ТIабигIятли гьунар чебаахъиб

Гьаннала замана, хабурти, анцI­бу­кьуни, гIяхIтира, вайтира де­тер­хес бекIхIедиубли лерай ду­нъя­личир гIяйдирули сари. Интернетли ду­нъяла халкь цабехIличи цабехI цазаманализиб гъамра гьарахъра барили саби. Гъамбарили са­би гьарахъти, гьарахъбарили саби гъамти, се­на­­хIенну лебил дунъяличирти дахъал са­гати хабуртази бархили, гъамли лебтачила пик­ри­бикIес адамтани замана бургули ахIен. Гьа­рахъ­ларадти хабурти биалли Интернетли, телефонни гьамадли ва хъярхъли нушачи диахъули сари.
Мартла ахирличибад бехIбихьили, иш­бар­­хIиличи бикайчи Дагъистайзир кадиркути тIа­­бигIятла анцIбукьунани бахъал халкьла пи­к­ри чучи битIакIиб. Хаслира имцIали пикри би­тIакIиб Уркарахълизир кадикибти тIабигIятла анцIбукьунани. Ну илди анцIбукьунас балагь-кьа­дарла рикIули ахIенра, сенахIенну цалра адамла гIямру къябхIедердили, илаб гIямал бетаур.
Амма Уркухъантанира, лебил дунъяла халкьлира тIабигIятла гьунар сегъуна сабил, кинофильмлизирти суратуниван, чула хIулбани чебаиб. Халкь хIеркабикIули, телефонтази суратуни кайсули, багьлали гьайкабиубли, гъятIдиибти юртани сунечил дарх ардихули, халаси ванзала бутIа къадализибяхI гьайкабиуб. Цементличил, бетонничил, къаркъаличил делшунти юртани, спичкала тIакьниван гьакIдарили гъятIкадииб. Илаб адамтала яра техникала гьунар селизилра булхъули ахIенри, чилилра селра барсбарес бирули ахIенри. Илаб тIабигIятли, гьалакхIебикIули, сунела гьунар чебиахъулри.
Дагъиста халкьла бурала лебси саби: «Хьулчи агарли дарибти юртани гъятIдиръути сари». Хьулчи биалли, гIянжи урасили удирти шурми гьаргдарили бургуси саби. Бетонничил юртани дирес бехIбихьибхIейчибад ил бурала халкьли хъумартурлири. ТIабигIятли даршдусмала гIякьлу сагали халкьлизи гьанбикахъиб.
Уркарахъибси ванзала хIус­бул­хъли, халкьла юртаначил барх, чумал шилизи: КIиша, Хъярбачи, Хуршни, Мирзитта, ДейбукIлизи аркьуси гьунира къадализи арбухиб. Гьуни сагабарес гьанналис имканти агара, ванза гьаннара удибяхI арбашес даимбиубли саби.
Илкьяйдали, хIусбухъунси ванзали сунечил барх арбухиб Уркухъла шила шинна турбара. Ишди бурхIназиб 12 машина дузескаили халкь шинничил гIеббурцули саби.
ХIусбулхъ бетаурси мерлис «Шурагьи-хъяб» бикIуси саби. ГIяхIцад шин сунези цаладикибси шара илаб жявхIейчибад лебсири. ХIера, ил шарара ванзали сунечил барх удибяхI арбухиб, ихаб удибван сагаси шара бетаахъур. Чила сабил хъа мякьлабси анхъра удибяхI арбякьи, селра хIе­биубсиван, ишди бурхIназиб вавалибяхъили саби.
Ванзала хIусбулхъли дакIударибти далагарде­шу­нала асар халаси саби. Ванза хIусбухъунти мер-мусаличир 118 юрт мерладиубли сари. Илда­зи­рад 31 юрт селра кахIели гъятIдиили сари. 87 юрт адамти хIербиэс имканти кахIели дукьдуи сари. 236 адам, илдала лугIилизиб 23 дурхIя хIус­бу­хъунси мерличибад гечбарили саби. 51 адам за­маналис хIербиахъес акIахъубти мер-мусаличи, ГI.Абу-Бакарла уличилси МПГ-лизи (школа интернат) мерлабарили саби. Илди-ургаб 9 дурхIяра леб. ГIурилти чула тухумтачиб, чули даргибти мер-мусаличиб хIербирули саби.
Цазаманализир, зараллизи бикибтас дедлугути сурсатуни касес гIяхIцад адамтани УСЗН-низи гIярзаби дедили диалра, илди кьабулдарес бетарули ахIен, сенахIенну хIусбулхъла мер-мусала дазулизир илди адамтала юртани мерладиубли ахIен. 102 адамла гIярзаби кьабулдарили сари, илдазибад 98 адамлис арц дедили сари, 4 адамла гIярзаби УСЗН-ни хIердирули сари.
Зараллизи дикибти 118 юртаназирад 51 юртла чула бегIти кабизахъурти документуни лер, илдазиб 147 адам хIербирули кали саби, 67 юртла хасти документуни агара, илдазиб 139 адам хIербирули кали саби. Документуни лерти бахъалгъунти адамтас, цазаманализир дедлугути арц дедили сари, арц дедибтала лугIи гьар бархIи имцIабикIули саби. Гъамси заманализир лебилра зараллизи бикибтани чус чедаахъибти арц кайсу. Юртанала документуни агарти, амма зараллизи бикибти адамтала сияхI гIяхIбаркьла фонданази бедес хIядурбарили саби. Илдани, чус чедаахъибти арц, илди фонданазирад кайсу.
Март базла ахирличир дарибти дахъал заб-маркали, дягIли, дяхIили гIяхIцад-шимазиб хутIла шала бетахъахъибсири, гьанна лерилра шимазиб хутIла шала улкули саби. ТIабигIятла кьяркьти шуртIразиб, мартла ахирличиб, хутIлизиб бузути хIянчизартани, биубцад гьалакли, лерилрара-сера шимази аркьути хутIла гьимирти дархдасахъун, ва шимала адамти хутIличил гIеббуциб. Ил шайчиб шимала халкьра, хутIличил халкь гIеббурцуси организацияла хIянчизартира цабалги, цалис цали кумекбирули бузутири.
Дебали къиянти аги-кьяйда шимази аркьути гьундури дукьдуъниличирли детаурли сари. Ур­кухъла шилизибад аркьуси гьуни къадала хIус­ка­бухъни багьандан, КIиша ва илала гIеларти авал шиличил гьундурала бархбас кабизахъес, Меусишабадси гьуни чеббикIибсири, амма илабси гIянжиличирад заб-маркахIели машинаби дашес дирули ахIен. 4465 адам чула шимазибад чиналра букьес бирули ахIен. Илар гьундурала шайчибси Министерстволи, хасли (ДЭП-12)-ла цIа­кьаначил Меусишабад аркьуси гьуни къулайбирнила, илабси хIеркI­ла къярдлизирад машинаби да­шес имканти акIахънила хIянчи де­тур­хахъули сари.
Уркухъла «Пожарная часть» бикIуси мер-мусаличирти 20 хъалибарг районнизирад ва шилизирад къябдердили сари, илдала дурхIни школализи букьес гьуни агара.
Районна центрлизирад къябдердили лерал ЦурагIила ва ЦIиз­гъарила шимира. Илдас Сер­го­къалала районнизибад машиналичиб ар­хIя­личи башес чевкъули саби.
Гьундурала шайчир къиянти тяхIяр-кьяйда детаурли сари Зи­леб­кIила шилизирра. Ила аркьути гьундури хIускадухъунти гIянжи-къаркъали дуцили сари. Илди умударес шантала гьунар биули ахIен, хIусдухъунти гIянжи-къаркъа дебали дахъал сари. Илкьяйда ургубаличил ши бархбалсахъуси жявхIелила гумира хIеркIли арбухили саби, хIяйван-къача дуки-дикес ЗилебкIила халкьлис къияндешуни акIубли сари.
ХудуцI, ГIяшти, Кьункьи, Дир­багъ­лизи аркьуси гьунчибси Сурс­букIла гумира хIеркIли арбухили, илди шимачилра бархбас лебси ахIенри. ХIеркIлизир турбаби кадихьили, Дагавтодорла цIакьаначил, илди шимачил, за­маналис, гьундурала бархбас ка­бизахъур. Амма илабси гумира са­габарес чебиркур.
КъантIли буралли, районнизирти тяхIяр-кьяй­да гьамадти ахIен. ХIус­­булхъуни гьаннара тIаш­­­ди­зур­ли ахIен. ГIурра юртани гъятI­дирънила урехи кавлули саби.
Илди аги-кьяйда дехIдихьиб­хIей­чибад, урегал жумягI, районна администрацияла хIян­чи­зар­ти акьути бурхIназибра хIянчиличиб саби. 29 адам сунези каберхахъурси оперативный штаб акIахъубли саби. Лерилра тяхIяр-кьяйда штабли къелгIердикули сари.
АлхIят бархIи, майла 3-личир ад­минист­ра­циялизи гьарра­кIиб­хIели, гIяхIцад хIян­чизарти чула ме­раначиб бузулри. Районна бекI М.А.ГIяб­­дул­кьадиров СирхIяла мер-мусаличив ар­хIяличив сайри, илала заместитель А.Р.ХIям­за­тов­ли лерилра нуни гьандушибти баянти, дила суалтас жавабли диахъубли гьаладихьиб.
ГIяхIбаркьла фонданани, чула у бурили хIейгути адамтани, Трисанчила, ХудуцIла, Бускрила цархIилтира шимала, имканти лерти вакилтани уркьлачил, мегьла гIягIниахълумачил, берк-берж­ли­чил, умути шинничил, арцла сурсатуначил кумекла някъ гьабатур. Кумекличи бакIиб Ингушетияла Республикала вакилтира, иличила нушала газетала сайтличибра бурибсири. Арцла сурсатуначил кумекбариб Федеральное собраниела депутат Х.Абакаровли, Уркухъла шила жагьилтани, республикала районтала вакилтани.
Буралли, тIабигIятла анцI­бу­кьунани зараллизи бикахъибти ур­кухъантас гьамадли ахIен, амма ил­дала рухIлизиб лебси гъабзадеш, адамдеш, къияндешунас му­­тIиг­IхIебикIудеш ишбархIира гIячихъли чедиули сари.
Чедуркъубти къияндешуни че­касес уркухъантала, лебилра районна халкьла яхIра, сабурра, ламусра, гьунарра диубли дигулра.
Къияндешунани цабехI му­кIур­­бикIахъу, гьунарагарбирахъу, цар­хIилти цIакьбиахъубли, гьа­тIи­ра дахъал сархибдешунала бегI­­ти бетарахъу. Уркухъанти, ле­­билра районна адамти чедуркъибти къияндешунани гьатIира цIакьти, цабалгунти, кумекличи музабулхъути бетарахъниличи рирхулра. Чедуркъибти черардукес гьарил бирусилизив хIушаб Кьудратла ВегI кумеквиаб.

Муъминат Хаттаева