Халкь багьандан ургъуси гIяхIгъабза
…1917 ибил дус. ВецIну урегра дусла гIямрула ГIялисултIан Грозныйла паровозунала деполизив узулри. Ялчнани серхурси, секIал багьес дигуси, малхIямли чузи гъайикIуси дубурлан уршила хIурматбирулри.
Иличи пикри бяхIчиаиб депола слесарь-большевик Попликовичли. Илди гьалмагъуни бетаур. Ца бархIи Попликовичли ГIялисултIан сунечил варх шагьарлизивад къунзвариб, анхъла мякьлабси кIидерхIла юрт чебаахъиб, илаб хIербирути чумал адамличил гьалмагъикес хIяжатли саби или буриб. Илди революционерти сабли уббухъун. ГIялисултIайс илдала пикруми, кьасани гIяхIдизур. Халкь багьандан бургъес дурабухъунтала баркьуди гIеббуцес сайра хIядурли виъни аргъахъиб. Большевикуни мегьла гьунила станциялизибси ца хъулиб дигIянали къаршибиркулри. ГIялисултIан илдала чумал хъарбаркь тамандарес бажардиикиб.
Дагъистайзибра граждан дергъ бехIбихьиб.
ГIялисултIан взводла командир ветаур. Илис хъарбаркь бедиб душманти хIебакIахъес багьандан Уйтяшлара Манаслара ургабси мерличиб мегьла гьуни букьбуахъес. Ил баркьудилизив илис кумеквиуб мегьла гьунчив узуси сунела юлдаш, ахъушан МяхIяммадгIяли.
Бакулизибад лябкьуси, полковник Бичераховла гIяскуртани бицIибси бронепоезд, гьуни заябарибси мерличи сабаили, тIашбизур. Ил мерличиб укабиибти партизантани бронепоездлизибад дурабухъес балбизуртачи цIа чекьур. Дуги-хIери вецIну цара адамли илди ита-иша бухъахъес хIебатур. Амма илхIели цIубабани Порт-Петровск буциб. Дагъиста обкомли революцияла баркьудилизи ахъибти лебтачилра дигIянбикахъес хъарбариб. Партизанти дубуртази арбякьун.
1918 ибил дуслизиб Даргала округла шимазибадти партизантала халаси цахIнабик бетаур МухIела шила мякьлабси Хъярбуки диркьаличиб. Багъатирла ГIялибегли гьариллис хъарбаркь бедиб. ГIялисултIайчи ярагъ тIалабдирнилизиб къалабали хIянчи барахъес хъарбариб.
Ил хъарбаркь таманбирули, чумал марти юлдашличил ГIялисултIан Харьковлизи ваиб. Илав узули леври мухIен Къарагишила ГIяли. Илала кумекличил тупангуни, тапанчаби, патиранти тIалабдариб. ЧарухъунхIели ГIялибеглизи багьахъур ярагъ имцIали тIалабдарес имкан лебниличила. Сагали архIяличи дуравхъес чебуркъуб. ГIялисултIайчил варх илала узикьар ГIябдусалам ГIисаевра леври.
Ростовлизи бетаиб. ГIур ветхIел укьес тяхIяр аги. Ростовлара Харьковлара ургар цIакьти дявти демжурлири: большевикунала ва революцияла къаршикартала. Ростовлизи хьурабиэс хIяжатбикиб. Илаб илди Грузиялизибадти революционертачил тянишбиуб. Илдала кумекличил авцIанну шура тупанг, шел тапанча, авал азир патиран тIалабдарес бикиб. Халаси къияйчил ярагъ партизантачи дархьибтири.
Даргала шимазибад бахъал партизанти абаиб. МухIела шилизибадцун кIидаршличи гъамли партизан лебри. Илдачи гьаман баши ва уркIичеббиахъес гъайбикIи революционерти. Ца дуги бакIили, Шеболдаевлира Гавриленконира Ахъушалара МухIелара партизанти бучиб, ЧебяхI Жунгутайлизи арбукиб.
Ил шила давлачебтани сайри Дагъиста машгьурси революционер МяхIяч Дахадаев, Деникинна къачагъунази увведили, кавшахъибси. Ахъушала ва МухIела партизантала кьукьялис Шеболдаевли бедибси хъарбаркь — МяхIяч Дахадаев увведибти адамти буцахъес сабри.
Партизантани ши хъярхъли алавбуциб. Амма генерал Халиловли илабти вершаби батахъес халаси отряд кабатурли уббухъун. ШаладикибхIели дяви бемжур. Къазакъуназибад цацабехIти кабушиб, калунти гьаббухъун. Илдачил барх хаинтасра бебшес бикиб.
Халиловли Темир-Хан Шурализибад ва алавчарти шимазибад сай гIевуцести бучиб ва партизантачи къаршили бургъес дурабухъун. Халаси цIакьличил челябкьути душмантас къаршидеш дарни - партизантала отряд агарбиахънигъуна бетарулри. Ил багьандан партизантас гIела битIакIес чебуркъуб.
Душмантани Къадарла, Дургелила шими цIали дигуб, адамтала лебдеш хъямбариб. Дубуртази дигIянбикибти партизантала отрядлис бекIдеш дируси Шеболдаевли дурламазибад хIеръибхIели музаличи мерлабиубси пулемет ва партизанти лебси мер душмантани алавдурцули чедаиб. ГIялисултIайчи хъарбариб юлдашуни берцахъес.
ГIялисултIан хъярхъли урчиличи мурдайиб, душмантани чехIеэси мерличивад викили, юлдашунази чус урехи лебниличила багьахъес бажардиикиб. Илдира барх кили чарухъунхIели, Шеболдаевла разидеш халасири. «Баркалла, узи! Халаси баркалла! ХIела гьунар хъумхIертис!» — ибсири илини.
ГIялисултIайс гIурра чумра мерличи разведкаличи укьес, дубурла шимазирти тяхIяр-кьяйдаличила багьес чебуркъуб. Цагьачам, Лавашаб отряд мерлабиубси замана, УллугIяялизи разведкаличи вякьи чарулхъухIели, вецIалцад душман илис гIеббаиб, алавуциб, ярагъра урчира дедахъес тIалаббариб.
«Гьунчир ярагъра урчира дедлугути хIедирарну, даширая, юзбашичи аркьехIе. Илала гьалар лугас нуни хIушаб гIягIнити!» — иб ГIялисултIай. Душманти бирхкаур ва барх гьайбиуб. Хъарлябхъула шилизи бухIнаахъибхIели, ГIялисултIайс гьавухъес ва дигIяникес бикиб.
…ГIяякьакьализиб душманти тIутIубарили гIергъи Даргала партизанти, Уркарахъибад бикили, Мажалис азадбатахъес арбякьун. Илдачил варх левсири ГIялисултIанра. Баиб илди Дербентлизира. Иларра цIакьти дявти кадикиб.
Дербентлизиб партизанти турканани дебали кьакьабакIахъиб ва илдас Мажалислизи чарбиэс чебуркъуб. Мажалислизиб илдани кахси анцIбукь чебаиб: ши сагали душмантани буцилри, алавчарли пулеметуни кадизахъурлири, Совет хIукумат гIеббуцибти гIяхIцад адамти чебяхIкахъилри. Партизантала отрядлизи ХIямид ТIалхIят вакIиб, Мажалис сагали азадбатахъес хIяжатли биъниличила буриб. Сагали дяви бемжур.
…Октябрьла революцияла шала дубуртази тамай тIинтIбиайчи някъбазир ярагъличил ургъусири ГIялисултIан Айгубов. ГIур даршуси бузерилизи ахъиб. Дубурлантала яшав ва культура гьаладяхI ардукес багьандан халаси гъаза сабри. ГIялисултIайчи МухIела шила советла председательла хIянчи хъардариб. Шилизиб колхоз акIахъес балбизурхIели, илини бегI гьалар сунела урчи ва чумал хIяйван дедиб. Илдачибад бехIбихьибсири МухIела колхоз, гIур Ахъушала районна даим гьаркьятала къяяназиб сабси ва гьанна «Советский Союзла Игит Сумен Кьурбановла уличилси агрофирма» ибси у бихуси, район гьалабяхI башахънила ва СВО-лис кумек гIеббурцнила баркьудилизи халаси пай кабирхьуси хозяйство.
ГIялисултIан Айгубовла дявила ва бузерила гьунарти кьиматладирули, пачалихъли илис дахъал шабагъатуни дедиб. Илди-ургаб лебри Бузерила ХIунтIена Байрахъла орденра. Сунела дявила юлдашуни ГIусман ГIусмановла, Къара Къараевла, ХIямид ТIалхIятла ва цархIилтала кумекличил колхозлис гIяхIти ванзурби дикахъили, шантала яшавла эркиндешлис хьулчи кабихьибсири.
ГIялисултIан Айгубовли къугъаси бяркъличил уршби-рурсби абикьур. Илдачибад акIубти-ургаб леб чебетаибти хIянчизарти, тухтурти, шила хозяйствола специалистуни, гIилмуртала кандидатуни. Ил гIяхIгъабза адамличила белкI хIядурбарахъес баянти гибти сари илала рурси Рукьиятли, суненира МухIела шилизиб халаси хIурмат сархибси.