1974 ибил дусла сентябрьличир ну бегI гьалар Кубачила урга даражала школала 7-ибил класслизи ручIес рякьунсири. ИтхIели Кубачила урга даражала школа лебилра республикализибра бегIлара гIяхIти школабази кабурхусири, унра шимазир 8 класс тамандарили, урга даражала багьуди касес дигули, белчIуди даимбарес бакIибти, лебилра-декIар илаб бучIес бажардибиркути ахIенри. Наб биалли илар ручIес селрацад къиянхIебухъун, итхIели сагаси секIал нуни гьамадли иргъулри, цазаманализир лебил дунъяличибра ахъси сабливан кьабулбарахъес лайикьси, кубачилантала чебяхIси искусствола дигIяндеш иргъулри. Хьунул адамтани буреба-тIузличил някьишдарибти чабначибад бехIбихьили, бегIлара черикIла мургьи-арцла устнала пагьмуличи бетаайчи, бамбала гIягали шинкIадешван дила рухIлизи гIярбукIла устнани алкIахъуси жагадеш кьабулбарира.
Набчил ца класслизиб бучIанти цаибил классличибад бехIбихьили хала бегIтала устадешличи бурсибиублири. Наб биалли, бехIбихьудла класслизибтани алипуниван, 7-ибил класслизир гIярбукIла някьиш лукIес бурсириэс чебиркулри. ИлхIели дила учитель ХIяжигIямар Изабакаров сайри. Илини цаибси дарсличивад вехIихьили лукIес бурсибирутас хIурприван някьишла «алипуни» дила тетрадьлизир гьала лукIутири. Сецад гьала делкIалра, нуни къяяни даимдарили, лебилра тетрадь бирцIахъусири. Халаси замана архIебякьи, тетрадьлизи някьиш лукIес бурсидешлизир дила зилантас гIерраира.
ГIур дурубличил дубсила тIаслизи, бегIлара гьамадти, «хъирсла» някьиш дарахъесра ХIяжигIямар БяхIмудовичли бурсирарира. Дайлизиб урчила суратличилси някьиш дила дубсила тIаслизи илини белкIун. Ил нуни хатIа агарли, дурубличил някьишбарира. ТIас гьаннара нушала хъалибарглизиб лебал. ГIур, имцIаливан устадеш хIяжатдиркути, лямцIла някьишличи бурсихIериубли школа таманбарира, амма жагадеш чебиахъес ва иргъахъес ХIяжигIямар БяхIмудовичла дурсрани бурсирарира.
Чисалра гьанмабикаб дурубличил някьиш алэс гьамадси саби или, мургьи-арцла устни бетаэс багьандан наслубала гьаб-гIергъидеш хIяжатбиркули кали буилри. Унра шимазибад Кубачи бузес ва хIербиэс бакIибти бегIтала уршбани, гIярбукIла някьишла устадеш касиб биалра, санигIят даимбарес цалра хьулхIебухъун. Илдани балулри сецад сабурра, заманара хIяжатбиркулил жагаси матяхI акIахъес.
ХIяжигIямар Изабакаров 50 дусличивра имцIали «Кубачила искусствола хьулчи» бикIути дурсри кадирхьули школализив узули калун.
ХI.Б.Изабакаров 1931 ибил дусла январьла цаличив, мургьи-арцла устала хъалибарглизив акIубсири. Илини 1938 ибил дуслизиб Кубачила верхIел дусла школа таманбариб ва «Художник» бикIуси артельлизив узес вехIихьиб. 1949 ибил дуслизив Буйнакъскла педучилищелизи учIес керхур. 1952 ибил дуслизив ил гIярмияла къяяназиб къуллукъбарахъес живариб, 1955 ибил дуслизив гIярмиялизивад чарухъун ва артельлизиб бузери даимбариб, белчIуди заочно учIули хъараахъур. ИлхIели узулри, учIулри, илала дурабадра искусстволичила сай-вегIси пикри цалабирхъулри. Илини халаси гъираличил гIяхIцад альбомти гьар-урла някьишли дирцIахъулри. Ургарти даршдусмала хIябрала цIелдубазирти, юртанала лацлизи делшунти къаркъализирти, хъулирти жармала дубсила, гарала тIалхIянализирти някьиш черкадирхъулри, сунела пикриличил ва хIулбала хIерличил сагадирулри, илди альбомтази лукIулри. Илкьяйда Кубачив сагаси художник алкIулри.
1960 ибил дуслизив ХI.Изабакаров ца мерличи верхIел адам лебти имтихIян чедибдешличил дуцили, Москвала технологический институтла художественно-технологическое отделениелизи учIес керхур. 1963 ибил дуслизиб илаб белчIуди хъараахъур. 1962 ибил дуслизиб Кубачила урга даражала школали «Ювелирное искусство»-ла дурсри кадирхьес ихтияр касиб. 1965 ибил дуслизив ХI.Изабакаров бузерила устадешла шайчивси завучла къуллукъуни дузахъули ва «Кубачила искусствола хьулчи»-ла дурсри кадирхьули узулри. Ил, гIур чинабалра агарси, мургьи-арцла устнала устадеш кайснила белчIудила программа хIядурбирес вехIихьиб. 1979 ибил дуслизиб илини «Основы кубачинского искусства» бикIуси белчIудила пособие дуракаиб, 1981-1986-ибти дусмазиб илини Кубачила матяхI дируси бузерилизиб мегь (мургьи, арц, платина, дубси, жарма, мельхиор) пайдалабирнила шайчирти хьулчилати школала программаби хIядурдариб.
«Школализиб педсовет бетурхухIелира нуни альбомла кIапIи дила гьала кабирхьули вирус ва уркIиличи дакIибти сагати журала някьиш илизир суратдирис. Някьиш агарли ну хIериэс хIейраси», — викIули сай ХI.Изабакаров ца журналистла суайс жаваб бедлугули.
Ил, гьарли-марли, сунени алкIахъути някьишличил варх гьалавяхI вашули дила хIулбанира чеваира.
Илини гьаб-убла Египетлизиб, Ассириялизиб бузахъули калунси, гIярбукIантани хъумартурси, мина (выёмчатая эмаль) кабирхьнила искусство сагабариб. 1975 ибил дусличивад вехIихьили илини ил искусстволичи школала бучIанти бурсибирутири.
Ил, сунени акIахъубти някьишла ургавад лебил дунъяличи хIерикIусири. Илини гьарли-марси жагадеш алкIахъусири, дахъал някьишла бутIни цаладяхъили, сагаси някьиш бетарахъусири. Поэтли дугьбиван, някьишла бутIни цаладяхъили илини сагати, гIур чинаралра агарти някьиш алкIахъутири, илдас уми пикридирутири. Илди белчIудила программализи кадерхурти сари (лумла някьиш, ттутта, ттамгъа, москав някьиш).
Мургьи-арцла уста ветаэс багьандан ца журала хIянчи багьаллира баибси саби, мисаллис буралли, дурубличил някьиш алэс. Мургьи-арцлизив узусилис художник ветаэс багьандан устадешла лерилра жураби дагьес гIягIнити сари. Ил лерилра журала устадешлизив черикIла уста сайри, дурубличил някьиш алънилизив, хьанцI кабирхьнилизив, сурат кабирхънилизив, (луссан хъувалла хIянчи бирнилизив (филигрань)), магьилизир някьиш алънилизив, чумал жураличиб мина (эмаль) кабирхьнилизив ва цархIилтира. Сунела устадеш илини бучIантас сахаватли дуртIутири. Или хIебиалри, цархIил шилизирад ракIибси ну, секьяйда бурсирирусири дурубличил някьиш алкIахъес.
ХIяжигIямар Изабакаровли ва илини бучIахъутани дарибти матяхI Россияла ва халкьани-ургарти выставкабачир мурталра гьаладирхьутири. Москвализиб дурабуркIуси ВДНХ-ла выставкабачир гьаладихьахъес сагали халабиути бучIантани сагати ваяхI далкьарахъутири. 1969-1991-ибти дусмазир ВДНХ-лизир гьаладихьибти ваяхI 113 шабагъатличи лайикьдикибтири. Иличибли багьесли саби сегъуна учитель ва уста сайрил ХI.Изабакаров. Илала хIянчурби биалли ВДНХ-ла жармала, цIуба арцла ва мургьила медальтачи лайикьдикибтири.
Илини буркIуси гьарил бархIила мягIна, сунела халкьла устадеш чебяхIбирнилизиб, чеалкIутази устадеш гIерасахънилизиб сабри. Ил сунела халкьла устадеш ахIерабарес ва гIурра чеимцIабарес дигули гьар бархIи узусири, илхIелира шабагъатуни сархес багьандан ахIенрину, гьарли-марли уркIи кабихьили.
Илала жагали балкьаахъурси хъали-музей лебси саби. Искусствола мягIни-хIял балутани иларти ваяхIлис багьа абаахъес хIейрар, сенахIенну илди багьа агарли дурхъати сари. Илабси, сунези хьанцIа рангличил дагъала суратбарибси кьям дунъяличиб гIур сабигъуна агарси саби, илала багьара дебали дурхъаси саби.
ГIяхIцад дусми гьалар, набчи бакIибти гIяхIлачил рарх музей чебаэс ну рякьунхIели ил кьямличила хабар бурибсири ХIяжигIямар БяхIмудовичли. Гьанна наб ил хабар гьанбиркули ахIен. Белики илала урши Ильясли балули ургар, ил кьямла тарихличила. Ильяс набчил ца класслизив учIусири, рахли бетаалли илизи хьарбаэс пикририкIулра.
Илцадра давлачебси музей сунела хъулиб лебли биалра ХI.Изабакаров гIядатла дубурланван вегIиубли вашусири, сунезир сегъунтилра халаверхурдеш лерти ахIенри.
Кубачила ши чебаэс бякьунти хIурматла гIяхIли дунъяла дурхъадеш чебаэсван илала музейлизи абицIутири, илини чеввикIибси экскурсоводливан шиличила, шантачила, Дагъистайчила, музейлизирти ваяхIличила хабурти дурутири. Илди хабурти гьачамалра тикрардирути ахIенри. Хабурти пикридарибти ахIенри, гьарли-марли детаурти сарри. Гьарил илини бурусилизиб се-биалра сагаси, сунени ахIи гIур чилилра хIебалуси пикри бирусири.
Илини гIяхIти гIяхIялдеш дарес балусири. Сунела юртлизи вакIибсилис илини бизити чяйра муридешунира, цIедешра гьаладирхьутири, илхIелира гьачамалра, сегъуналра багьа агарли, матъал, тяп гьарли-марти гьаб-убла дубурлантаниван гIяхIли кьабулбирутири. Илала музей чебаэсра бахъал адамти башутири, дурала улкназибадра бархли, журналистуни, баркьудила адамти, художникуни, гIядатла туристуни. Лебилра бакIибтас ХIяжигIямарла хъалибаргли кадурцути цагъунти шалати дяхI сарри. Музей чебаэс бакIибти хIурматла гIяхIлас илала савгъатра камхIебири, цIуба арцла тIулека, кулеха, хъябличи диршути мачни, урцIли савгъатдири, илхIелира чучи далдикести чердикIили. Илдигъунти баркьудлумачил илини лебилра гIярбукIанталара, дубурланталара багьа ахъбурцулри.
Гьайгьайрагу илгъуна хIякьикьатра халкьли, къуллукъла хIянчизартанира пикрихIебарили кахIелун. 2008-ибил дуслизиб, «Наслу» бикIуси номинациялизиб, халкьла пагьму гьалабяхI арбикули узни багьандан, Изабакаровхъала хъалибарг «Россияла хъалибарг» бикIуси миллатла премияличи лайикьбикиб.
2011 ибил дуслизиб Россияла Президентла ХIукмуличил, изобразительное искусстволизир детаахъурти сархибдешуни багьандан, ХI.Изабакаровлис «РФ-ла урибси художник» ибси у бедиб.
2015 ибил дуслизиб, 85 дус виънила юбилейличил бархбасахъи, МяхIячкъалализиб «ХIяжигIямарла дурсри» бикIуси сай-вегIти хIянчурбала выставка бетерхур. Выставкаличир гъайрулхъули искусстволизир рузуси Т.Петенинани буриб: «Лерилра илала гIямру нушаб дурсри ва гIибрат сари. Ил караматдешличил сунела санигIятлис марли сай. 1947 ибил дусличивад вехIихьили гьанна бикайчи сунени дарибти 100-цад хIянчи гьаладихьили сай, илдазив ил хIемсурли узули, някьишлис гIямру харждирули сай».
2016 ибил дуслизиб ДР-ла культурала Министерстволи, «Дагестанский аул» музей-заповедникли, «Эпоха» издательстволи «ХIяжигIямар Изабакаров. Ювелир, художник, педагог» бикIуси художественный альбом дураиб.
2018 ибил дусла апрельличив 87 дусла гIямруличив ХIяжигIямар Изабакаров итил дунъяличи арякьун. Сунечила шалати гьанбикуни, халкьла хIурмат-хатир, гIярбукIла устадеш ахъдуцес кабихьибси халаси, хIялалси бузери гIелар калахъун.
Илала уршбанира дудешла гIямрула гьуни даимбарили саби. Гьайгьайра, дусмала ва гIямрула гьалакдешлизиб хала дудешунала пагьму илдани бетхIейхъахъу, дурхъати устадеш, бузериличи диги чеалкIути наслубазирра даимдиубли сари.
Муъминат Хаттаева

