Дявила хасси бал­буц­ли дагъис­тан­лантала гIямруличи багьесли асарбариб, жа­мигIятла бухI­набси гьав барс­барниличил, гIяда­туначи хъа­рихъути кьиматунала кьад­ри им­цIабарниличил, дя­вила майдай­чибти гIе­ббурц­ни-алав халкь цабариб. Илдигъунти аги-кьяйдализиб цархIилтас кумекбирни, гIяхI­баркьла баркьудлуми дурадуркIни чула гIямрула мягIнали бетаахъурти адам­тала цалабяхъ акIахъуб.
Дагъистайзиб хьунул адамти фронтла цаибти къяяназибти бургъантала хъарихъунили бе­таур. Илдани кумекчибала (волонтертала) зурбаси хIя­ракат акIахъуб ва бургъантала хъалибаргуни гIердурцес чесиб. Илдани дармунти, ванати палтар-кьяш, берклуми ва хIяжатдиркути цархIилти секIал дурчули сари. Илкьяйдали ванати палтар-кьяш, бекI ва дяхI кIапIдирути хасти кьапIни ибути цехани дузесаили сари, маскировочный сетани дирули сари.
Перзият БяхIяндова — цар­хIил­тас кумекбикIути меценатунала сияхIлизирад цаибси сари. СВО бехIбихьибхIелира ил цархIилтас кумекрикIнила ва илди гIеббурцнила къиликъунас марли калун.
Тамашала анцIбукь саби, илала ура «фарзият» ибси гъай­­личил барх ца мягIнала биъ­­ни, сабира гIяраб мезличи­бад шурбатурхIели «хъарбаркь» «хIукму» ибси мягIна ир­гъахъуси. ГIур илгъуна мешудешличи тамашахIейэс вирару гьатIи, дила белкIла игитла гIям­рула бекIлибиубси бяхI­чи­биз — гьар даим хъарбаркьлис къул­­лукъличи каризни биалли.
Гьар баз илини декIар­да­­рибти арцлис бургъантас хIя­жат­­диркути секIал исути сари. ЧеимцIаси савгъат сарливан, илини гуманитарияла шайчибси дехличил дарх, бизити пирогунира дурхьули сари, чу­лира бургъанти дебали ра­зибирахъути.
Перзият БяхIяндовала да­хъал шабагъатуни-ургар ила­ла ур­кIилис хаслира дурхъати лер, илдикIун илала ка­би­нетлизи бархьаначи дявила майдачирад даибти сари. Мисаллис, штурмовой ротала цаибил мотострелковый батальонна 57 ибил декIарси мотострелковый бригадала шайзибадси Баркаллала кагъар.
… Август баз. Урусла театр­ла биштIаси зал. Сценаличир – хьунул адам, сунелара у кабизалачердешла ва рухIлашалти сахаватдешла синонимли бе­таурси. Нуша дикIулра «Бя­хIян­дова»— илала ули биалли, цархIилтас кумекрикIни, гIеб­бурц­ни иргъахъули биъни пик­рилизи кайсулра.
Ил юбилейличил мубаракрарес бегIлара гьалаб сце­­на­личи ополченцыби (саби­­­-гIя­хIъу­­лати бургъанти) аба­цIиб­­ти­ри. Заллизи кабиибти илдас де­­бали хъатбикIутири. Илдани саб­ригу дагъистанланти хал­кьа­ни-ургарти вайнукьабала ца­ла­бя­хъуназибад батахъурти. Ил­­ди саб­ри «Интербригада» би­кIу­си ополченцыбала цалабяхъ чу­ла командир МутIалим МутIа­ли­мовла бекI­деш­лиуб Перзият Кьур­­бановна му­ба­рак­ра­рес ба­кIи­б­­ти.
— ХIуни дирути гIяхI­бар­кьу­­нас нушани уркIи-ур­кIи­ла­бадси баркалла балахъулра, — буриб илдани Перзият Кьур­­бановначи дугьабилзули. — ХIела кумек агарли СВО-ла мер-мусаличи бурхьуси цалра гу­­манитарный конвой бархьибси ахIен.
Илар илкьяйдали Дагъис­та хьунул адамтала Союзлис бекIдеш дируси, итхIели нуша-ургар лерси Интизар Мамутаевара гъайрухъунсири.
— Дила кабинетлизиб гьар гIянручI наб илала сурат гьунибиули саби, — Перзият Кьурбановначи дугьаризурсири ил. – Нуни хIези салам лугулра, ва ил баркьудили наб абзур бархIилис гьав ахъбурцули саби, се­на­хIенну хIу илгъуна адам сарри, ну хIечил цугрикес гьуцI­ри­кIуси.
Интизар Мамутаевани илис Россияла хьунул адамтала Союзла шайзибад шабагъат — «ВатIа рурсби» бикIуси медаль бедибтири. ЦIуба-хьанцIа ранганар кIаналичил Перзият Кьурбановнала хъуцIрумира кIапIдарили, мягIничебси савгъат пешкешбариб. Илдигъунти хьунул адамтани сабригу ца вяшатIайчил къалмакъар тIашиути, урехиагарти, кьасчебти ва иличил барх малхIямти ва дигути.
КIана дебали балбикили саби Перзият БяхIяндовачи. Политикала хIя­ра­кат­чи, гьаркья, ил мурталра дубурлан хьу­нул адамли кавлусири. Илис дубурлантала гIядатуни, яхI-ламус ибти дугьби гIяхIил тяништи сари. Баркьудилизи ахъни ва адамтас кумекрикIни — илала гIямрула бекIлибиубси мягIна сари. ГьатIира чебетаахъили буралли, гIяхIбаркьуни дурадуркIни илала гIямрула бетуц саби. Илала малхIямдеш гьарли-марти баркьудлумазир ва гIямрула къиянти аги-кьяйдализи бикибтас мурталра икьаларирнилизир гьаргдирули сари.
Илала адамдеш гьар секIайзир чедиули сари. Сари алкIукад сунезир лерти адуцалачердешличирли илини цар­хIил­тас чебетаибси кумек гIеб­биахъули сари.
Сунечицун хасти къиликъуначил Перзият Кьурбановна гьар мерличир рал­риркусири, сунени бузахъуси къуллукъла мер жагабирусири ва гIядатласи хIян­чира чебяхIси бухIнабуцли бир­цIа­хъу­сири.
90 ибти дусмазиб илини Дагъис­та соцзащитала Министерстволис бекI­­­­деш дирутири, бегIлара къиянти аги-кьяйдализиб хIербирути адамтас ку­­мекрикIули. Илала сипта хIясибли, рес­­публикализир бегI гьалар арц мяхI­кам­дарес кадирхьути книжкаби аб­хьиб­тири, бегI гьалабси яргализир цIу­ръати дурхI­нас арц кадихьес имкан­би­кIа­хъуси.
Министрли рузути цаибти бузразиб, илини хIянчила арицIухIели, унзала гьалаб гьести гIямрула адамти чебаиб. ГIядатлибиубливан, цархIилти хIякимтани илдигъунти адамтази гъаялра хIеили, бусягIят шалгIеббулхъули бирар. Перзият Кьурбановнани биалли,илдачи гъамриубли, илдас се хIяжатлил багьурли, гьар секIал гьунчидикахъиб. ИлхIейчибад гьачамалра адамти унзала гьала тIашбилзути ахIенрину, саби кьабулбарайчи здание­лизиб чус хIядурбарибси холлизи кабал­тутири.
Перзият Кьурбановнала дугьабизличи чилра лехIхIяхъес вируси ахIенри, илини бегIлара къиянти масъулти ирзутири. Илала сипта хIясибли республикализир хъалибарглис ва биштIатас социальный тяхIярла кумек гIеббиахъути центрти абхьибтири, илдала лугIилизир реабилитацияла центр ва хъулри агартас хасдарибти приютунира.
УрхIла масъултачи илцад уркIи изудеш чинабад дакIубухъунсив илизиб? Бархьли буралли, Перзият риш­тIа­хIейчирад хъалибаргла бекIли рирусири, ил гьар секIайс жавабкардеш дихес бурсириубси сари. Илини чIумали балули сари, гьарил адамла чебла – сунечила гIяхIси хабар ва къел калахъес бажардиикнилизиб биъни.
Илини сунела мисалличил цархIилти уркIичеббирули сари. Перзиятли гIяхIбаркьуни дирахъес гъамти адамти, юлдашуни, балути, сари-алавти лебилра адамти битIикIули сари. ЦархIилтас кумекрикIни, илис гьигьрикIнигъуна, гIя­датла баркьуди саби.
Ил сунела бегIтазирад жявли мяхI­румриуб ва биштIати узби-руз­ба­чила лерилра къайгъни сунечи чесиб. Сунени барес чесибси секIал бегIлара ахъси даражаличиб барес гIягIниси саби Перзият Кьурбановнани. ЦархIилван, илини дацIти гъай хIедуру.
Иличи мурталра мешубикес гьуцI­бикIутири, уркIичеббирутири. Сари Буйнакъскла педучилищелизир ручIу­си манзилличирад рехIрихьили, школализир урус мезла ва литературала дурсри кадирхьухIели ва гIуррара иличи хъарихъутири ва ил лебтанилра хIясибрирусири, комсомолла ва партияла къиянти къуллукъуни, хъарбаркьуни иличи чедирхьутири.
ЦархIил адамла илдицад дахъал хъарбаркьуначибад, сархибдешуначибад бекI жургъбулхъи. Амма Перзият БяхIяндовачил, илгъуна бетхIеур. Ил жагьси хьунул адам адамлизиб камли къаршибиркуси лишанничил декIаррулхъусири – ил бегI гьалар сунела сунечи тIалабкарсири ва чекарилзусири, илис гIергъи сари-алавтачира. Илизиб адаблашалси ихтияр лебсигъунари гьар секIайзир сунечи тIалабкардеш дакIудирес, сенахIенну илини сунечи уркIецIибируси ахIенри.
Алмазгъуна илала уркIи чIянкIли мискин-пякьирти чебиухIели сабри бицIуси. ГIямрула къиянти аги-кьяйдализи бикибтачила, хаслира биштIатачила гъай детаалри, ил бурямличи шуррулхъусири, сунела гьаларти лерилра гьалабизуни ахъес хIядурси. ХIера, 120 цIуръа дурхIя страховатьбарибтири ва балугълабиубхIели илдас азир-азир къуруш дедибтири. Ит замана илди гIяхIти арц сарри.
Социалный бяхIчибизлизиб гIеб­бурц­нила шайчибси Министерст­во­лис бекIдеш дируси замана сунечи хъар­хIерти учреждениебазиб хIе­ру­дилиу касибти адамти продуктуначил гIеббуцес чесибсири. ИтхIели П.БяхIяндовани фермертала хозяйствобачил вягIдурти дигьунтири ила шила хозяйствола продуктуни дихахъес. Илала сипталичил биштIати-чулахъуни арабирахъути са­гати учреждениеби — медицинала-со­циальный центрти, балугълахIебиубти дурхIни хIебирути юртани абхьибтири.
Перзият Кьурбановна гьачамалра адамтала масъулти ирзес румсуси ахIенри. Илала адамтачи диги — баркьудилизир, гIямрулизир чараагарли гIягIнити хIяжатуни ихънилизир чедиутири. Илини адамтас дирути гIяхIдешуни дейгIес имканхIебикIур, илцадра дахъал сарри илди. Гьачам илини сунечи зянкъдяхъили, уркIи бурибси бебкIала бурушларси ца хьунул адамла дурхIни абикьес сунечи чесибсири. ЗягIипси хьунул адамли Перзият Кьурбановнази тиладибарили руили сари сунела дурхIначи хIеруди барахъес. Перзият БяхIяндовани баягъи дурхIни хIяжатдиркути гьар се­кIай­чил гIеббуцили, белчIудира касахъили, хIянчурбачира кабатурли, гIям­рула бягIуси дякьличи дураиб. Илдани хъали-цIа делшайчи, илини цIу­ръа­биубти дурхIни сунела хIе­р­у­диличил гIеб­буцибтири.
Перзият Кьурбановнала гIямрулизиб ишгъуна анцIбукьра биубсири, илис бульдозерла гьала тIашризес чебуркъубси. Мискинси хъалибаргла хъулри гъятIаэс алавбухъунхIели, ил вайберхуни тIашаэс дубураван гьаларизурсири. Ил хъалибаргла ихтиюрти датахъес бажардирикиб.
Бахъал дурхIнала бегIти хъалибаргунас дарибти хъулрачила гъайрикIули, П.БяхIяндовани илди 8 базла духIнар тIашдатниличила бурули сари. Илини сунени бируси хIянчилизи лерилра кабизуни дитIикIусири, илдала лугIилизиб депутатунира, администрацияла хIян­чи­зартира. Илини бурни хIясибли, дагъистанлантала хIилизир лерти сари бухъа барили, гъамтас кумекбирнила къи­ликъуни. Нушани биалли иргъулра, Пер­зият Кьурбановнала сипта агарли чилилра селра хIебирни. Сунела чедибдешуначила бурухIели, Перзият Кьур­ба­новнас сари сегъуна адам сарил че­ба­ахъес дигули ахIенну, цархIилтира гIяхI­баркьуни дурадуркIахъес уркIичеб­ба­рес ва «барес хIейруси селра лебси ахIен» ибси мягIна аргъахъес дигули сари.
Ил мисал саби бегIлара чебаъласи. Илгъуна кабизалачерси хьунул адамла лебтанилра хIурмат-кьимат дални, илис баркалла бикIни, иличила назмурти ва далуйти дучIни сен дигесил или гьанбиркули саби. Халкьли илала уркIи-уркIилабад хIурматбирули саби ва ил дигахъули сари.
П.БяхIяндовани даргала литература ва культура гьалабяхI башахънилизи кабирхьуси пайла кьиматчебдеш аргъа­хъес къиянбулхъули саби. Ил сунечил барх «Дарганти», «ГIямарла Батирай» бикIути изданиеби хIядурдирули бузути экспертунала пикри саби. Илдани ГIямарла Батирайлис тIашбалтуси памятник лушнила хIянчилизирра бутIакьяндеш дариб.
— Илала гIяхIдешличил дарган мезла кьисмат арзибси мажлис бетерхурсири. — Ил балбуцличи биштIатачибад бехIбихьили, лебилра бакIибтири ва нешла мезла черяхIдешличила ва кьиматличила аргъибсири. Даргантала саби-бегIси словарь лебси ахIенри. Перзият Кьурбановнани къантIли бурибсири: «Нуни дурайис». Илис гIергъи илини баягъи словарьти багьудила учреждениебас, поэтуни-писательтас, редактортас дутIибтири.
ХIера, сунела ахIерси районнизибадти шанти се бикIулил Перзият Бя­хIян­­довачила:
— ХIу цазаманализир дебали тIалаб­кар­си ва чекаризурси, Дагъиста гьарли-марси патриот сарри. — ХIела бузерила гьуни ахIерси Лавашала районнизиб бехIбихьибсири ва бархьаначи, чеалкIуси наслулис гIибратли бетарули саби. Нуша, хIела шантани хIечи пахрубирулра!
Илди дугьби, чусра Перзият Кьурбановна сегъуна адам сарил рагьес кьадарбиубти, иличил барх бузес ва гIяхIбаркьуни дирес имканбакIибти, лебтанилра гIердурцули сари. 

ТIагьират ХIясанова