БегIтала гIядатуни дузахъес хIедумсути

Нушала хала бегIтани жявхIейчибад буза­хъуси, ванзала хIур­мат­­бирнила мягIна иргъахъуси ва чебиахъуси дурхъаси гIя­дат саби ХъубяхIрумала бай­рам. Гьанна ил дубуртала лерил­ра-де­кIар шимазибра дура­бур­кIули ахIен. Амма лер ил дус­личи-дус ахъси дара­жа­личиб бетер­ха­хъес, иличила чеал­­кIуси наслулизира хъум­хIер­тахъес, вегIла ахIерти мер-мусала кьад­ри-кьимат да­ла­хъес чека­дизурти шими. Ил­да­зибад ца саби Ахъушала районна ХIям­ши­мала шира.
ХIера, ишди бурхIназибра ил машгьурси шилизиб Цаибил гъаршла байрам лебилра шантала цадешличил, бакIибти гIяхI­лала бутIакьяндешличил, разили бетерхур.
15-20 дусра-сера набра чебаэс бикили ахIенри ХъубяхIрумала байрам. Ил ХIямшимала шилизиб бетурхулину, хIякьяду рикIуси дила рархкьяла жи нуни шаддешличил кьабулбарира. СенахIенну ил хIулбани чебаили, шадлихълизир бутIакьяндеш дарни нуни халаси игъбарлизи халбарира: илдигъунти шадлихъунани дирар миллатла культураличи ва тарихличи гьатIиралра диги имцIадирахъути, мурхьдиркахъути.

ХIяйнайсра ХIямшимала ши­­лизи, илхIелира – байрам­ли­чи, аркьуси дила уркIи гьалакли тимхъбикIулри. Ила дура­беркIибси цаибси архIя­ли­чибад ши, ил-алавси пергер тIабигIят, шилизиб хIербирути дяхI шалати дарганти дила уркIилизи ца тамашала ванадешличил минабиублири. Иш яргализиб биалли, наб бахъхIи тяништи адамтачи гIяхIладли аркьусиван кабизур. Тяп илкьяйда биъни якьинбиуб байрамличив бегI гьалав дяхI шаласи, нушала газетала марси гьалмагъ, дахъал дусмазив ма­кьалаби нушачи дурхьуси, школализир гIяхIцад хIянчи да­рибси Муса-ази (нуни сунела дила хала дудешлагъуна хIур­матбирухIели, илкьяйда дугьарилзули рирус хIямшиман Муса Мя­хIям­мадовличи) че­ваиб­­хIели.
— ХIела гIямрула вархкья­чил тянишвиубра. Камси ихтилатбарили гIергъи, хIул­бачил хIе­гIив умцIули калунра, иша ляркьниличила багьурхIели, — викIар Муса-ази. Илцадра халати дигиличил ва хIур­мат­личил ихтилатвикIули вирар ил, нушачи редакциялизи гьав­вакIалра, сайра нушаб дебали дурхъаси гIяхIялли ветаурси.
Ил бархIи ХIямшимаб гьарли-марси, шантала балгундеш ва уржибдеш чедиахъуси бай­рам сабри. Ил дебали жагали къелгIеббикулри урга даражала школала мугIяллим Чупанов СулайбанхIяжи Чупановли.


Цалабикибтала гьалав гъай­ухъи, илини лебилра Хъу­бяхI­румала байрамличил ур­кIи-уркIилабад мубаракбариб ва ишдуслизиб шадлихъ ду­ра­буркIнилис жавабкардеш дихуси класслизи, илкьяйдали илдала руководительница Мя­хIям­­мадова Сакинат Мя­хIя­м­­мадовнази гъай бе­диб. Ишдуслизиб байрам дура­буркIни арагIебли чучи чекасилри 1992 ибил дусла выпускла дурхIнани (Ил шилизиб кабизурси гIядат хIясибли, гьар дус чидил-биалра выпускла классли ХъубяхIрумала байрам ду­рабуркIуси буили саби. Ишдус­лизиб ил выпускличи ярга баилри). Илди балбуцличиб гьарли-марти хужаимти биъни багьеслири, сенахIенну илдала бутIакьяндеш агарли байрамла цалра бутIа бетхIеберхур. Баркалла биаб, илдани гьарил секIал балкьарахънилизи чула уркIи кабихьибсигъунари, илцадра чебетаахъибси хIядурдеш барилри. Ил баркьудилизи халаси пай кабихьилри, ил выпусклизирадси, ДР-ла культурала рурибси хIянчизар Кумсият ГIяхIмадовани.
Сакинат МяхIяммадова гъай­­рухъи гIергъи, илини школализиб бучIухIеливан, классла бучIанти, уми дурули, лебталалра гьала дураиб. Лебилра байрамласун жагали балкьаурлири. Гьаланачи ил класслизиб бучIули калунти хьунул адамти чебаибхIели, наб илди делхъ дарес жагали балкьаурти бургар или гьанбикиб: лебилра цагъунти жагати, шиниша рангла, жявхIелла кIунбачил, жагати хIевначил. Илди цархIилтазибад гIяхI­цадла декIарбулхъулри. Гъайбухъи гIергъи, гьарли-марли илдани делхъра дариб. Делхъ ибхIелира, бегIлара черикIла, далдикибти. Илдачи хIерикIес дебали иштяхIлири: кIикIел, жут-жутли, мурул адам ва хьунул адам делхълизи кабухъун­хIели, дубуртира дархли дул­хъес­кадиибтиванри. Илдицунрив, гьатIи, илдани делхъ дарибти. Байрам каберхайчи илди, гьарил далайчи гIевурцулира, делхъла мявализи кабулхъи. ГьатIира, миллатла палтарли бегI­барили, хIям­ши­мантала машгьурти «Яркам» делхъра илдани халати устадешличил чедаахъиб.
Шанти ва гIяхIли бахес чула харжаначил кьумуртира даршили, илцад адамтира цалабяхъили, шадлихъра бузахъес ва бегIлара жигарла бутIакьяндеш дарес илцад-декIар гьамадси хIянчи ахIен. Амма илдани чучи хъарси гIягIниси тяхIярли дураберкIни лебтасалра ил бархIи якьинбиуб. Ил выпускла ца хьунул адамлизибад нуни бакьира кIел базалра чули байрамличи хIядурдеш бирниличила. Валлагь, халаси гьунар саби, илцад узидешла хIяланани бицIибси, гьариллис дигусили бетаурси байрам ахъси даражаличиб дураберкIни.
ХIербикIутас анцIхIе­бу­кьахъес, ца адам гъайу­хъун­хIели, гIур далай бучIахъулри яра делхъ чедиахъулри. Шко­лала бучIантанира чула пагьмурти гьаргдариб: музыкала гIягIниахълуми дирхъули, алавчарти хIяйранбариб, пергер делхъличил байрамла бутIа­кьянчиби разибариб.
Балбуц жагабариб пергер да­лай­чибанира – культура­ла бурибти хIянчизарти, «Да­гъиста рухI» бикIуси пре­­­мияла лауреатуни Пирдас ХIя­жи­мяхIяммадовани ва ХIя­жи­мурад Мусаадаевли, ПатIимат Ситуевани ва цархIилтани. Илди-ургаб лебри дурабад бакIибтира: мулебкIан Шамил Халаладзиев, Дагъиста рурибси гIяртист Зульфия Ильясова, Сиясат Халадаева. Лебтачилра жигарла бутIакьяндеш дарибси, лугIилашал дахъал далуйти делчIунси, гьайбатси ва адам хIяй­ранвиэси тIамала регI Пир­дас ХIяжимяхIяммадовас баркалла хIейкIес хIейри. Ил бархIи, далайрикIнила дурарад, кьяшмачир тIашли, сунела урши-рурсила мекъ бетур­хухIеливан, гьарил секIайчи черетаэсра бажардириркулри.
ХIямшиманти мубаракбирули, гъайбухъун ва чула багъишлабачил назмурти зайдухъахъун Муса МяхIяммадовли, БяхIмуд Булатовли, Мисей ГIябдусаламовани, иш белкIла авторли ва цархIилтанира. Балбуцличиб агарли хьалли, хIямшиман Байгинат Кьурбановала ва Хулал ЖумягIла наз­муртира делчIун.


Байрамла цаибил бутIа таманбиубхIели, цаибил гъарш каэс лебилра хъучи арбякьун. Дигеслири, выпускла бучIанти-ургав хала хъубзарара декIарварни. Ил гьар-урла палтарли вегIвиубли, балбуцла гьавкьянали ветаурлири. ХIера, гъарш кайънилизибра, урчи гьаббуцили, илини хIурматла адамтази ва выпускла бархкьябази гъарш кайахъулри. ГIядатла ил бутIа байрамла бекI мягIнара сабри, суненира ванза сабухъчебсили бетаахъни иргъахъуси. Хъубзурала хъу дерхъалли, абзур дус букес кьацIра бирар. КьацI биалли, гIямрула хьулчи саби. Ил багьандан хIебла замана дураберкIибси ХъубяхIрумала байрамра сабухъчебси дуслис хьулчилира бетарусири.
Ил гIядатла гIергъи, хIябал гIулухъани музала бекIличирад хIу­легаби гердатур. Агь, биш­тIа­тала сакIубдеш, илдала хIурегаби дуцес, камси биалра, кесек бикахъес къайгъи дебали халасири. Саби-ургаб абзбикили, чумлира хIулегаби яра илдала бутIни дикахъиб.
КIинайс дурхIнала анхълизи башути биштIатачибад бехIбихьили, халатачи бикайчи дуцIла абзани дурадеркIиб. Бу­тIакьяндеш дарибти ва гьа­ларти мерани касибтира вы­пускла бучIантани шаба­гъат­­лабирулри. ДурхIнала аб­заначи халаси иштяхI леб­ри, чула ярга сабаайчи, яхI­бу­цес хIебирутира бархли хIи­саббирулри. Илдасцун ахIен­рину, нушабра саби байрам кьяйдалира, ил бархIира, ка­берхахъес ва хъули чардухъес хIейгусигъунари. Дубурла пергер гьавали, сахаватти гIяхIялдеш дарибти хIям­­шимантани (илдани, бай­рамличиб бахи хьалли, гьарил гIяхIяйс дарх духахъес вавнала халубира, гьарушра, хIу­ле­га­бира дедиб) нушала гьав ахъ­буцилри, хIятта илдачил де­кIар­дикес хIейгусиван кабизур. Сепайда, бархIиахъайчи хъули чардухъес хIяжатлири… Ну­шаб кавлусицун илдас эс: «ГIяхIли каленая, хала бегIтала гIядатуни дузахъес хIедумсути, хIурматла хIямшиманти!»

Салимат ГIялиева