Чархлизиб кьуват лебтицунра ахIи, багьудиличибли чула хабардерхурти, пагьмучебти ва пасихIчебти дарганти жявхIейчибадли бахъалри дубурланти-ургаб. Сепайда, ишхIелла манзиллизибван дубурлантачила баянти цаладирхъес ва илдала суратуни кайсес имканти лерти ахIенри. Илгъуна балагардешличирли нушаб бахъличила чедетаахъибти хабурти дагьес имканбикIули ахIен. ЧIянкIли цабехIлизи цабехIли дурули, нушачи даибти баянтачи хъарихъес чевкъули саби. Илкьяйдали чекадизурти, дурусти чила-биалра биографияла ва бузерила шайчирти далилти даили сари нушачи дикIесра хьулчни агара. Гьайгьайрагу, гьарил шилизиб селизиб биалра декIарбулхъути адамти камбирути ахIен. Илдачила наслубачирад-наслубачи диути баянти хIясибли гьанбиркахъулира бирар халкьли. Дауд-ХIяжи Усишинский акIубси сай Усишала шилизив 1686 ибил дуслизив хIенкьула АсхIябла МяхIяммадла хъалибарглизив. ВебкIибси сай 1757 ибил дусла сентябрьла 3-личив. Дауд-ХIяжи виштIахIейчивадли секIал багьес дигуси ва белчIудиличи гъаргъси уили сай. ГIядатлибиубливан, ит замана дубурлантани чула дурхIнази Кьуръан дучIахъутири. БегIтани Даудра Кьуръа адачи учIахъес ведиб. Уршила ил-мадан Кьуръайчи диги акIуб. Ил лебтасалра гьалав хъярхъли учIес ва лукIес бурсикайуб.
БегI гьалар илини сай акIубси шилизибти гIярабистунала кумекличил багьудлуми касибтири. ГIур Ахъуша учIес арякьунсири. БелчIудиличи дигили ва гъирали, кьацIла кесекра касили, хьурали Усишавад Ахъушара, Ахъушавад Усишара вашули, белчIудилизир халати чедибдешунира сархили, Даудли Кьуръан белчIун.
Ил учIули кали сай МяхIяммад-Муса Куратлинскийличив.
МяхIяммад-Мусани замана-заманаличиб гIярабла мез далнилизиб дурхIни ахтардибирутири ва чIянкIли Даудлицун лерилра суалтас чедетаахъибти жавабти чардалтули уили сай. Илкьяйдали ил дигусигъуна учIан ветаурли сай МяхIяммад-Мусала. ГIур сунела мугIяллимличивадлира чедивирканиубсири Дауд. МяхIяммад-Мусани Дауд сунечи живарили сай ва бурили сай: «ХIед нуни вирутигъунти багьудлуми гилра. ХIу цархIилтазив набчив вайтIа бажардивиркули ахIенри». Даудли сунела мугIяллимлизи тиладибарили сай белчIуди даимбарахъес кумекбара или. МяхIяммад-Мусани урши Исменнизи учIахъес вархьили сай. ГIур урши учIес арякьун Египетла Каир шагьарлизибси Аль-Азгъар университетлизи.
Дауд гIярабла мез ункъли далнилизивцун декIарулхъули уили ахIен. Ил пагьмучевси уршили гIяхIил далутири гIярабла классическая литература, математика, логика, астрономия, философия, право. Ил багьандан Каирла университетлизив преподавательли узахъес тиладибарибсири илизи. Илав узули калунсири ил халаси манзиллизив ва гIяраб мезла грамматикала жуз дураибсири. Ил 1698 ибил дусличибад бехIбихьили, бусягIятла манзиллизибра гIярабла улкназиб пайдалабирули саби. Ил жузла ца экземпляр Дагъиста музейлизибра лебси саби.
Дауд-ХIяжила пасихIдешличила, пикрикардешличила, мурхьти багьудлумачила, умудешличила, адамдешли-чила, диннис ва Аллагьлис мардешличила Востокла улкназиб хабар тIинтIбиуб.
Илини жузи, гIилмуртала хIянчурби цаладирхънилис хьулчи кабихьиб.
Ил узули калунсири Ахъушаб адамти гIярабла мезличи руркъули. ГIур сунела шантала тилади хIясибли, Усиша чарухъунсири. Сунела шантани илис ЖумягI-мижитла мякьлаб хъалира тIашбатурсири ва чула шила кьадили катурсири.
Дауд Хамис бикIуси рурсиличи хъайчикайибсири. Илдала уршира рурсира акIубтири. Уршилис ГIяли бикIусири, рурсилис — ПатIимат. Илини мурталра сунела багьудлуми гьаладяхI дашахъес замана бургусири. Даудли логикала, астрономияла, географияла, математикала, правола шайчир дахъал хIянчурби делкIунтири. Илдазирадли ишхIелла манзиллизир калунти дебали камти сари. Гражданское праволичила Буйнакъскла типографиялизиб Мавридини дураибси жуз лебал гьаннара. Дагъиста гIялимти-ургав халаси хIурматличил пайдалавикIусири Дауд. Гьарра шайчирти масъултала хIекьлизиб иличи насихIят бурахъес адамти дугьабилзутири.
Дауд секIал хъумхIертуси ва гIядатли ахIенси пагьмула адам сайри. Илини чидил-дигара жузлизибадли сегъуна бутIа гьанбушаллира, ил даимбирусири. Гьачам аргъибси секIалра бекIлил хатIа агарли, тикрарбарес вирусири.
ДаудхIяжини Востокла улкни чедидяхъиб, илдала давлачебси тарих, культура, гIядатуни, литература дяркъур, чедетаахъили илдала мез дагьур. Илини гIярабла, персияла, турцияла, англияла мез дяркъур. Къумукъ мезра далутири, гIяраб мез биалли, нешла мезван дали.
Усишаб Дауд-Эфендила лебгIеб давлачебси библиотека лебсири. ХVIII ибил даршдуслизиб Усиша гIярабла жузи тIинтIдирнилизиб бекIлибиубсигъуна мер буили саби.
Ахъушав узухIели, Дауд-Эфендини адамти исламла диннизи битIикIутири, илдази асубирути ва къадагъадарибти секIал далахъулри, чус гIямрулизир ва ахиратлизир багаладиэсти секIал гIердурулри. Илини маслигIятбирулри, МяхIяммад Идбагли (с.гI.с) чебаахъибси гьунчибад чебхIебалкIи, башахъес. Адамти Аллагьличи гъамтили биахъес илини халаси къайгъи бариб.
«Динна шайчир умули дуэная», —викIи ил.
ЖумягI бархIи сунела хъулив сайцун гIилмулара, диннара, жамигIятлара масъултазив узули кали сай.
Гьести гIямрула бухънабани бурни хIясибли, лукIухIели илала някъла нурли кIапIи шалабирули буили саби. Дауд-Эфенди, машгьурси шайхлизи халирусири. Илини шилизиб мадраса абхьиб, усишантала ва алавти шимала дурхIни бучIахъес.
Дауд-ХIяжини мижитлизир Дагъиста автортала чердикIибтигъунти произведениеби черлукIи ва гIялимти-ургар илди тIинтIдири, востокла гIяхIтигъунти произведениеби дарган мезличи шурдалти, мутагIялимтази дучIахъи, шантази дучIахъес маслигIятбири.
Машгьурси гIялим, Дагъистайзира машрикьла улкназира хабардерхурси пикрикар, шайх, энциклопедист, динна ахъси даражаличи айкибси гIялим сайливан, иличи башутири гIярабла гIилму дяркъес Дагъиста гIялимтира.
Иличи учIес, гIяраб гIилмула дурсри кадирхьахъес ца кIарахъан вакIибсири ва муртлисалра Усишав калунсири.
«Иш гIилмула урхьу – Дауд-Эфендичи къаршиикни — дила гIилмула халаси талихIлизи халбирулра», — пахруличил бурибсири илини.
Ил кIарахъан устаз Дауд-ХIяжичив вебкIили сай ва Усишала хIябрази хIяриихьили сай.
ЗягIипикбхIели кIарахъай васиятбарили сай: «Ну Аллагьли вебкIахъира чевяхIси, дурхъаси усишан Дауд-Эфендила ВатIайзив. ХIушази тилади саби, ну хIяриихьабая иш дурхъаси гIялимла ватIайзив».
Чучи челукьути зугIлумачил, жура-журала масъултачил, тиладибачил Дауд-Эфендичи Дагъиста шимазибад бахъал адамти башутири.
Иличи баши жалти-дявтази бикибти, къияндикибти, душмандеш лертас маслигIятла дугьби дурахъес. Ил чучи живаресра адамти гьаман башутири. Дауд-Эфендини илдала мурад иштяхIличил, дигиличил бири.
Илини маслигIятуни, насихIятуни Кьуръа ва шаригIятла шуртIрачи, илкьяйдали, Дагъиста халкьла адаб-хIяяла, гIядлу-зегъала кьяйдуртачи хъарахъили, дури.
Дауд-Эфенди чиди-дигара, сегъуна-дигара суайс тамай чебетаибси жаваб бедес бажардиирки. Илини чили-биалра батIеси яра уббяхъеси, пикри хIебури, я илгъуна хIянчи хIелукIи.
«Дагъистан шутIни-къунбазибад, гъай-мезлизибад, держлукьуназибад, рушбатчибазибад, къиян-жапализибад, гуж-зулмулизибад азадбатес гIягIниси саби», — викIи Дауд-Эфенди.
Дауд-Эфенди халкьлис кьацIра шинра кьяйда чараагарли хIяжатсили ветаурсири.
ГIялимли ряхIмуагарли чябхъинти далтIули сай, чулира декIар-декIарти миллатуни-ургар гьими-кьяс ва душмандеш алкIахъути, хIурмат-хатир деткайхъахъути, адамдеш цIахдирахъути ва мучлаагардирахъути. Илкьяйдали, илини урдирхъули сай мас-мулкличи гъаргъдешра, хъулкидешра. ДаудхIяжини даргала халкьли мурталра бузахъуси дурхъаси гIядат – гьимбукIибти, хIила душмандеш лерти адамти някъбира дуцахъили, даршубирни – гIямрулизиб бетерхахъес къайгъи-хIяракат бири.
Ца миллатличиб итил миллат чебяхIси саби, бусурманти цархIилти халкьличиб чебяхIти саби бикIуси динничира кьабулагарсири ил.
Гьанналис 300 дус гьалаб Дауд-Эфендини политикала, жамигIятла, гIямрула, динна, шаригIятла хIекьлизиб сегъуна философияла тяхIярла пикри бурулил: «ШаригIят, дин, политика дархьли, чула дазурбазирад дурахIедухъахъи гьарилли дузахъалли, бархьдеш-хIекьдеш чедидиркур, халкь-ургар кьабулагардеш хIедирар.
ИлхIели демократияла тяхIяр-кьяйдаличил кабизахъурси пачалихъ бирар, илгъуна пачалихъ белшнила тяхIяр, кабиз даимбирар. ИлхIели бутIацугдешра бархьдешра дирар, халкьра кьабулли, разили бирар».
«Дауд-Эфенди лебилра бусурмантала улкнани марварибси хIурмат-хатирла гIялим сай», — буриб академик И.Ю.Крачковскийли.
Марлира, илини лебилра Дагъиста ва бусурмантала дунъяла жамигIятла, динна, шаригIятла гIямрула дахъал дархибти ва арзес къияндулхъути масъулти ирзутири ва гьаркьяти пикруми уркIи-уркIиларад гIердурцутири.
Закавказьеличи, хаслира Грузияличи дирути чябхъинти илини чIумали далтIутири. Илди къадагъадариб, сенахIенну Кавказла цархIилти республикабасра Дагъистайсра илдани балагь-кьадар дихулри, халкь хараббирулри, душмандешли Дагъистан усалбиркахъулри. «Бархьдеш, узидеш, хIялалдеш – хIера, илди сари илини халкьлис маслигIятдирути», — буриб Дауд-Эфендичила ГIяли Каяевли.
Ил пикри гIеббуциб цархIилти гIялимтанира.
Миллатуни, шими, шимала халкь-ургар бижгурдешуни, къалмакъар, гьими-кьяс, душмандеш диаллири, Дауд-ХIяжи маслигIятбирахъес викусири. МаслигIятдешла устадеш лернили илини душмантазибад гьачам сунела ши берцахъибсири. ХIера, илис мисал. Надир-Шагь Дагъистайчи чевхъи, шими-шагьурти дурцули, илди хъям-кьацIдирули, цIали игахъули, халкь кабуршухIели, Дауд-ХIяжи вархьли Надир-Шагьличи арякьи сай ва сунела шиличи чябхъин хIебарахъес вягIда барили сай.
Илала духути ва пасихIти гъайли зулмукарла уркIи кIантIибарили саби.
«ХIела шила дазуличи адамти тIашбати, хIела ши ва мер-мусала дазурби дагьахъес багьандан. ИлхIели дила гIяскурти къячхIедикахъес нуни буйрухъбирис.
ХIугъуна духуси, пасихIчевси, гIякьлучевси адам левси шиличи нуша бекIлил къячхIедиркехIе», — викIули сай уркIецIи-ряхIму агарси Надир.
БахъхIи хIербиубти усишала бухънабани бурни хIясибли, Дауд-Эфендила гъабзадешличи, пасихIдешличи, мурхьси гIякьлуличи хIяйран-тамашавиубли Надир-Шагьли илис мургьи дархли савгъатдарили сай.
УркIецIи-ряхIмучевси ва давлаличи гъаргъдеш агарси, хIялалли хIерируси Даудли илди мургьи мискинтас дутIили сай.
Дауд-Эфенди Надир-Шагьличил гьуниваъниличила цагьатIи ишгъуна бурала леб. Дауд-Эфенди Надирличил вягIдурти дарес арякьи сай. Надир-Шагь-алав биалли цIакьти къараултала кьукья тIашли буили саби. Илала дурабадлира, шагьла чятир балтахъуси гIясикар, адам бутIа-бутIаварес хIядурси тигр лебсири.
Надир тамаша-хIяйранкайубли сай, хIякизурли сай, шагьла чятирлизив Дауд-ХIяжи чеибхIели, я чятир-алавси къараултала кьукья, я арслан-къаплан пикрилра хIедарили, урухалра хIейубли, ил вагьариубхIели.
Илгъуна чIумаси, сунела мер-муса, ВатIан, халкь дигахъуси, илдас марси ва чус хIялалси къуллукъ бируси сайри усишан Дауд-Эфенди.
Илала жузи, гIилмулати хIянчурби ишбархIира мицIирли сари. Илди гьаннара халкьлис багаладирули сари.
Ил мицIирли сай дахъал миллатунар Дагъистайзивра цахIнабли Востокла дахъал улкназивра.
Дауд-Эфендила хIябличиб усишантани кьисдарибти къаркъализибад хасси халмач хъали барили саби, халаси хIурматличил иличи хIеруди бирули саби. Усишалацунра ахIи, унра шимала халкь жумягI бархIи ила башули бирар балгни дарес багьандан. Илала хIябличи цархIилти шимазибад зияратличира мурталра адамти башар.
Усишантани бурни хIясибли, Даудла рурси ПатIиматла кIел урши-кIилизанти акIубли саби МяхIяммад-Эфенди ва Дауд (дудешла хIурматлис илала у бедили сари илини). Илдазивадли цаличила ХIясан ал-Алкъадарини белкIи сай: «Усишав Даудличибадли акIубтазивадли гьанна МяхIяммад-Эфенди бикIуси гьарли-марси гIялим лев. Ил округла судьяли узули сай. Даудла дурхIяла дурхIя ГIиса-кьади гIяхIцад дусмазив ЧибяхI –Даргала кьадила къуллукъуни дузахъули калунси сай.
Дауд-Эфендила дурхIяла дурхIяличивадли акIубси ГIиса-кьади Дауд-огълы Дагъиста ябнала полклизив сай гIяхIъулали къуллукъбирули калунси сай. 1877-1878-ибти дусмазир Турцияличилси дергълизиб ил полкла бургъантала игитдешла хабардерхуртири. Карс къала бурцухIелира ил полк гъабзадешличил декIарбухъунсири. Ил полкла шабагъатлабарибти гьунарти чедаахъибти бургъантазивадлири ГIиса-кьадира. Карс буцили гIергъи Петербурглизиб хабардерхурти бургъантала хIурматлис дураберкIибси шадлихъличив жагати чарх-бекIла вегI усишан гIяхIгъабза улхъахъес живарибсири пачала хьунуй. Илис мургьила къурушуни дархли дедибтири илини. КIинайс пачала гъамси рурсилира ил делхъличи живарибхIели, илди арц сунела шайзирадлира имцIадарили, ил рурсилис дедибти сари уршили. Ил баркьудиличила багьурхIели Александр II-ибилли бурили сай: «Кавказлантани арцличирра мургьиличирра адаб-хIяя гьалар чедиути сари». Ил шадлихъличиб урусла пачала хьунуй дубурлан гъабзачи подполковникла палтар чегьурти сари.
ГIиса-кьадила акIубти саби кIел урши ГIябдусамад, ГIиса ва рурси Залиха. Гьаннала манзиллизиб Даудличибадли акIубтала гIяхIцад пергерти адамтани ламусличил гIяхIгъабзала у ахъли бихули саби ва чердикIибти санигIятуни ламусличил дузахъули сари. Илдачилара сецад-дигара баянти дурес вирар.
ПатIимат Кьурбанова

