БахъхIи агарли са­гаси белчIудила дус бехIбирхьуси саби. Сагаси белчIудила дус иб­си цацабехIтани хIебалули биалли, гьанбуршулра — 2026-2027-ибти дусмази ка­бур­хуси саби ва сентябрьла ца­личиб бехIбирхьуси саби ил. Адамти бурсибиубли саби гьар дус нушала хIукуматли сегъунти-диалра сагадешуни пикридирниличи. ЦацабехIти бегIтала урехи алкIули саби се бетарарал ишдус. БегIлара мягIничебси масъала саби дурхIни школализи хIя­дур­ба­рес багьандан харжани даргес. Дарс­дешуначила гъай даим­даралли, илди дахъал сари ва цацадехIтачила иш ма­кьа­ла­лизиб гьанбушес дигулра.
Цаибси сагадеш яра барсдеш, чис секьяйда дигулил ил аргъес. Ил бархбасунси са­би школализивси дурхIяла ни­зам-кьяйдаличил (дисциплина). Гьалаб учительлис сунела сунени ирзес хIяжатлири шко­лала учIанна баркьудила шайчирти аги-кьяйда. Нушала школализиб бирар къиянти дурхIни, ибси хIебирути, зи­гар­­бикIути, жалбирхъути ва чула баркьудлумачил дурсри дирахъес диргалабулхъути. Гьарил учитель илдигъунти дурхIначил бекIвирули хIейрар. Вайбаркьчили учительла хIурмат беткахъахъес, сай «гъабза» виъни чебаахъес къайгъилизив вирар. Гьанна ил шайчиб барес хIяжатси протокол акIахъубли саби ва лебилра учительти ил хIясибли вяшбикIес хIяжатли саби.
Цаибилгъуна, учительли гьаланачи учIаннизи дарсличиб илала баркьуди балхIебикибси биъни гIеббурес (замечание) аргъахъес хIяжатси саби. Рахли илхIелира школала учIан багьлахIейрули виалли, низам-кьяйдала хIекьлизив узуси хIянчизар живарес хIяжатли саби. Нушала школализиб ил­ди, имцIаливан, директорла бяркъла шайчибти кумекчиби яра завучуни саби. ЦацадехIти школабазиб психологуни лебти саби. Илгъуна хIянчизарли дурхIя сунечил аркуси сай ва ихтилат дурабуркIуси саби илала баркьудила сабаб баргес багьандан. ЦацабехIтала хъулир, хъалибарглизир сабабти диэс асубирар, бирар школаличиб багьанара. Ихтилатла гIергъи, школала администрацияли яра дурхIя дарсличи чарвиру, яра заманалис дурсрачивад акьувалтуси сай. Бетаурси анцIбукьличила учIанна бегIтази балахъуси саби.

ХIял-тIабигIятлис
(поведение) кьимат
2026 ибил дусла сентябрьла цаличибад нушала улкализиб сагали учIес вехIихьибсила тIа­бигIятлис кьимат кабалта. ХIя­лумцIлализир бутIакьяндеш ди­ру Россияла лерилра мер-му­сали. Гьарил регионнизирад ве­цIал школа декIардиру. Поведениелис кьимат кабал­тухIели пикрилизи кайсу учIан­ни школализирти тяхIяр-кьяй­да дузахъни, цархIилти бу­­чIантачилси бархбас, сунела да­­ража, багьудилизирти гьунарти, ва школализир дура­дур­кIути дал­дуцуначир бутIа­кьян­деш дир­ни.
Дила пикрили, чедирти лишанти чедетаахъили гьарг­хIе­дараслира хIушани илдала мягIна аргъилрая. ДурхIя гьар шайчивад хIядурсили виэс ва школала гIямрулизир жигарла бутIакьяндеш дирусили виэс хIяжатси сай гIяхIси кьимат сархес багьандан.
Ириъ ил сагадеш Россияла верхIел регионнизиб дура­бер­кIибсири: Новгородла, Ту­­лала, Ярославльла, Ле­нинг­­радла областуназиб ва Лу­ганскла, Чечняла, Мордо­вия­ла республикабазиб. Чумал журала кьимат кабалтни хIер­барибсири. Гьанна тIаш­би­зурли саби хIябал журала ка­бизличиб: пергерси, асубируси ва асухIебируси (образцо­вое, допустимое, недопустимое).

Дурсразир дарсдешуни
Обществознание. Россияла школабазиб 9-11-ибти классуназиб обществознаниела предмет сагаси программа хIясибли бучIа. Россияла багьудила Министерстволи балахъуливан, ил предметлис ца журала учебникуни хIядурдарили сари. 11 ибил класслизиб бучIути дурхIни сагаси программа хIясибли лябкьуси дус, 2027 ибил дусла сентябрьла цаличибад бехIбирхьур. Сагаси программализиб обществознаниела предметла тарихличил, литератураличил ва географияличил бархбас имцIабиру. БучIантани пачалихъла кабизла, экономикала, низам-кьяйдала (право) ва культурала хьулчни дучIа. Илкьяйдали хIердиру жамигIятлизир кадиркути баркьудлуми ва адамла жавабкардеш низам-кьяйдала ва жамигIятла гьалар. 2025 ибил дуслизиб обществознаниела дарс 6-7-ибти классуназибад убкасибсири. Ишдус ил убкайсу 8-ибти классуназибад. ЧIянкIли 9-11-ибти классуназиб балта. 9-10-ибти классуназиб ил дарс жумягIлизиб ца сягIят бирар. 11 ибти классуназиб жумягIлизир кIел сягIят.
Тарих. Обществознаниелизирад акьудатурти дурсри тарихлис дедили дирар. 5-7-ибти классуназир имцIадарили дирар «Нушала мер-мусала тарих» дикIути дурсри. Дурсрала бухIнабуцла (тема) гьаб-гIергъидеш учительтази дарсдирахъес къадагъабарили бирар. Россияла тарихличи пикри имцIабарили бирар. Мисаллис, 8-ибил класслизиб 68 сягIят Россияла тарихлис хасдарили дирар, 34 сягIят дунъяла тарихлис.
Сагати дурсри
ДакIудирар школабазир сагати дурсрира. Цаибил «Россияла рухIлашалси ва адаблашалси культура» ва гIя­рабла мезла дарс. «Основы бе­зопасности и защиты Родины» бикIуси дарс кIел сагати дарс­личи буртIу — «Дявила хIя­дур­деш» ва «Безопасность жиз­не­деятельности».
ГIярабла мезла дарс иш гьакIлис лебта­салра хIя­жат­сили бируси ахIен. Ил багьла-багьлали кIиибси дурала пачалихъла мезли школабазиб бучIахъес пикрибарили саби. Иличила Россияла багьудила министр С.Кравцовли. «Духовна-нравственная куль­тура России» бикIуси дарс­личиб селичила пикри бяхIчииусил улизибад багьесли саби. БегIтас багьес хIя­жат­си — ил дарс лебтасалра хIя­жатси саби ва ил цархIил дарсличил барсбарес яра дурхI­ни хIебашес ихтияр агара.
2026 ибил дусла сентябрьла цаличибад 5-7-ибти классуназиб дурала пачалихъла мезлис хасдарибти дурсрала сягIятуни камдарили дирар. Гьалар 510 сягIят лерти диалри, ишдус илдала лугIи 408 сягIятличи камдиру. 8-9-ибти классуназир илдала лугIи гьалабла кьяйдали балта.
Сагаси дарс «Россия — мои горизонты» иш дусличибад Россияла лерилра мер-мусаличиб бучIахъа. Ил 2023 ибил дус­лизиб дакIубиубсири ва дурсрала дураб бу­чIахъусири. Ил дарсличиб дурхIнази Рос­­сияла гьабкья предприятиебачила, про­­мышленностьла кьялиличила, Россияла мер-мусаличир хIяжатти санигIятуначила ба­лахъуси саби.
Дарсдешуни дахъал сари. Илдачила вахъ­хIи гъайикIес вирар. Ил шайчиб ихтилатба­рес­ра пикрибирехIе чидил-биалра районна багьудила управлениела хIянчизарличил ва школала директорличил. МягI­ничебсири, дила пикрили, ил­дани нушала дурхIнала багьу­ди им­цIабараллири. ГIергъити дус­ма­зиб ди­галли учительтачиб, дигалли бучIантачиб ха­ласи гуж саби. Гьар дус дарсдирути программаби, жузи, сагадешуни. Ил­дачи бурсивиэс замана кав­лу­ли ахIен. ГIуррара дарсдешуни. Камси алапа, дахъал харжани, чебаъла ваяхI ва дахъал цархIилти нукьсандешуни лер нушала школабазир. Илди масъулти арзес имканбакIалри, дебали гIяхIси бири.  

Руслан Ражабов