Ил хIялалдешли чевяхIварибсири

ГъазимяхIяммад Жабра­гIи­ло­вич акIубси сай 1941 ибил дуслизив Лавашала районна ЦIудхъурла шилизив. ДГУ-ла филологияла факультет таманбариб.
«Ленинна байрахъ» газетала, Дагъучпедгизла, «Лачин» журналла редакторли узули калунсири. КIинайс «Ленинна бай­рахъ» газетала у «Замана» ибсиличи барс­ба­риб­хIелира ГъазимяхIяммад Жаб­ра­гIи­ло­вич илала бекI редакторли узусири. Сунела гIям­рула гIергъити бурхIначи бикайчи ил къул­лукъ бузахъусири. Илала бузерила ва творчествола бетуцуна­чила гъайвикIалли, газетала бяхIяни дицIахъи­лицунра ахIи, абзурли жузи делкIес хIя­жатли саби или гьнбиркули саби. Илцадра пагьмучевси, адамдешли жагаварибси, адамтачи дигили ви­цIибси ва гьарли-марси дубурланнизир диэсти лерилра къиликъуначил вегIиубси ил чевяхIси журналист ва хабардерхурси писательличил рарх рузес кьадарбиъни нуни игъбарлизи хал­­бирули рирус.
…Редакциялизи арацIасли декIти пик­румази гIелариркулра. Кахси бацIдеш гьанарули, рузес иштяхI бетихъули саби. Редакцияла юртла ца бяхI гъятIбиибсиван билзули саби.
«Замана» газетала редакциялизи ну рузес ракIибти бурхIни гьандиркули пик­­­руманира паргъатдеш лугули ахIен. Дар­гала прозала, поэзияла ва жур­на­листикала черикIла устни сабти газетала бекI ре­дак­тор ГъазимяхIяммад Юсупов, жа­вабла секретарь Ильяс ХIусенов, куль­турала от­дел­ла редактор Ра­жаб Адамадзиев, газе­тала марси гьал­магъ писатель Ильяс ХIя­санов, кор­рес­пондент Шам­хал Шамхалов, га­зетала вахъ­хIила гьал­магъ, про­фессор ГIяб­дуллагь Вя­хIи­дов (хIябилра декI­ли саби ил сияхI даимбарес) се-сабил лукIули, къулай­би­ру­ли, бел­кIани редакциялизи ди­ху­ли… абархили гьанарули саби. Ил­­дала пагьмучерти белкIанани, къу­­гъати ихтилатунани, дугати мас­хур­­тани бузериличи жагьилталара гьав ахъ­бурцусири. Илдигъунти камли къар­ши­биркуси зурбаси пагьмула вакил­та­зибадли мисал касес имкан­бакI­ниличи дигIяй-дигIяй хIул­кIу­ли рираси. Илди мурталра мякьлаб кавлутиван билзи. Ил­­дигъунти хъарихъуни агар­ли творческий адамла гIя­мал агарсири. Илдазивад гьа­­рилличи лехIризурхIели, адам­лизир сецад дагьрила мурхьти мягI­дунти дирути вара или пик­ририкIаси. Илдала гьа­рил дев гIямрула дарсван бил­зусири. Илкьяйдали ил­ди даргантала рухIшал давла имцIа­биахъес халаси пай кабихьиб-ти гIяхIгъубзни нуша-ургаб агара ибти пик­руми бурбу­ниван къиздикIули сари.
Даргантала рухIлашалси дав­лали сабси республикала газеталис Гъа­зи­мяхIяммад ЖабрагIиловичли бекI­деш дирни игъбарлизи халбарес вирар. Сена­хIенну гьаваличиб бахъал адамти гьу­ниб­­балтуси устадешчевси летчикличил ил цугуцес вири. Ил­кьяйдали илизирадли ди­­гахъутири нушала – жагьил лукIантала кьис­­матуни. ГIе, творческий адамла кьисмат дев­лизив узнилизибадли дигахъуси са­би.
Гьачам къар­духъалли, илгъуна адам къияндешунала кахти кьавкьавтазив вагьари­рар. Дев кар­гьахъ­ни­лизив узес, ­твор­чест­волизив ахъи­­кIес ­багьан­дан гьарил ве­­хIир­хьу­силис умут­чевси хъарихъ хIя­жат­сигу. КIи­бяхIяндеш гъам­­хIе­диубси, усалдеш хIедалуси, бархьдеш гIямрула байрахъли биахъубси, адамдеш­ла лерилра черикIла къиликъунани ша­ла­ва­риб­си ва гьар шайчивад гIякьлу-дагьрили ахъу­цибси Гъа­зи­мя­хIям­мад Жаб­ра­­гIи­ло­вич­гъу­на учитель мякьлав къар­шиикни халаси игъ­барлизи хал­барес вирар.
Тяп илкьяйда заманала зугIлумауб бячеси даражаличи бетикибси дила творчестволизир рузнила бетуц гьунчибушибсири илини. Илини газетала кьадри ахъбуцесцунра ахIи, илаб бузутала санигIятлашалти устадеш гьаладяхI ардукесра халаси замана ва цIакьани харждирутири. Сегъуна-биалра суал акIаллири, сунела кабинетлизи тIалабварили хIянчизарличил халаси сабурличил ихтилатикIи, илала челукьуси аргъили гIергъи, пасихIти гIякьлуми дури, гIямрулизирад мисалтира кили, гьарил секIал къугъали гьунчидурши. Илала санигIятлашалти ахъти устадешли ва гьарил хIянчизарличи сунела дурхIяличиван яра узичиван хIерикIес балнили ну тамашарирахъусири. Ил дагьрилизив илцадра ахъсири ва цазаманализив мурхьсири. Илини илцадра чедетаахъили гIямру дяркъурсири, ил шайчир дурсри кадихьесра чичив-дигара ункъли бажардииркусири. Камси-биалра секIайзив ил гьарил баркьудиличи чеветаибсири. Илала хIерудилиувси адам хатIавикес хIейри. ХIянчизарла бузерира ва лерилра гIямрура илгъуна учительли пасихIси гIялимливан къелгIердикутири.
Илизиб ца хасият бири вайси – адамли сунес вайси баралри яра буралри, илала уркIи бамкьахъес хIейгули, сунела уркIилизир пикруми дарцдиркахъули дурги, илкьяйдали арадешличи вайлашал асарбирахъулри. Илгъуна бахълис багаласи черяхIти баркьудлумала адам кьалли сунела арадеш мяхIкамбирниличи чекайзес гIягIнисири.
ИшхIелла кIибяхIянтала усалти баркьудлумани асархIебарили балтули ахIен кьалли хIялалси адамла арадешличи. Илкьяйдали заманалис гьалаб гIяхIгъубзни итил дунъяличи арбашули саби. БурхIни гIебшнилизир къургъиван зуздитIи ардашули хьалли, нуша-ла редакцияла умутчебси къакъбяхъли ветаурси журналист, писатель, тилмаж, насихIятчи… сунес илцадра дигуси ва гъамси авидлизив дакIухIелхъниличи, някълизиб кагъарла кIапIиличил белкIлизиб се-биалра барсбарахъес яра имцIа-камбарахъес чиди-биалра хIянчи­зарличи гъамхIерниличи, илала малхIямти дяхIличиб шаласи пишбяхъни чехIебиъниличи, бугаси мас­ха­раличил лебталалра гьав ахъхIе­бурц­ниличи сеннира дирхес дирули ахIенра. Ил редакциялис илцадра хIяжатси руководитель ва хIянчизарри, илгъуна валикибси къакъбяхъ агарли гIямал бетхIерар или гьанбиркусири. ИлкIун савли сягIят 7-личир нуша дакIахIеллира, редакциялизив газетала бяхIяни дучIули вирусири, нуша хъули чардулхъухIелира сай сунела кабинетлизив кагъуртачи вяхIчикайкили кавлусири. Илцад-ра хIянчиличи ва хIянчизартачи уркIи изуси, ва лерилра сунела дагьрира цIакьанира илдас харждируси руководитель дебали камли сай гьанна къаршииркуси. Илини гьарил хIянчизарла изу-зугIяла сунелаван чекайси ва къияйзи викибсилис сунела бегIлара гъамсилисван кумекбири пасихIси девличил ва баркьудили­чил.
Газетализир ГъазимяхIяммад Жаб­­­­­рагIиловичличила убла замана­ли­­зиб сунела марти юлдашуни гъай­би­кIу­ли чебиухIели, сагадан ручка кайсулра ва иличил рузес кьадарбиубти манзилла бурхIни цацали садирхъулра. Ва илини уркIи бамкьахъурси цалра анцIбукь гьанбиркули ахIен. Амма гьачамцун ил набчи гьимукIили уилри. Иличила нуни кьайван багьурсири ва рахъхIи, бикIуливан, илала дяхIла гьала рикес хIерирули калунра. Илала юбилей сабхIели, сай отпускличи укьни пайдалабарили (отпускличивра цацахIели чумал бархIицун кавлусири, яра бекIлил хIянчила хIекIили ууси ахIенри), газетализиб камси макьала белкIунсиригу. Сунечила гапла гъай делкIи сари или хIейгибизурли буилри илис. Нуни кьалли селра пикрибарибси аги, илала гIяхIти баркьудлумачила лукIес кайалликIун абзурли жузи делкIес лайикьти сари.
…Гьачамра ну командировкаличирадли чаррухъун­хIели, Гъазимя­хIям­мад ЖабрагIиловичли белкIунси ка­гъар ва сурат дила столличир чедаи­ра: «ПатIимат, хIуни белкIунси ма­кьа­ла­личил барх лебси иш сурат вай­тIа бакIни сабабли, газетализи ка­бихьес бе­тарули ахIенну, гIяйибта ма­риркьуд». Вай­си сурат тIалаббарни ба­гьандан ну урузриубра бекI редакторлизирад ва гIурлизиб илгъуна хатIа тик­рар­хIе­би­ахъубра. КIиэсилгъунара, хIян­чи­зар­тачил секьяйда вирес гIягI­ни­сил илала сар­къибси мисалри ил. Чекайзурли узу­силичи дебали ра­зили вири ва ил гIе­вуцес къайгъиби­ри. Ди­гахъи илис ур­кIи гьаргти ихтилатуни. Сунела бузери­ли­зир къаршиди­кибти багаладиэсти дахъал ми­салти гьандурши илини мурталра. «ХIера, сегъунал белкIла цIакь ва лямцI!» —ири пишяхъили илини ва им­­­­цIали пикри бяхIчиаахъес лишан­би­­ру­ли, сунес гIяхI­бизурси мерличи­вад учIес ве­хIир­хьи. ХIу вайтIа узулри яра се­­гъуна-биалра белкI «бер­цIили» ахIен или илини хIян­чи­зар гьим­хIеркIахъину, илкьяйда ахIи, цархIил тяхIярли баралри секьяйда биишира или лукIан пикриул­хъахъи. Сунени чина гьимуркIахъуси хIянчизар, гьимбукIибти биалрира, чичиб сегъуна гIяйиб лебал аргъа­хъили ва илгъуна гIур хIебарахъес мас­ли­гIят­ба­рили, илдала ургала ит­ма­­дан балбиркахъи.
Иличи ухъна, жагьил яра камси гIям­рула адам ацIаллира цаван хIур­­матличил алавурци. Сунениван гьа­­рил адамлизиб гIяхIсицун чебиэс бур­­сибирутири илини цархIилтира. Ил гIяйибта хIеркьи ва нуша­зира сабурличил гьалмагъдикирая ви­кIи.
ХIера, даргантала творчествола ахъанайти вавалидирхъяхъули, хIя­лалли бузути шягIирти цацали арбашули саби. Дебали мискинбирахъули саби иличибли пагьмули ахъбуцибтала авидра. Гьарил даимлис арякьунсила мер чилилра буцес вируси ахIен. Творческий адамтала чучи хасти гIямрула мургьила хатIли делкIунти къел гIелабтас челябкьла шалабирахъули даимлис кавлути сари.
… Бузерила бархIи бехIбир­хьу­­хIе­ли пасихIти гIякьлумачил, лерилра гIям­рулизир багаладиэсти наси­хIя­туначил, мурхьси мягIнала жагати мас­хуртачил ил хIян­чизар­тачил их­ти­ла­тикIи.
Лебталалра бузериличи илкьяйдали иштяхI имцIабирахъи, творчест­вола капарайличир пикруми лу­гIян­дирахъи, хIянчизарти-ургабси барх­­бас уржахъи, биштIа-халатала ур­габ­си хIурмат имцIабирахъи… Или­зибад чи­лилра гьачамалра гIуркъ­бя­хъла, пах­рула яра халадешла гъай аргъес хIейри. Къияйзи викибси яра гьи­мукIибси адамлис маслигIятла дугьби дурес бали. Агь, сунела ве­гIебш, ишди кьисматунала кьяркьдеш, ил­­­гъуна гIяхIгъабзачила уб­ла замана­ли­­зив гъай­икIес хIябилра декI­ли кьал­­­ли.
Илгъуна пагьмучевси, кагибти хIял-тIабигIятла, халкь-ургав халаси хIур­матличил пайдалавикIуси, сабур-яхIли ви­цIибси дубурлан гIур нуша-ур­гав агниличи вирхес гьамадли ахIен. «Заманала» бяхIяназир илала мур­гьила хатI гIур дакIухIедиэсара иб­си пикриличил баришиэс виру­сив? Ила­ла илцадра бягIуси ва леб­гIе­бал бугаси пагьмула ванадешли ва­на­хIе­бирув ишхIелла журналис­ти­кала бетуц?
ГъазимяхIяммад ЖабрагIилович агарлира газета биэс бирниличи вирхаэсра гьамадли ахIен кьалли. Га­­зе­тализиб хатIа архIебукьяхъес, гьа­­­рил белкI ахъси даражаличиб би­ахъес, сяйти пикруми бекIлилра хIе­ди­рахъес кьаслизивсири ил. Дуги-хIе­ри хIеи­ли, ил мурталра газетала бя­хIя­на­чи вяхI­­чикайкили, гьарил дев сабурличил ахтардибирули, узусири. Бал­хIе­би­киб­си дев яра пред­ложение бар­гал­ри, белкIла ав­тор­личил яра ил балкьа­ахъур­сили­чил ил гьимхIевкIесли мал­хIям­ли гъайикIули, хатIаби гьардири. Илгъуна ихтилатбарес хIянчизар мякьлав къаршихIейкалри, сунела пикри белкIи столличи кабирхьи. Камси се­кIайс­ра илкьяйда чеветаибсири Гъа­зи­мя­хIям­мад Юсупов.
«Замана» газетала бекI редактор­ли сайси илини, гьарил секIал, илкьяй­да­ли хIянчизар пикриухъесли, па­сихI­ти баркьудлумачил иргъахъусири. ХIейгахъи илис гап-чяхI. Усалдешла, къяна-шилтахъла къиликъунала бегI­та­­чивад гьарахъирки. Иличил варх узес кьадарбиубси адам сеннира ур­кIиагархIейри, хIянчила мерличив акьу­ли уэс хIейри, гьалавяхI мурталра гьуцI­ли вири… ГъазимяхIяммад Жаб­ра­гIи­лович гIямрула бархьси гьунчивад адам чевхIелкIахъи, хIялай бузерила гунз­ри кайцIахъес икьалавири. Илала гIиб­ратчерти баркьудлуми пикрилизи кай­сули, вегIра сархибдешуни дирахъес бурсивирулри. Адамдешла лерилра ахъти къиликъунани жагаварибси или­­чил рузес кьадархIебиалри дила творчест­во­ра нура заманала къияндешу­назир кягIес асубири. ХIябилра пергер устадеш дири кьалли илизир адам ур­­к­Iи­чев­варес, бируси гьарил секIал ахъси да­ражаличиб дурабуркIахъес багьан­дан. Даргалацунра ахIи, Дагъис­та жа­ми­гIятла гIямрулизи хIябилра да­хъал зур­бати адамдешла къаркъуби дел­шун ил пасихIкар журналистли ва писательли. Илала мурхьси мягIнала белкIани леб­тасалра гIямрула дурсри детаурти са­ри.
Нушала редакцияла балгунси авид­лис ил гIяхIгъабзала бетахъри хIя­­­билра декIли леб. Сеннира нуша дир­хес дирули ахIенра ил левгIевал гIяхIси адам нуша-ургав агниличи. Адамтачи дуцIарти дигили алкахъунси хIялалси уркIиличил, ванзали­чир гIур тик­рархIедиэсти жагати къел гIелар датурли арякьун ил. Ка­бизалачерси ва яхI-ламусли жагара­рибси гIямрула мар­си гьалмагъ Па­тIи­матличил илини хIябал дурхIя абикьур. БегIтиван адаб-хIяяли ахъбуцибти дурхIни Юсу­повхъала кьамла багьа гьатIира им­­цIабирахъули, хIер­бирули саби. Зури сунела хъали­барг­личил шилизир хIеррирули сари. Юсуп типог­ра­фия­­лизив узули сай. Су­нела дудешла журналистикала шай­чибси гьамадли ахIенси дякькад арякьун виштIалгъуна урши Арсен. Илинира сунела дудешливан «Замана» газетала редакцияла бекI редакторла къуллукъуни хIялалдешличил ва бархьдешличил дузахъутири. Илала асилси бузери ахъли кьиматлабирули, 2023 ибил дусла декабрьличив сунези милла-тунала 13 СМИ цаладяхъибси ДР-ла «Этномедиахолдинг» ГБУ-лис бекIдеш дарахъес хъарбариб. ГIур Арсен Юсупов ДР-ла СМИ-ла Ассоциацияла председательла къуллукъуни дузахъули, сабухъчевли узескайиб.
2015 ибил дуслизиб шалал дунъя батурси Лавашала районна ЦIудхъурла шилизив акIубси, респуб­ли­кала «Замана» газетализиб ва цар­хIилти мераначиб дахъал дусмазиб хIялалси хIянчи барибси Юсупов Гъа­зимяхIяммад ЖабрагIиловичла шаласи сипат нушала уркIбазиб даимлис кавлан.

ПатIимат Кьурбанова