Гьар дус февральла 21-личиб халкьани-ургабси нешла мезла байрамла БархIи дурабуркIнили хала бегIтачирад нушачи даибти мезла дурхъадешличила сага-сагали гьанбуршули саби.
Дунъяличир гьанна бусягIят дузули лерти мезани детхIехъахъни инсаниятла гьала тIашдизурти бекIлидиубти масъултазибад ца саби.
Дунъяличир лерти мезанала дахъдеш бетахъалли, биологияла дахъал журабардешра бетихъули биъни дунъяла гIялимтани бирхаудиличил кабизахъурли саби.
Лингвистика биологияличил бархбасунси биъниличила бурули саби даршдусмачибад адамтачи баибси дурхъаси Инжилли. Илизиб цаибси белкI «БегIла гьалаб лебсири дев» или бехIбирхьули саби. Ил белкIли бурули саби дунъяличиб лебси гьарил девла дурхъадешличила ва лерилра мезани ахIерадарес гIягIнили биъниличила.
Лерилра адамтала гIямру лугIурбала технологиябачи далдикахъили даимдарес чараагарли биъни ишбархIила хIекьдешли бетаурли саби. Ил шайчир дурадуркIути дахъал шалубарти далдуцунас цифровизация бикIули саби.
Дунъяла мезаначила гъайикIухIели дебали мягIничебсили бетаурли саби лугIурбала технологияби мез ахIерадирнилис къуллукъличи кадатни.
Се саби гьатIи цифровизация? Интернетла бяхI гьаргбаралли иличила бусягIят бурули саби.
Цифровизация — дахъал бутIназибад цалабикибси, сунезир мез мерладарес, дихIес, дузахъес, тIинтIдарес кумеклидирути технологияби пайдаладирни саби.
ЛугIурбала технологиябази кадурхули сари электронный журала словарьти, дархьаначи мез шурдатес имканти лерти электронный гIягIниахълуми, дахъал журала хIурпрала гIяламатуни (шрифтани), электронный журала приложениеби чулира адамтас чула нешла мезаначил лукIес, бучIес, ихтилатбикIес имканти алкIахъути.
Гьаннала замана, лугIурбала технологиябачил мез дузахъес бурсивиъни, бегI гьалаб адамти бучIес ва лукIес бурсибиъниличил цугбуцесли мягIничебси сархибдеш бетаурли саби.
Наб гьанбиркур бекIлил телевизорти агарси манзил, бегIла гьалар гьимирти агарли дузути тефонтира дила гIямрулизир дакIудиубтири. Адамла цадехI гIямрула манзиллизиб технологиябазиб илцадра халаси барсдеш акIниличи нуша тамашадирули ахIенра, илгъуна гьалабяхI арбякьундеш нушаб гIядатласидеш бетаурли саби. Чили бала, нушала челябкьлала гIямрулизир сагати технологиябала имканти чина детиурал. Москвализив хIерируси дила рурсила уршилис сунела бегIтачира нушачира гьамадли вашес багьандан бусягIят сунес дигуси мерличив дакIуирни гIягIнили (телепортация) саби викIули сай. ГIягIнили биалли дакIубирар бургар илгъуна технологияра. Дунъя гьалакли гьалабяхI гьуцIли саби. Лебси манзиллизир лугIурбала технологиябазир мерладарес ва дузахъес хIебиубти мез челябкьлализир детахъес ва дебкIес ахIенси гIур селра кахIевлули биъни хIекьдеш бетаурли саби. СенахIенну, бусягIят илди мезлизив чилра хIевзули виалли, челябкьлализиб акIубтани дигули хьалли, илди мез чинаралра даргес хIебирар.
Мез лугIурбала технологияличи кадихьес багьандан халаси хIянчи барес гIягIнили саби. Ил шайчир сархибдешуни диахъес багьандан хIукуматра, гIялимтира, багьуди бедлугутира, баркьудила адамтира цабиэс гIягIнили саби. ЦархIилван мез лугIурбала технологиябази дуцес хIейрар.
ЛугIурбала технологияби дузахънила шайчиб «Замана» газетали бируси хIянчиличила буралли, газетализирти лерилрара-сера журналистунала колонкаби куар кодла ва телефонна кумекличил дарган мезли гъайдикIесли кадирхъули сари.
ИлтяхIярли белкIунси макьала баянбируси халали ахIенси фильмра куар кодла кумекличил газетализибад касили телефоннизиб чебаэс вирули сай. Ил кьалли журналистикализиб бархьдешцун бурахъес имканбикIахъуси халаси мягIничебдеш саби.
ЛугIурбала технологияби дарган мезлизир дузахънилизиб кацIибси гIяхIцад халаси ганз саби, Интернетлизибад касили нушала газета лебилра нушала улкализибра, улкала дурабра белчIес вирули виъни.
Нушала газетала сайтани лер «Мах», «Телеграм», «Контакты» приложениябазир.
Корректортани бузахъули урус ва дарган мезла электронный словарь лебли биънили бузерилизир гIяхIцад кункдешуни алкIахъули сари.
ЛугIурбала технологиябани мекелли халаси кумек бирули саби дила гIяхIцад белкIани бахъал адамтази, имцIаливан даргантази делчIахъес.
«Проза.ру» бикIуси, миллионти лукIанти пайдалабикIуси сайтличиб ну-регIси бяхI леб. Илизи кадерхахъурли гIергъити хIябал дусла духIнар делкIунти публицистикала журала 115 произведение лер. Илди багьла-багьлали имцIадикIули сари ва дахъалгъунти, дарган мезличил делкIунти сари, ца-чумал конкурсличи делкIунти, урус мезличи шурдатурти статьябира, «Сакинат» бикIуси урус мезличи шурбатурси жузра ахIенти. Илар мерладарибти дарган мезла белкIани дучIули 8300 бучIан леб. Гьарил бархIи сайтличи бухIнабухъи бучIути камбирули ахIен, цацахIели вецIал-вецIну шура адам абхьили бяхI бучIули бирар.
Илдигъунти сайтани гьанна дахъдаили сари, Нуни балули леб «Литрес» бикIуси сайтра. Илкьяйда гьарил авторлис жуз дурахIеаллира делкIунти халкьлизи делчIахъес имканти алкIули сари.
Секьяйда ва се багьандан детихъули миллатла мезани? Илди деткайхъути сари, чеалкIути дурхIнани мез хIедаланбиубхIели, миллатла мезлизир гIергъити 100-200 дусла духIнар дакIудиубти сагадешунас дугьби агарли диалли.
Ну лукIути дарган мезличила гъайрикIасли, илди дузахънилис гьаладяхI ардашнилис диргалабулхъули саби бахъалгъунти даргантани литературала мез чула нешла мезван кьабулхIедирни. Даргала дахъал лугъатуни лер, лерилрара-сера лугъатуначиб гъайбикIутала кьадар цагъуна саби, чеббикIибси бахъалгъунти гъайбикIуси лугъат агара. Даргала литературала мез бахъалгъунтас, нешла мез ахIи делчIи дяркъурли дагьурти мез детаурли сари. Или биалра, 900 азирличи гъамли дунъяличиб хIербирули лебти даргантас чула литературала мез чараагарли гIягIнили сари. Илди ахIерадарес багьандан, чеалкIутази дагьахъес гIягIнили сари. ДурхIнази литературала мез дагьахъес, цабутIаван, кумекбарес вирар лугIурбала технологиябала кумекличил. Урус мезли гъайдикIути мультфильмаби дарган мезли гъайдикIахъниличил, илдира сен-биалра ахIенну, дурхIнани аргъесли мез далути адамтази, дарган мезличи шурдатахъурли ва мез далутази дурахъили (озвучка).
Даргала халкьла хабурти жагали делчIес балути адамтази делчIахъи, илдала ауди, видео фильмаби дарили, социальный сетаначир, даргес гьамадси жураличир мерладарили.
Дагъиста халкьла хабуртала хьулчиличир миллатла мезаначир гъайдикIути сагати мультфилмаби ва дурхIнас хасдарибти кинофильмаби дарили. Илди фильмаби улкализир дузули лерти социальный сетаназир мерладарили.
Гьанна бусягIят искусственный интеллектли телефоннизирти англияла мез уруслайчи, урусла англиялайчи ца манзиллизир шурдалтули сари.
Илдигъунти имканти миллатла мезанасра акIахъес чебиркур.
Наб дигахъира Дагъиста дураб хIербирути дурхIнази даргала алфавит багьахъес багьандан ва дарган мезли бучIес ва лукIес бурсибиахъес багьандан тяп гIярабла алфавитван даргала алфавитра Интернетлизиб баргес вирули. ГIярабла алфавитла лерилра хIурпри лукIнила ва дучIнила кьяйдурти дахъ чедетаахъили, гьарил адам учIес ва лукIес бурсивиэсли мерладарили сари. Илкьяйда нушала миллатла алфавитра Интернетлизиб биалри, дигутас мез дагьахъес пайдаласили бетари.
Алфавитличил барх, дарган мезла букварь бучIули ва чебиули Интернетлизиб биалри бахъ гIяхIли бири, бирхаудиличил дарган мезли бучIес ва лукIес бурсибиэс багьандан.
Ил шайчир сецад-дигара хIянчи лер чула миллатличи уркIи изути, гъайбикIес пагьму лебти адамтас, фильмаби дарес балутас, илдас арцла шайчиб кумекбарес имканти лерти спонсортас. Мез ахIерадирни сунес халаси замана харжбарес чараагарси, халаси хIянчи саби, цацахIели чилалра баркалла агарсира саби. Амма вегIла нешван мезра дигахъес чебиркур. Илди ахIерадарнилизи кабихьибси пай сеналра бетхIейхъур. СенахIенну чиналра селра бетихъуси ахIен (закон сохранения энергии) бирхаудиличил гIялимтани кабизахъурси, дунъя гьалабяхI арбикуси, бекIлибиубси закон саби.
Муъминат Хаттаева
