиличил бири.
Илини маслигIятуни, насихIятуни Кьу­ръа ва шаригIятла шуртIрачи, илкьяй­дали, Дагъиста халкьла адаб-хIяяла, гIяд­лу-зегъала кьяйдуртачи хъарахъили, ду­ри.
Дауд-Эфенди чиди-дигара, сегъуна-дигара суайс тамай чебетаибси жаваб бедес бажардиирки. Илини чили-биалра батIеси яра уббяхъеси, пикри хIебури, я илгъуна хIянчи хIелукIи.
«Дагъистан шутIни-къунбазибад, гъай-мез­лизибад, держлукьуназибад, руш­бат­чибазибад, къиян-жапализибад, гуж-зул­му­­лизибад азадбатес гIягIниси са­би», — ви­кIи Дауд-Эфенди.
Дауд-Эфенди халкьлис кьацIра шинра кьяйда чараагарли хIяжатсили ветаурсири.
ГIялимли ряхIмуагарли чябхъинти далтIули сай, чулира декIар-декIарти миллатуни-ургар гьими-кьяс ва душмандеш алкIахъути, хIурмат-хатир деткайхъахъути, адамдеш цIах­ди­рахъути ва мучлаагардирахъути. Илкьяйдали, илини урдирхъули сай мас-мулкличи гъаргъдешра, хъулкидешра. ДаудхIяжини дарга­ла халкьли мурталра бузахъуси дурхъаси гIя­дат – гьимбукIибти, хIила душмандеш лерти адамти някъбира дуцахъили, даршубирни – гIям­­рулизиб бетерхахъес къайгъи-хIяракат бири.
Ца миллатличиб итил миллат че­бяхI­си саби, бусурманти цархIилти халкь­личиб че­бяхI­ти саби бикIуси динничира кьабулагарсири ил.
Гьанналис 300 дус гьалаб Дауд-Эфен­­дини политикала, жамигIятла, гIям­­рула, динна, ша­ри­гIятла хIекьлизиб се­­гъуна философияла тя­хIярла пикри бу­рулил: «ШаригIят, дин, поли­тика дар­хьли, чула дазурбазирад дура­хIе­ду­хъахъи гьарилли дузахъалли, бархьдеш-хIекь­деш чедидиркур, халкь-ургар кьабулагардеш хIе­ди­рар.
ИлхIели демократияла тяхIяр-кьяй­да­личил кабизахъурси пачалихъ бирар, илгъуна пачалихъ белшнила тяхIяр, кабиз даимбирар. ИлхIели бу­тIацуг­дешра бархьдешра дирар, халкьра кьабулли, разили бирар».
«Дауд-Эфенди лебилра бусурмантала улкнани марварибси хIурмат-хатирла гIялим сай», — буриб академик И.Ю.Крачковскийли.
Марлира, илини лебилра Дагъиста ва бусурмантала дунъяла жамигIятла, динна, ша­ригIятла гIямрула дахъал дархибти ва арзес къияндулхъути масъулти ирзутири ва гьаркьяти пикруми уркIи-уркIиларад гIер­дур­цутири.
Закавказьеличи, хаслира Грузияли­чи дирути чябхъинти илини чIумали дал­тIутири. Илди къадагъадариб, сенахIенну Кавказла цархIилти республикабасра Дагъистайсра илдани балагь-кьадар дихулри, халкь хараббирулри, душмандешли Дагъистан усалбиркахъулри. «Бархьдеш, узидеш, хIялалдеш – хIера, илди сари илини халкьлис мас­ли­гIят­дирути», — буриб Дауд-Эфен­ди­­чила ГIя­­ли Каяевли.
Ил пикри гIеббуциб цархIилти гIя­лим­та­нира.
Миллатуни, шими, шимала халкь-ургар бижгурдешуни, къалмакъар, гьи­­ми-кьяс, душмандеш диаллири, Дауд-ХIяжи маслигIятбирахъес викусири. МаслигIятдешла устадеш лернили илини душмантазибад гьачам сунела ши берцахъибсири. ХIера, илис мисал. Надир-Шагь Дагъистайчи чевхъи, ши­­ми-шагьурти дурцули, илди хъям-кьацI­­­дирули, цIали игахъули, халкь ка­буршухIели, Дауд-ХIяжи вархьли На­дир-Шагьличи арякьи сай ва сунела ши­личи чябхъин хIебарахъес вягIда ба­­рили сай.
Илала духути ва пасихIти гъайли зулмукарла уркIи кIантIибарили саби.
«ХIела шила дазуличи адамти тIашбати, хIела ши ва мер-мусала дазур­би дагьахъес багьандан. ИлхIели дила гIяс­­курти къячхIедикахъес нуни буй­рухъ­би­рис.
ХIугъуна духуси, пасихIчевси, гIякьлучевси адам левси шиличи нуша бекIлил къяч­хIе­дир­ке­хIе», — викIули сай уркIецIи-ряхIму агарси Надир.
БахъхIи хIербиубти усишала бухънабани бурни хIясибли, Дауд-Эфендила гъабзадешличи, пасихI­дешличи, мурхьси гIякьлуличи хIяйран-тама­шавиубли Надир-Шагьли илис мургьи дархли савгъатдарили сай.
УркIецIи-ряхIмучевси ва давлаличи гъаргъдеш агарси, хIялалли хIерируси Даудли илди мургьи мискинтас дутIили сай.
Дауд-Эфенди Надир-Шагьличил гьу­ниваъ­ни­личила цагьатIи ишгъуна бу­рала леб. Дауд-Эфенди Надирличил вягI­дурти дарес арякьи сай. Надир-Шагь-алав биалли цIакьти къараултала кьукья тIашли буили саби. Илала дурабадлира, шагьла чятир балтахъуси гIя­си­кар, адам бутIа-бутIаварес хIя­дур­си тигр лебсири.
Надир тамаша-хIяйранкайубли сай, хIя­ки­зурли сай, шагьла чятирлизив Дауд-ХIяжи чеиб­хIели, я чятир-алавси къараултала кьукья, я арслан-къаплан пикрилра хIедарили, урухалра хIейубли, ил вагьариубхIели.
Илгъуна чIумаси, сунела мер-муса, ВатIан, халкь дигахъуси, илдас марси ва чус хIя­лал­си къуллукъ бируси сайри усишан Дауд-Эфен­ди.
Илала жузи, гIилмулати хIянчурби иш­бархIира мицIирли сари. Илди гьаннара халкьлис багаладирули сари.
Ил мицIирли сай дахъал миллатунар Да­гъис­­тайзивра цахIнабли Востокла дахъал улк­називра.
Дауд-Эфендила хIябличиб усишантани кьисдарибти къаркъализибад хасси халмач хъали барили саби, халаси хIурматличил иличи хIеруди бирули саби. Усишалацунра ахIи, унра шимала халкь жумягI бархIи ила башули бирар балгни дарес багьандан. Илала хIябличи цархIилти шимазибад зияратличира мурталра адамти башар.
Усишантани бурни хIясибли, Даудла рурси ПатIиматла кIел урши-кIилизанти акIубли саби МяхIяммад-Эфенди ва Дауд (дудешла хIурматлис илала у бедили сари илини). Илдазивадли цаличила ХIясан ал-Алкъадарини белкIи сай: «Усишав Дауд­личибадли акIуб­та­зивадли гьанна Мя­хIяммад-Эфенди бикIуси гьарли-марси гIя­лим лев. Ил округла судьяли узули сай. Даудла дурхIяла дурхIя ГIиса-кьади гIяхIцад дусмазив ЧибяхI –Даргала кьадила къуллукъуни дузахъули калунси сай.
Дауд-Эфендила дурхIяла дурхIя­ли­чи­вадли акIубси ГIиса-кьади Дауд-огълы Дагъиста ябнала полклизив сай гIяхIъулали къуллукъбирули калунси сай. 1877-1878-ибти дусмазир Турцияличилси дергълизиб ил полкла бургъантала игитдешла хабардерхуртири. Карс къала бурцухIелира ил полк гъабзадешличил де­кIарбухъунсири. Ил полкла шабагъатлабарибти гьунарти чедаахъибти бургъантазивадлири ГIиса-кьадира. Карс буцили гIергъи Петербурглизиб хабардерхурти бургъантала хIурматлис дураберкIибси шадлихъличив жагати чарх-бекIла вегI усишан гIяхIгъабза улхъахъес живарибсири пачала хьунуй. Илис мургьила къурушуни дархли дедибтири илини. КIинайс пачала гъамси рурсилира ил делхъличи живарибхIели, илди арц сунела шайзирадлира имцIадарили, ил рурсилис дедибти сари уршили. Ил баркьудиличила багьурхIели Александр II-ибилли бурили сай: «Кавказлантани арцличирра мургьиличирра адаб-хIяя гьалар чедиути сари». Ил шадлихъличиб урусла пачала хьунуй дубурлан гъабзачи подполковникла палтар чегьурти сари.
ГIиса-кьадила акIубти саби кIел урши ГIяб­ду­самад, ГIиса ва рурси Залиха. Гьаннала манзиллизиб Даудличибадли акIубтала гIяхI­цад пергерти адамтани ламусличил гIяхIгъабзала у ахъли бихули саби ва чер­дикIибти санигIятуни ламусличил дузахъули сари. Илдачилара сецад-дигара баянти дурес вирар.

ПатIимат Кьурбанова