МяхIкамдарес асухIебирар деткахъахъес: чинаб кабалтусив запятая?

Дагъистан — хIушанира ба­луливан, Рос­сия­ли­зиб­­цун ахIи лебилра ду­нъя­­­ли­чиб­ра дахъал миллатунар ре­гион саби. Рес­публикализир лер 30-йчирра имцIали миллатунала мез: кIарахъала, даргала, къу­му­къу­нала, лезгибала, бу­лу­­гу­нала, та­ба­саранна, агъулла ва цар­хIи­л­тира. Дарш­дус­микад мез­ли гъай­цун ахIенри дузахъути, рес­пуб­­ликала ургаб­си бархбас ва культура дебали ур­жа­хъулри. Амма ишбархIила ман­зиллизиб культу­ра­ла рухIла давла са­гаси тIалаб­личил – лугIурбала ман­зил­­личи къячбиркули саби.

Мез хIердиэс хIяжатли сари кабиркуси манзилличи хъарахъили
Чиди-дигара миллатла диаб мез илди калахъес вирути ахIен жузазирцун ва далдуцуначирцун диалли. Гьаннала манзил биалли, мез хIя­жатли сари лерилра социальный се­таназир, видеобазир, далуйтазир, под­кастуназир ва чинар-дигара зай­дикIахъес. Жагьилтани чула хала дудешунала ва хала нешанала мез ахIенну кьабулхIедирути, илдани мез дучIахънила балхIебиркуси тяхIяр саби кьабулхIебируси.
Нешла мезличил бузахъуси «контент»- бекIлибиубси ганз саби.
Неш дигахъусилис илини нушази бегI гьалар дагьахъурти мезра дигахъес хIяжатси саби. Илди хIе­далули гIергъи, вегI дубурлан сайра ва дарган сайра викIес вируси ахIен. БегI гьалабси яргализиб бегIлара вегIлис гъамтили детаурти черяхIти дарган мез дагьес хIяжатси саби гьарил дурхIялис. ВиштIахIели хIедагьалли, гIур илди дяркъес къиянбулхъули бирар.
Пикриухъалли, илцадра пагьмучебти ва чебяхIти даргала поэтунани делкIунти назмурти, писательтани, халаси къиян кабихьили, цаладяхъибти жузи, журналистунани дурайути газетаби, журналти делчIес хIейрули гIергъи, культурализивра левгIев пасихIкартани нешла мезли делкIунти произведениеби дунъя­ла чидил мезличи шурдаталлира, дарган мезличилван жагали ва гьайбатли зайхIедикIар.
Нешла мез гьала-гьала хъали­барг­лизир дяркъяхъес хIяжатти сари. Илди гIур ункъли дяркъес вирар шко­лализир ва даргантачи ду­гьа­вил­зухIели. БегIти къайгъилизи хIе­бикалли, чула дурхIнази дарган мез дагьахъес багьандан, цар­хIил­тасра илди урхIла дурхI­нази руркъяхъес хIяжатагартили детарар. Школабазир дахъ камдарилигу нешла мезлис хас­дарибти сягIятуни. Ил секIайра мез руркънилис халаси зарал бирахъули саби.
Аги ишкьяйда калалли, нешла мез деткайхънила урехи алкIули саби. БегIтицунра ахIи, биштIатази хала нешанира хала дудешунира урус мезлигу гъайбикIути. Ил­хIелира дарган мезличил гъудурмай детаахъурти урус мезличил гъайбикIнили дурхIни илдачиб дукар­кIу­ти анцIбукьунира къаршидиркули дирар.
МугIяллимтанира илцад къайгъ­ни дакIудирули ахIен, дила пик­рили, нешла мез чедетаахъили дурхI­нази дяркъяхъес багьандан. Чула хъулиб чула дурхI­начил ва илдала баркьибтачил урус мезли гъай­бикIути илдас цархIилтала авара бирару?
Сеннира нешла мез руркънила аги илкьяйдали авараагарли батес асухIебирар. БегI гьалабси яргализиб нушала республикала руководство къайгъилизи бикес хIяжатси саби. ИлхIели цархIилти учреждениебира организациябира илдала буйрухъ таманбарес кьаслизи кабилзан. Улкалира илди гьарил адамлис мез мяхIкамдирнила баркьудилизи вегIлара пай кабихьес дигахъу.
ГIергъиси замана чяхI-забла къири чедиберхурли арши палакатбарибсигъуна аги сабигу миллатунала мезаначил кабикибси. Урус мезла «дягI» чедиберхурли, илди хIярп-хIярпли тIутIукадирахъулигу!
Урус мез ункъли дални лебгIеб гIяхIси секIал саби, илди далнилизибадли гIяхIдеш ахIи, сегъуналра зарал лебси ахIен. Илдачи вегIла мез дарсдарни такьсирличил цугси баркьудигу. Нешла мез хIедалнили нушала хала бегIтала тарих хъумуртахъу, культура мискинбирахъу.
Нушала даргала шимазиб акIуб­ти ва шигIрула давлали адамтала уркIби ясирдурцути бетуцуни-гIя­датуни деткайхъахъутив, мез руркъес азгъинвиъни багьандан! Юх, илгъуна кахси хатIа барахъес асу­­хIебирар нушала чеалкIуси нас­лу­­лизи!
Поэтуни, журналистуни, мезлизиб бузути гIялимти, мугIяллимти ва гIя­датла адамти цабиубли, вегIла нешла мез руркъес хIяжатли сари. Нушаб илди кьацIван хIяжатти диъ­ниличила сеннира хъумартес асу­хIе­бирар.
Нешла мез мяхIкамдирнилизир ва калахънилизир, хаслира иш­бар­­хIила манзил, лугIур­бала ­тех­­но­­ло­­гия­­би ункъли гьаладяхI да­шухIели бегI­ла гьалар ахъдуцес гIягI­­нили сари иш­дигъунти масъулти:

1. Хъалибаргличирад дехI­ди­хьес
*Нешла мезличил гьар бархIи гъай­ди­кIес чинар-дигара ва мурт-дигара биаб.

2. ХIукуматла ва миллатла даражаличиб гIеббурцни
*Лерил нешла мезличил дура­кайу­ти газетаби, жузи, журналти им­цIа­ди­кIахъес ва илди дучнIиличи чекадизес.
*Ил шайчир конкурсуни дура­дур­кIес ва мез гьаладяхI дашахъес пай ка­бирхьути автортас грантуни дедлугес
*Халкьла мухIлила пагьму ва архивти лугIурбала тIала­буначи шурдалтни
*Интернет-тил­мажуни (переводчикуни) ва нейросетани ункъдарес
*Библиотекаби сагати нешла мезличил дурадулхъути жузачил чедир­цIа­хъес.
*Школабазир авал сягIятла нешла мез дучIни чарбарес чедирти классуназир.
*Лерилра даргала шимазир писательтачилти, поэтуначилти, далайчибачилти гьунибаъниби имцIали дурадуркIес.
*ДурхIнази миллатла гIядатуни нешла мезличил руркъяхъес. 10-11-ибти классуназиб Дагъиста литература руркъяхъес.
*Школабазир ва культурала КIялгI­­назир жура-журала творчестволашалти шадлихъуни, далдуцуни творческий вечерти, викторинаби, конкурсуни, хIязани (масала: «Элиас»-дебали иш­тяхI­д­ухъеси саби) олимпиадаби дура­дур­кIес.

3. Урехи ва урези убкасес
*бахъалгъунти хатIадиркехIе или гъай­бикIули ахIен, илкьяйда биэс асубируси ахIен.

4. Нешла мез лугIурбала тIабигIят­лизи ­ардухес
*Социальный сетаназир блог, подкастуни, чатани дузахъес
*КъантIти видеоби ва суратуни дарган мезличи шурдатурли гьаладирхьес
*Передачабачи, видеобачи дарган мезличи шурдатурли субтитры дедлугес

5. ДурхIнас нешла мез руркъяхъес тамашадизести тяхIяр-кьяйда акIа­хъес
*Нешла мезличил дурхIнас хасдарибти передачаби ва мультфильмаби шурдатес ва нешла мезличил Интернет-сайт акIахъес.
*Онлайн-курсани
*Мобильный приложениеби яра илдигъунти словарьти

6. БегIлара бекIлибиубсигъуна, нешла мезличил дуги-хIери бузуси телевизионный канал акIахъни.
Дила пикрили, илди лерилра баркьудлуми нушани ишбархIи нешла мез хIе­дебкIахъес ба­гьандан бируси хIя­ра­катлизи кабирхьуси пай сарливан, бегI­лара камти сари. Мез дета­хъиб­хIе­ли саби миллатра беткайхъуси. Ил шайчир сецад-дигара мисалти кес вирар. Нушала гIям­ру­лизиб биубси ца анцI­букь — убыхунала миллат бет­кахъ­ни.
Мезанала челябкьла — ар­бя­кьун­­­си­лизиб ахIен, ил ашкарси саби нушани гьаннала замана ункъли кабизахънилизиб.

Рабадан БяхIяммадов