Мезанала дахъдеш — дунъяла дурхъадеш

Гьар дус февральла 21-ли­чиб халкьани-ур­габ­си нешла мезла бай­­рамла БархIи дура­буркI­нили хала бегIтачирад нушачи даибти мез­ла дурхъа­деш­личила сага-са­га­ли гьанбур­шули саби.
Дунъяличир гьанна бусягIят дузу­ли лерти мезани детхIехъахъни ин­саниятла гьала тIашдизурти бекI­ли­диубти масъултазибад ца саби.
Дунъяличир лерти мезанала дахъдеш бетахъалли, биологияла дахъал журабардешра бетихъули биъни дунъяла гIя­лим­тани бирхаудиличил кабиза­хъур­ли саби.
Лингвистика биологияличил бархбасунси биъниличила бурули саби даршдусмачибад адамтачи баибси дурхъаси Инжилли. Илизиб цаибси белкI «БегIла гьалаб лебсири дев» или бехIбирхьули саби. Ил белкIли бурули саби дунъяличиб лебси гьарил девла дурхъадешличила ва лерилра мезани ахIерадарес гIягIнили биъниличила.
Лерилра адамтала гIямру лу­гIур­­бала технологиябачи далдикахъили даимдарес чараагарли биъ­ни ишбархIила хIекьдешли бе­­т­аур­ли саби. Ил шайчир дура­дур­­­­­кIути дахъал шалубарти дал­ду­­цунас цифровизация би­кIу­ли са­би.
Дунъяла мезаначила гъай­икIухIели дебали мягIничеб­сили бетаурли саби лугIурбала технологияби мез ахIерадирнилис къуллукъличи кадатни.
Се саби гьатIи цифровизация? Интернетла бяхI гьаргбаралли иличила бусягIят бурули са­би.
Цифровизация — дахъал бутI­­­назибад цалабикибси, суне­зир мез мерладарес, дихIес, ду­за­­хъес, тIинтIдарес кумеклиди­ру­­ти технологияби пайдаладирни саби.
ЛугIурбала технологиябази ка­дурхули сари электронный жу­рала словарьти, дархьаначи мез шурдатес имканти лерти электронный гIягIниахълуми, да­хъал журала хIурпрала гIя­ла­матуни (шрифтани), электронный журала приложениеби чулира адамтас чула неш­ла мезаначил лу­­кIес, бучIес, ихтилатбикIес им­кан­­ти алкIахъути.
Гьаннала замана, лугIурбала тех­­нологияба­чил мез дузахъес бур­сивиъни, бегI гьалаб адамти бу­чIес ва лукIес бурсибиъниличил цуг­буцесли мягIничебси сархибдеш бетаурли саби.
Наб гьанбиркур бекIлил те­ле­­­­визорти агарси манзил, бегI­ла гьалар гьимирти агарли дузути тефонтира дила гIямрулизир да­кIу­­диубтири. Адамла цадехI гIям­рула манзилли­зиб технология­базиб илцадра халаси барсдеш акIниличи нуша тамашадирули ахIенра, илгъуна гьалабяхI арбя­кьундеш нушаб гIядатласидеш бет­аурли саби. Чили бала, нушала челябкьлала гIямрулизир сагати технологиябала имканти чина детиурал. Москвализив хIерируси дила рурсила уршилис сунела бегIтачира нушачира гьамадли вашес багьандан бу­сягIят сунес дигуси мерличив да­кIуирни гIягIнили (телепортация) саби викIули сай. ГIягIнили биал­ли дакIубирар бургар илгъу­на технологияра. Дунъя гьалакли гьа­лабяхI гьуцIли саби. Лебси ман­зиллизир лугIурбала техноло­гия­базир мерладарес ва дуза­хъес хIебиубти мез челябкьла­лизир детахъес ва дебкIес ахIен­си гIур селра кахIевлули биъ­ни хIекь­деш бетаурли саби. Сена­хIен­­ну, бусягIят илди мезлизив чил­ра хIевзули виалли, челябкьлализиб акIуб­тани дигули хьалли, ил­ди мез чинаралра даргес хIе­би­рар.
Мез лугIурбала технологияличи кадихьес багьандан халаси хIян­чи барес гIягIнили саби. Ил шай­чир сархибдешуни диахъес багьандан хIукуматра, гIялимтира, багьуди бедлугутира, баркьудила адамтира цабиэс гIягIнили саби. ЦархIилван мез лугIурбала технологиябази дуцес хIейрар.
ЛугIурбала технологияби ду­захънила шайчиб «Замана» газетали бируси хIянчиличила буралли, газетализирти ле­рил­рара-сера журналистунала колонкаби куар кодла ва телефонна кумекличил дарган мезли гъайдикIесли кадирхъули сари.
ИлтяхIярли белкIунси макьала баянбируси халали ахIенси фильмра куар кодла кумек­личил газетализибад касили те­лефоннизиб чебаэс вирули сай. Ил кьалли журналистикализиб бархьдешцун бурахъес им­­канбикIахъуси халаси мягI­ни­чеб­­деш саби.
ЛугIурбала технологияби дарган мезлизир дузахънилизиб ка­цIибси гIяхIцад халаси ганз саби, Интернетлизибад касили нушала газета лебилра ну­ша­ла улкализибра, улкала дурабра белчIес вирули виъни.
Нушала газетала сайтани лер «Мах», «Телеграм», «Контакты» приложениябазир.
Корректортани бузахъули урус ва дарган мезла электронный словарь лебли биънили бузерилизир гIяхIцад кункдешуни алкIахъули сари.
ЛугIурбала технологиябани мекелли халаси кумек бирули саби дила гIяхIцад белкIани бахъал адамтази, имцIаливан даргантази делчIахъес.
«Проза.ру» бикIуси, миллионти лу­кIанти пайдалабикIуси сайтличиб ну-регIси бяхI леб. Илизи кадерхахъурли гIергъити хIябал дусла духIнар делкIунти публицистикала журала 115 произведение лер. Илди багьла-багьлали имцIадикIули сари ва дахъалгъунти, дарган мезличил делкIунти сари, ца-чумал конкурсличи дел­кIунти, урус мезличи шурдатурти статьябира, «Сакинат» бикIуси урус мезличи шурбатурси жузра ахIенти. Илар мерладарибти дарган мезла белкIани дучIули 8300 бучIан леб. Гьарил бархIи сайтличи бухIнабухъи бучIути кам­бирули ахIен, цацахIели ве­цIал-вецIну шура адам абхьили бяхI бучIули бирар.
Илдигъунти сайтани гьанна дахъ­даили сари, Нуни балули леб «Литрес» бикIуси сайтра. Илкьяйда гьарил авторлис жуз ду­ра­хIеаллира делкIунти халкьлизи делчIахъес имканти ал­кIу­ли сари.
Секьяйда ва се багьандан детихъули миллатла мезани? Илди деткайхъути сари, чеал­кIути дурхIнани мез хIедаланбиуб­­хIели, миллатла мезлизир гIергъити 100-200 дусла духI­нар дакIудиубти сагадешунас дугьби агарли диалли.
Ну лукIути дарган мезличила гъай­ри­кIасли, илди дузахънилис гьаладяхI ардаш­нилис диргалабулхъули саби ба­хъал­гъунти даргантани литературала мез чула нешла мезван кьа­бул­хIе­дирни. Дар­гала ­дахъал лугъатуни лер, лерилрара-сера лугъатуначиб гъайбикIутала кьадар цагъуна саби, чеббикIибси бахъалгъунти гъайбикIуси ­лугъат агара. Даргала литературала мез бахъалгъунтас, нешла мез ахIи делчIи дяркъурли дагьур­ти мез детаурли сари. Или биал­ра, 900 азирличи гъамли дунъя­­личиб хIербирули лебти дар­­гантас чула литературала мез чараагарли гIягIнили сари. Ил­ди ахIерадарес багьандан, чеал­­кIутази дагьахъес гIягIнили са­ри. ДурхIнази литературала мез дагьахъес, цабутIаван, ку­ме­к­барес вирар лугIурбала тех­­нологиябала кумекличил. Урус мезли гъайдикIути мульт­фильмаби дарган мезли гъай­ди­кIахъ­ниличил, илдира сен-биалра ахIенну, дурхIнани аргъесли мез далути адамтази, дарган мез­личи шурдатахъурли ва мез да­лутази дурахъили (озвучка).
Даргала халкьла хабурти жагали дел­чIес балути адамтази делчIахъи, илдала ауди, видео фильмаби дарили, социальный сетаначир, даргес гьамадси жураличир мерладарили.
Дагъиста халкьла хабуртала хьулчиличир миллатла меза­начир гъайдикIути сагати мульт­филмаби ва дурхIнас хасдарибти кинофильмаби дарили. Илди фильмаби улкализир дузули лер­ти социальный сетаназир мер­­ладарили.
Гьанна бусягIят искусственный интеллектли телефоннизирти англияла мез уруслайчи, урусла англиялайчи ца манзиллизир шурдалтули сари.
Илдигъунти имканти миллатла мезанасра акIахъес чебиркур.
Наб дигахъира Дагъиста дураб хIер­би­рути дурхIнази даргала алфавит багьахъес багьандан ва дарган мезли бучIес ва лукIес бурсибиахъес багьандан тяп гIярабла алфавитван даргала алфавитра Интернетлизиб баргес вирули. ГIя­рабла алфавитла лерилра хIурп­ри лукIнила ва дучIнила кьяй­дурти дахъ чедетаахъили, гьарил адам учIес ва лукIес бурсивиэсли мерладарили сари. Илкьяйда нушала миллатла алфавитра Интернетлизиб биалри, дигутас мез дагьахъес пайдаласили бетари.
Алфавитличил барх, дарган мезла букварь бучIули ва чебиули Интернетлизиб биалри бахъ гIяхIли бири, бирхаудиличил дарган мезли бучIес ва лукIес бурсибиэс багьандан.
Ил шайчир сецад-дигара хIянчи лер чула миллатличи уркIи изути, гъайбикIес пагьму лебти адамтас, фильмаби дарес балутас, илдас арцла шайчиб кумекбарес имканти лерти спонсортас. Мез ахIерадирни сунес халаси замана харжбарес чараагарси, халаси хIянчи саби, цацахIели чилалра баркалла агарсира саби. Амма вегIла нешван мезра дигахъес чебиркур. Илди ахIерадарнилизи кабихьибси пай сеналра бет­хIей­хъур. СенахIенну чиналра селра бетихъуси ахIен (закон сохранения энергии) бирхаудиличил гIялимтани кабизахъурси, дунъя гьалабяхI арбикуси, бекIлибиубси закон саби.

Муъминат Хаттаева