Дубуртар Улкализиб хIербирути дарганти-ургаб хабардерхурти гIялимти, игитуни, тухтурти, спортсменти, динна ва политикала хIяракатчиби бахъал бирутири. Гьайгьай, камли ахIен гьаннара чула уми хIурматличил гьандушести багьадурти. Илдачила чеалкIуси наслула вакилтани хъумартесра асухIебирар. БиштIахIейчибадли илдигъунтачила баянти имцIали далуцад, дубурланти гIулухъаби багьудичебти ва гьунарчебти гIяхIгъубзначи мешубикес ва илдала мисалличир санигIятуни чердикIес хьулбикIар. Камли ахIенгу нушала дубуртазиб пагьмучебти жагьилти. Илди сегъунти багьадуртала гьуникад башес хIяжатлил хабарла дубурлантачила илдас имцIали баянти гьаладирхьес хIяжатсира саби. Сунечила дубурлантани дахъал тамашала хабурти дуруси пагьмучевси тухтур бутран МуртазагIяличила газета бучIантас белкI гьалабирхьехIе.
Ну акIубси Дахадаевла районна ДугIахъарла шилизибра гьести гIямрула адамтани машгьурси тухтурли бебкIала кьялшубазирадли рерцахъибси рурсиличила баянти дурули сари.
Нушала хала бегIти жагьти гIямруличибхIели сирхIяла шимазибти уршби-рурсби дубурличи шадибгьуни дураберкIес башули кали саби. Гьачамра дугIахъарланти илгъуна архIяличи дурабухъи саби. Илди цабехI уркрачиб (илди рурсби бурги) цархIилти юргъа урчачи мурдали (илди уршби биэс хIяжатли саби) савли шала хIедикили лерай гьайбиубли саби. Дубурла бяхIличиб уркура ругбяхъибхIели, гьалакси урчили кьяш чекацIили пулан жагьси рурсила бекIла лига бячи саби. Илала бекIла мехIе чедиули дуили сари. Гьалакли жагьилтани ил шилизи раахъили сари. ЦабехIти тухтур кес арбякьи саби. Къалабали тухтур кесра бажардибикили саби илди. Тухтурли бусягIятал зягIипсилис къалабаси кумек гIеббаахъили саби. ЦIудара маза белгьахъес ва милкъи (дождевые червы) учидяхъяхъес илини буйрухъбарили саби. Илини ванали лерай мазала бекIла мехIе ва гIяхIцадла милкъи рурсила зарайзи бикибси мехIела мерла кадихьили сай. Рурси къагъдешлизир калунси сари авцIали бархIи. Тухтур иличи хIеруди бирули илала мякьлав ил манзиллизив калунси сай. Илини бурили сай авцIали бархIи дикили гIергъи ил черсаргъур ва гIяхIкарирар, черсатхIергъалли —рубкIар или. Бурни хIясибли, илгъуна операция илини бегI гьалаб барилри. Гьагьай, ил гушхIериахъес ва аги вайтIахIебикахъесра ил къайгъилизи кайзурли сай. Илини ункъли балули уили сай илис сегъунти уколти дарес хIяжатлирил. АвцIали бархIи дикили гIергъи, рурси черсаргъили сари. ИлхIели тухтур вахъ разивиубдешли, бяхIлизи хункIачил вирхъусири бикIули бирар дугIахъарланти.
Рурси сагъкариубли сари ва шери рякьи, илала кIел рурсира акIубти саби ГIяшурара ПапIара. Илди гьаннара хIеркабирули лебал. ПапIани гьанбиркахъули сари нешла бекIлизиб дебали халаси хIяна бири или.
Ил тухтурлис чи бикIусири или нуни хьарбаибхIели, чисалра илала у гьанбиркули ахIен, амма лерилра илала баркьудлуми бутран МуртазагIялила диъниличи ташмишдеш кавлули ахIен. ДугIахъарлан рурсиличил кабикибси анцIбукьра МуртазагIялини халкьлис медициналашал халаси кумек бируси манзилра цугдиркули сарину.
Тамашала кьисматла адам сайри МуртазагIяли. Ил 1810-ибил дуслизив акIубси сай ва шелра узизивадли бегIлара халаси уили сай. Ил 136 дус хIериубси сай. ХIяйна хъайчикайили, 33 урши-рурсила дудеш ветаурси сай. БегIла гIергъи хъайчикайрухIели ил 80 дус виублири. Илала гIергъира илала 15 дурхIя акIубти саби. БегIлара виштIаси урши акIубхIели МуртазагIяли 121 дус виублири.
МуртазагIяли жагьхIели Бакулизи ялчнад вашули кали сай. Дячунти лигуби далдиркахъули ва цулби кадилтIули, адамтас медициналашалси кумек гIеббиахъулира вирусири ил.
Кавказлизир кадикибти дургъбала замана Н.И.Пирогов Дагъистайзи вакIибси сай. Илис тилмаж ва кумекчи хIяжатлири. ИлхIели МуртазагIялини вирар хIед кумекбарес или багьахъурсири илизи. ИлхIейчибадли илди гьалмагъбикибтири ва хирургла гIягIниахълумала кIел комплект савгъатдарибтири Пироговли МуртазагIялис.
Илкьяйдали гIяхIцад дусмазив машгьурси тухтур Пироговла ассистентли калунси сай МуртазагIяли. Илини чебаиб Пироговли эфирла наркоз пайдалабирули. Илис гьалаб дубурланни кьарлизибадли барибси дарман пайдалабирусири ва зягIипси ускалъахъусири. МуртазагIялис Пироговла наркоз къулайли биъни аргъиб ва суненира гIурлизиб ил пайдалабирусири.
1853 ибил дуслизир Крымлизир дургъби дехIдихьибхIели Пироговли МуртазагIяли сунела кумекчили узахъес багьандан илара живарибсири. Илди дургъби детурхути мер-мусаличиб бузутири. Севастопольлизиб кабикибси дергълизир бутIакьяндеш дарни багьандан МуртазагIяли медальличил шабагьатлаварибсири ва пачала хIукуматли пенсия кабизахъурсири. Илавадли чарухъунмад МуртазагIяли хIяжлизи вякьунсири.
1914 ибил дуслизив ил Лаваша гечиубсири. ИлхIейс цаладяхъибти арцлис илаб халаси юрт асибсири. БегI гьалаб Дагъистайзиб вегIдешла больница абхьибсири ил юртлизиб илини. Иличил гьалмагъбикили бирутири С.Орджоникидзе, ГI.Тахо-Годи, Ж.Къоркъмасов, Э.Къапиев, ГIяли-ХIяжи Ахъушинский ва цархIилти машгьурти адамти. Амма ил гIядатла адамтала умутчевси хъарихъ ва кумекчи сайри. Ил 1946 ибил дуслизив вебкIибси сай.
МуртазагIялила виштIалгъуна урши Ильясла уршила рурси Загьидатла гьанбикуназирадли баянти: «Дила хала дудеш Ильясли (1934-2005) сунела неш Загьидатла у бихьахъибси саби наб. Илини мурталра сунечил барх бихули вири сай виштIахIели неш-дудешличил касибси сурат. Ил саби ил виштIахIелла нушачи баибси суратра. Хала дудешли дахъал хабурти дурули вири сунела дудешличила. Илини дурути нуни дневниклизи лукIутири. Илкьяйдали Ахъушала районна Бутрила шилизивадси МуртазагIяли МяхIяммадовличила гьанбикуни дурес имканти акIубти сари дила.
Дила бахъал тухумти леб. Илди Дагъистайзибцунра ахIи, Россиялизиб ва дурала улкназиб хIербирули саби. Дила хала дудешла дудешличи нуни пахрубирули рирус. Илини зягIипбикибтас кумекбирулицунра ахIи, адамтас гьар шайчибадси кумек гIеббиахъесра имканти дургутири.
ЧевяхIси тухтур Пироговли МуртазагIяличил бархбас къяббердахъибси ахIен Дагъистайзивадли арякьи гIергъира. Илди Севастопольлизиб къаршибикибхIели, сунела «учительлис» дубурлай кумекбирес бурсивиублири. ИлхIели дубурлай бегI гьалаб чебаилри урусла «сестра милосердия» бикIути тухтурти. МуртазагIялис илди «халаси кьапIа» бикIули буили саби ил мурталра чубкар кьапIаличил чейухIели.
Илавадли чарухъи гIергъи илини востокла улкнази архIя дураберкIибсири. Ил ваиб Иракьлизи, Турциялизи, Ирайзи, Египетлизи ва Саудхъала ГIяравиялизи. Илав ил ункъли тянишиуб востокла медициналичил ва сунела багьудлуми чедицIахъиб. Ил вахъхIи узули калунси сай Ставропольла ва Владикавказла госпитальтазив. Ил манзиллис илини ункъли далутири тюркла, кIарахъала, къумукъла, гIярабла ва латинна мезани.
Владикавказлизивадли чарухъи гIергъи Хасавюртлизив 30 дус тухтурли узули калун. КIинайс Лавашаб гехIел хъайчилси халаси юрт асибсири илини хIурхъан Хасбулатла ЧIянкIазибадли 3085 къурушлис. Илаб абхьибси госпитальлизиб зягIипти дубурлантас илини медициналашалти къуллукъуни гIердиахъутири. 1918-1920-ибти дусмазир кадикибти граждан дургъбала замана илаб бяхъибти бургъантасра кумек гIеббиахъусири. ИшхIелла манзиллизиб ил юртла бяхIлизиб «1910-1946-ибти дусмазив ишав узули калунси сай чевяхIси урус тухтур Н.И.Пироговла ассистент ва юлдаш тухтур МяхIяммадов МуртазагIяли-ХIяжи Бутринский» ибси белкI леб.
МуртазагIялис урчи абзлизи кайэс дигахъуси уили сай. Лишанчи сайливанра ил декIарулхъусири. Гьачам Ставропольлизив чедиикибхIели, цIуба арцла някъличи биршуси сягIятличил шабагъатлаварибсири. Шилизиб цаибил гъарш кайънила балбуц дурабуркIухIели ил дуцIухъи, гьалаиркусири ва азадли мушулбашнилизивра цаибси сайри.
Ил гьачамалра чичилра къалмакъарлизи ахъибси уили ахIен, дурхIнасра гьачамалра някъ ахъбуцили ахIен. БиштIатани ил гIясивикIахъалри, илини тIамадирули уили сай: «Гьанна хIердикIеная, хIушаб нуни дирхъяс» — ва мурчI хапбирули уили сай. Ил някълизи буцили балтули сай дурхIни гьаббухъайчи.
МуртазагIялис масхуртира дебали дигахъутири. Ил ухънакаибхIелира серхурси ва жигарчевси уили сай. Илини гьачамалра папрус битIакIили ахIен ва держ гъамдарибти ахIен. Ил жагали далайвикIули ва ункъли улхъули кали сай.
Гьар бархIи биркьу-балтусиличи ва беркайчира дебали чекайзурси уили сай. Илис дигахъути дуили сари къармукъ чяй, цIедеш, дертурти ниъ, хъара, итан жерши, диъ. Декьлизирадли дарибти берклуми декIти сари викIи ил. ДяргIибти шинра хIедужи. ХIери гIергъи кIел сягIят усес кайхьни ункъли чебии илини. Мурталра ил дубуртази, ургубализи гьаввикIи ва дарма кьар учидирхъи. Илдигъунти далилти кумекли детаур дургар илис 136 дусла гIямру деркIахъес.
Дигахъи илис дарган ва урус мезла газетаби дучIес. Илис очкиби хIяжатдиркути ахIенри ва ункъли бикьусири. Медицинала дахъал жузи дири илала. Лебтазилра ил махикIи спортлизи ахъахъес ва держ пайдалахIедирахъес».
Гьайгьай, ишхIелла манзиллизибра Россиялизибцунра ахIи, дурала улкназибра машгьурбиубти дарганти тухтурти лебни дигеси саби.
ПатIимат Кьурбанова

