СагъхIебируси дяхъи

Ишдус апрельла 26-личиб нушачи Чернобыльла мусибат бакIибси бархIиличибад 40 дус диркули сари.
Ит замана Чернобыльла АЭС Украинала ССР-лизиб цаибси атомла электростанция сабри. АЭС мерлабиубсири Припять бикIуси хIеркIла дублаб, Белоруссияличилси дазуличибад 11 километрла гьарахъли. Припять шагьар АЭС лебси мерличибад 3 км.-ла гьарахълири, районна центр Чернобыль — 18 километрла гьарахъли сабри.
Итди бурхIназиб план хIясибли балбарес гIягIнисири Чернобыльла АЭС-ла 4-ибил энергоблок (цаибил блок бузесаибсири 1977 ибил дусла сентябрьла 27-личиб). Апрельла 26-личиб, дугели ца сягIятра 23 минутра, 47 секундра дикибхIели, 4-ибил энергоблок дамбухъун ва баргбердиб. Реактор цахIнаб заябиуб, ва илизи цIадикиб…
ИтхIели илав узуси оператор Валерий Ходемчук алхунсири ва варгес хIебиубтири. Энергоблок баргбердибхIели, сунечи чегибти секIа бутIнани къакъла лига бячи, АЭС-ла хIянчизар Владимир Шашенокра вебкIиб. Алавси тIабигIятлизи радиактивный секIал дархдикили, 134 адам нурла изайзи (лучевая болезнь) бикиб, ва чумал базла бухIнаб илдазибад 28 адам бебкIиб.
ГIергъиси бархIи 14 сягIятличиб ил мерличибад урехиагарси мерличи адамти арбикес бехIбихьиб. Ца бархIили 45 азир адам арбукибтири. 1986 ибил дусла ахирличи бикайчи Чернобыльлис алавти 188 шилизибад 116 азир адам урехиагарси мерличи арбукибтири. Цацали энергоблокуни тIашиули, 2000-ибил дусла декабрьла 15-личиб, 13 сягIятра 17 минутра дикибхIели, Чернобыльла АЭС тамай тIашаибсири. КIелра шагьарлизив — Чернобыль ва Припять — бусягIят мерлавиубли хIерируси чилра агарси сай. Илдас адамтани шагьурти-къаралдиби (города-призраки) бихьили саби.
1986-1987-ибти дусмазиб баягъи бехIемцIли дарибти зарулти агардарес ибси кьасличил АЭС-лизиб 240 азир адам бузиб. ГIеларти дусмазиб илаб бузутала лугIи 600 азирличи абикиб. Илдала къяяназибти дагъистанлантала лугIира чумал азирличи абикибси саби. Илдазибад 500-цад дагъистанлан-чернобылец бебкIили саби, 1600 чулахъуни саби.
Ну акIубси ва итхIели хIерируси Дахадаевла районнизибадра гIяхIцад жагьилти букибти саби Чернобыльла бехIемцIли дарибти зарулти агардарахъес. Секьяйда калунтирил саби Чернобыльлизиб, се хIянчи бирусирил итаб чули ва илаб бетаурси бархьсирил яра къяналаси сабрил бурахъес ну дила шан чернобылец Расул Ражабовличи дугьаизурра. ХIера, се бурибал илини:
— Ну, Мурад ГIяммаевич, Чернобыльлизи Каспийсклизивад арукибсири. 1987 ибил дусла майла 5-личир строительное управлениелизирад нуша авцIали дурхIя Чернобыльлизи ардукес хIядурдарибтири. Каспийсклизирад нуша лерилра 80 дурхIя лерри ила аркути. Бархьси саби, букьес хIейгутира лебри. Ну биалли, «ВатIайс гIягI­нили биалли, Чернобыльла итил шай­чира аркьяс» викIули, разиикибсири. Чернобыльлизи даэс 200 км. лералли, Желтые воды бикIуси шагьарлизир тIа­шаира. Илар строительтала гехIел бригада акIахъуб. ХIябал баз дузули, илаб нуша­ни белчIудила- спортла халаси корпус тIаш­ба­тур­ра. Илав ну строительтала бригадирли вираси. Дила бригадализиб штукатурти (хъул­ри далсанти), къаркъала, кьисла, мегьла устни, бетонна хIянчи диранти ва кьисла устни бири. Нушани 1500 метрла корпус тIашбатурра.
Ил таманаибхIели, нуша — 80 дагъистанлан дурхIя, Чернобыльлизи ардукибтири. Нуша ила даибхIели, Чернобыльла АЭС-ла цаибил ва кIиибил блокуни дузулри. Шинна цIакьличил шалара лугулри. ХIябъибил ва авъибил блокуни биалли, 17-18 метрла ахъси юртлизир сарри. ГехIел метрла мурхьли, ванзала удир сарри реактортала моторти. Ца жумягI калири шинна гъяж ахъра гIяшра бирули. Ил анцIбукьличила заманаличиб правительстволизи багьахъес урухбиублири. Хапли блокунази дяргIибти шин духIнадикилри ва блокуни пIякьдикахъилри. Авъибил блок дебали заябиублири. Гьар дерхIличиб 48 оператор лебтири. Блок баргбердибхIели, лебилра операторти алхири.
— Ягъари, Расул, цаибил бархIи алхунти, бурни хIясибли, кIел адамцун саби бикIутиригу, —викIулра ну.
— ХIебалас, Мурад ГIяммаевич, нуни итаб бурули бакьибси тяхIярли хIези бурулра. Цаибил бархIи алхунал, вецIъибил бархIи алхунал, се декIардеша?
Гьар жумягIли гьачам нуша ила дикира. Нуша авал дурхIя: ургIеран ХIямзат Ражабовра, ногъайлан Арнар Шуваловра, ца кIарахъан уршира нура авъибил блокла хъалчличи адицIахъулри. Нушани илабси агъулабиубси мегь — бетонна чебхъла убасес гIягIнисири. Гьарил яргалис хъалчличи адицIухIели, нушаб чедиахъути хIябал минут сарри. Авлилра бардначил вецIал сантиметрла хъалчла кам бутIнадбарили убисусири. Нушани нушачи хъарси кIел минутли таманбирули, ца минут хъалчличир делхъ дирули дирехIери. ГьачамкIун цаибси дерхIличивад хIерикIули, нуша чедаибси генерал–лейтенантли рацияличибад багьахъурсири къалабали уди кадацIахъес. КадацIибхIели, нуша генералли кIапIдуцира ва «Багьадур дагъистанланти!» викIули нушачи байвикIес вехIихьиб. ГIур илини сунечил барх нушала суратра касахъиб. Ну илкьяйда Чернобыльла реакторлизив узули кIел базра гъал бархIира калунра.
— УргIеран ХIямзат Ражабов ахIенси, нушала районнизивад гIур чи вирив хIе­чил Чернобыльли зив, Расул? — хьарбиулра нуни.
— Бири цархIилтира, —викIар ил. — Нуни урибси ургIеран ХIямзатла дурабад, бири бускран ГIяхIмадхIяжира ва уркухъан МяхIяммадра. Дахадаевла районнизибад лебилра 23 дурхIя бири набчил барх.
Наб итав, гIярмиялизив офицерли къуллукъбирули, дила цакласслан, хIела виштIаси узи СягIидра къаршиикиб. Ну, хIянчи таманбиубхIели, илини сай хIерируси 30 километрла гьарахъси мерличи арикули вираси. ГIяпабаркьаб сунела, вахъ жявли гIямрулизивад арякьунгу ил. БебкIиб нуни балути чедиб гьанбушибти нушала районнизибадти чернобыльцыбира. Аллагьли бунагь-хатIа урдуцаб чулара.
Илис гIергъи Расул ГIялиевич Ражабов Чернобыль-Киев хан гьуни бягIубир­ни­ли­зив узулира калунси сай. Илаб илдани гъану кIира километрла гьуни бягIубариб. Парк, хIунтIена кирпичуначил алавбарили, къулайбариб.
Нушала ихтилатла ахирличиб нуни илизи хьарбиулра: — Гьанна бусягIят сели виркьулри хIу, Расул? Инжитирулрив Чернобыльла дяхъурбани?
— Сели виркьиша?— викIар ил. —Азбарлаб, анхълизиб ит бирис, иш бирис. Уршила биштIатачил шадив вашус. Ну Чернобыльла чулахъ сайра. Чернобыль биалли, нуша лебталалра сагъхIебируси дяхъи саби.
Дархьти сари Расулли сунела цаклассланничила дурутира. СягIид дила бегIлара виштIаси узи вирусири. Ил 1987 ибил дусла майла 23-личивад ноябрьла 24-личи бикайчи Чернобыльла бехIемцIли дарибти зарулти агардирули калунси сай. Ил илав, кIиибил категорияла инженер-диспетчер сайливан, 30 километрла зонализив офицерли узусири. СягIид Ражабович «Чернобыльла АЭС-лизиб биубси бехIемцIли дарибти зарулти агардарни багьандан» бикIуси михъирличи биршуси лишанничил шабагъатлаварибсири.
1988 ибил дуслизир Армениялизир дакьунти мерсли нушала узиси республикала дахъал шагьурти ва шими заядарибтири. Мерсли цахIнаб буунси Ленинаканнизир сагати школаби тIашдалтули бузуси сторительный поездла (СМП «Дагстрой») СягIид начальникли вирусири. Илав СягIид «Чихъти адабдеш. УркIецIичевдеш» бикIуси столличи кабирхьуси медальличил шабагъатлаварибсири. Дила узи СягIид ГIяммаев ДР-ла урибси хъулри лушанна уличира лайикьикибси сай. Ил азадли мушулбашнила шайчив ветерантала ургав дунъяла чемпионра ветаурсири.

ХIяжимурад Ражабов