Гьарил адамла вегI акIубси ши, уркIилис дурхъати мер-муса лерти сари. Наб дурхъаси мер саби, дила ши – УбяхI МулебкIи. Дебали камли сари УбяхI МулебкIиличила делкIунти. Лебтасалра якьинси саби, убла замана Дагъиста шимазир ва махьурбазир гьар шила гIялимтани чула гIямрулизир, шила тарихлизир детаурти анцIбукьуначила лукIни. Амма, илди лерилра кагъурти нушачи хIедаиб, кам-гьамти ахIенти. Лер, гьайгьайрагу, гIярабла мезли делкIунти жузи, амма илдазиб политикала хIекьлизирти анцIбукьуницун сари чедаахъибти. Ил багьандан хала бегIтани дила шиличила дурибти хабуртачи ну халаси иштяхIличил лехIирхъули рирус. Илдани дурибти далилти хIясибли, УбяхI МулебкIила у бетаурси саби «мулк» ибси гъайлизибад. Ши 1300 дусличибра имцIали биубли саби. Цаибти хъулри дарибтири бегIлара ахъси «аждагьала шури» бикIуси мерличиб. КIел шайчибад ши-алав халаси къада сабри, кIел шайчибадли къалала лацли алавбарибсири. Убла замана къапу лерси мерлис гьаннара «Ирхъяй» или бикIар (ирхъяй ибси мулебкIантала лугъатлизиб къапу ибси саби). Шила дайлаб шарара леб, илис шанти «Шурай» бикIар. УбяхI МулебкIила гьалабси биштIаси дубурличиб лебсири къараулбируси кIялгIя; ил мерличибад къараулбирусири шиличи чябхъинбарес башути душмантачи.
Халкьли бурни хIясибли шиличи чябхъин барес бакIибтири валкIа Тимур, Иранна шагь ГIяббас, Надир шагь.
Чябхъиндешра дитIили, ванзара хIебиули шила байхъала халкь ши-алавти мер-мусаличи гечбиубтири. Халкь гечбиубли гIергъи, детауртири махьурби: ХьанцIкъаркъамахьи, Къярдмахьи, Миглакьасимахьи ва цархIилтира шими-махьурби. Гьанна биалли илдала лугIи имцIабиубли саби: ЦIурмахьи, ГIяргIячIанамахьи, БахIмахьи, УлрукIимахьи, ГIяйнурбимахьи, БурхIимахьи, Къярдмахьи.
Шилизиб мурталра бекIлибиубси бузери мегьла устала ва къаркъала устала сабри. Ши машгьурбарибси мегьла уста сайри Гъазила ГIяли, суненира чIумаси дебшличилти ханжулти дирутири ва дирцутири. Ил бузери даимбарибсири дила хала дудешла дудешлира. Илинира дирутири мегьла гIягIниахълуми: кьякь, мирш, къиза ва цархIилтира.
Гьаннала замана биалли шилизибти халкь шагьуртази бузес арбашули саби. ДацIти хъулри имцIадиубли сари. Амма, сен-биалра, халкьли чула ши хъумуртули ахIен. Нунира ну акIубси ши хъумхIертис. УбяхI МулебкIи наб дебали дигахъис. Дила шилизиб биштIатани халатала хIурматбиру, халатани биштIатас гIибрат чебиахъу.
ВегI акIубси, уркIилис дурхъаси мер хъумуртуси ахIен.
Марьям ГIялибекова,
ДГУ-ла филологияла факультетла 3-ибил курсла студентка
