ГIялим, поэт, писатель...
Хизри Юсупов акIубси сай 1956 ибил дусла августла вецIну кIираличив, Дагъиста халкьла някъла устадешла центрли сабси Дахадаевла районна Хъярбукла шилизив. Ил школализи вашусири 1970 ибти дусмазив, итхIели лебилрара-сера жагьилтани машгьурси даргала писатель ГIяхIмадхан Абу-Бакарла, поэт Рашид Рашидовла жузи дучIутири. Хизри жузи, литература дигахъухIели, сунела пагьмура гьаргбирес вехIихьиб. Ил поэт ва писатель сайливан халкьли вагьур. ИшбархIи ил, гIялим филологцун ахIен, назмуртала, хабуртала, пьесабала 14 жуз дуракаибси, Россияла писательтала Союзла членра сай. Ишди бурхIназиб дуракаибси жузлизи хIябал пьеса кадерхахъурли сари, илди пьесаби Хизрини гьаларван сунела архивлизир даргили сай.
Иличи халаси асар барили саби ГIяхIмадхан Абу-Бакарличилти гьунибаънибани, мицIирли левалхIелира, ишбархIира илала халаси хIурмат бирули сай, илала пагьмулис, дахъал белкIанас, халаси хIянчилис, урхIмешуахIенси прозалис икрамбирули сай. Хизри Юсупов гъамли тянишсири Сулайбан Рабадановличил, МяхIяммад-Расулличил, ГIябдуллагь ВяхIидовличил, бахъал цархIилтачилра.
Илис сунела халкьла, Хъярбукла фольклор гIяхIбилзусири ва ил бурчусири.
Хизрини 1983 ибил дуслизиб ДГУ-ла урусла ва Дагъиста мезанала факультетлизиб белчIуди хъараахъур, санигIят хIясибли филолог ветаур.
Ил сунела шила тарих, этнография руркъес вехIихьиб, сунела зилан ва кьариган МутIаллим МутIаллимовличил варх (илинира ДГУ-ла филологияла факультет белчIунсири) халатачира биштIатачира сунела тухумтачи ваиб, илдази чули далути лерилра баянти дурахъес. Илдани халаси хIянчи бариб жузлизи кадерхахъурти баянти дурчули. ИтхIели илгъуна хIянчила кьадри-кьимат нушани балуси ахIенри. Жагьти гIялимти МутIаллимра Хизрира итхIели чилилра гIеббурцути ахIенри, илдани чули, хIярп-хIярпли дучиб (чинаралра агарти) чула шила тарихла ва культурала баянти. Илкьяйдали, илдани чула шиличила баянти даргес багьандан, МикIхIила, МухIела, Усишала, Ахъушала, МемухIела, цархIилтира халатигъунти даргала шимази архIяби дурадеркIибтири.
ХIянчила ахирличиб, камси заманала бухIнаб, гьаб-уб агарсигъуна жуз акIахъуб. Ил жуз, гъай агарли, жагьти сиптакартала гIилмулизибси игитси бузерилизи халбарес вирар. ГIергъити дусмала, Дагъиста край руркъуси тарихла-этнографияла литературализиб, иличил цугбуцеси цархIил илгъуна жуз агара. 1990 ибти дусмала ургаб илдигъунати журала жузазиб ил цаибтала къяяназиб дурабухъунсири. ИтхIели компьютерти лерти ахIенри, лерилра архивтазирад касибти баянти гIядатла тетрадунази лукIутири. Касибти суратунала мерличир жузлизи машгьурси художник, хъярбукан Хасбулат Юсуповла суратуни кадерхахъурли сари. Жагьти хIялумцIантала гъира пикрилизи кайсули, тухумти ахIентанира, илдас бахъли кумекбирусири. Ил багьандан саби жуз халаси бухIнабуцличилси бетаурси.
Сецад къиян кабихьиба илдани жуз дуракаэс багьандан арц дучес? Илди гьарил хIяким дарганничи тиладиличил дугьабилзутири. Тиладилис жавабти декIар-декIартири. Амма Хизри ишбархIира баркалла викIули сай, лебтасалра, халали ахIенси кумекбарибтасра. 90 ибти дусми дебали дархибтири, экономикализиб ибкьси аги кабизурсири. Илини ункъли балули сай, илдала кумекличибли, ва сунела чекайзурдешличибли бетаурси биъни жуз дуракаэс. Сецад лера чула юртаназирти кьасурбачи кадихьили, делкIи, дуракаэс кумек баргес хIебиубли калунти жузи? Нуни Хизризи тиладибирулра, жуз кIинайсра дуракаахъес, цаибил жуз лугIурбала технологиялизи буцахъес, Хъярбукла школала бучIанти, лебилра шанти, Дагъиста культура руркъути гIялимти гьамадли иличил пайдалабикIахъес багьандан, илдази «жявлил ардякьунти дусмала» анцIбукьуни гьандиркахъес.
Сагали дуракайуси жузлизиб секьяйда жуз акIубсирил бучIантази хасли бурес чебиркур. Иличила багьес гIягIнили саби Дагъиста педагогунас. Сецад лера Дагъиста тарихлизир баянти гьанналис хIедалути шими. Хъалибаргла, вегIла ванзала тарих гьарил школализир руркъес, илдала мисалличиб дурхIнас бяркъ бедлугес, чедирти классунала бучIанти хIялумцIлабази ихъахъес чебиркур. Нушала ванзала гьарил ши селичил-биалра машгьурси саби. Ил машгьурдеш мезлизиб, культурализиб, экономикализибра бархли дакIубирули саби. Илгъуна хIякьикьат сабурличил баргес, дакIубарес, бяркъес, край руркъути «гIямзурбазиб» чебаахъес гIягIнили саби. ХIейгеси биалра ишбархIи школала мугIяллимтала ил шайчибси бузери чебиули ахIен. Илгъуна манзил нушала пергерси Булач ХIяжиевличил барх шалгIеббухъун или гьанбикесли саби.
Хизричила бурухIели Россияла ХIХ-ХХ-ибти даршдусмала хIисабла сияхIуни руркънилизи илини кабихьибси пайличила гьанхIебушес хIейрулра. Илдала декIар-декIарти уми лер (хъалибаргунала сияхIуни, шимала советунала хъалибаргунала сияхIуни, цархIилтира). Илди чузиб халаси багьа лебти, пергерти баянти сари, чулира экономикаличила, культураличила, устадешличила, халкьла яшавличила бурути. Дигесли саби, Хизрини илди баянтачила декIарли жуз дуракаили виъни.
Хизрира нура жявлил тяништира, гьанна 30 дус ил нуни валулра. Нуни тарихла гIилмула багьуди касира, 1990 ибти дусмазиб нушала крайла, акIубси шила тарихли дила пикри битIикIулри. Хизрини чула шиличила бабзси жуз дуракаъниличила багьурхIели, жуз бикахъес, илала авторличил тянишиэс хьуликIусири. Наб кьадарбиуб иличил экспедициябачи вашес, нушала халкьла культурала тамашала бяхIяначила ихтилатикIес. Нушаб даргес дигулри унзаличи, къапуличи, гIевдухьличи чедирхьути гьар-урла мегь. Халаси иштяхIличил, тамашадирули нушани хIясибдирутири къапуличи диршути, ургарти даршдусмазир мегьла устнани дарибти мегь. Нушала районна архивла документуни, (сен-саррил илди республикала центральный архивлизир ахIи, районна архивлизир лерри) хIердирули халаси хIянчи барира. Дагъиста ва цархIилтира Кавказла гIялимтала этнографияла, археологияла белкIаназир, илдигъунти мегьличила нушани сегъунтилра баянти даргибти ахIенри.
ДаимбирехIе Хизрила биография. Университетлизиб белчIуди хъараахъурли гIергъи Хизри Къаякентла районна ДейбукIла гехIел дусла школализив урус мезла ва литературала учительли, Дахадаевла районна Урцакила гехIел дусла школала директорли, жагьилтас хасдарибти, радиолизирти дарган мезла передачабала корреспондентли ва редакторли «Дагъистан» ГТРК-лизив, «Вдохновение» бикIуси биштIаси предприятияла директорли, «Дарго» бикIуси гIяхIбаркьла фондла президентли, радиолизирти дарган мезла передачабала редакторли ва тилмажли, дарган мезличил дурабулхъуси «Гьалмагъдеш» бикIуси литературала альманахла редакторли узули калун. Илди хIянчурбачив узули илини гIямрула 20 дус пагьмулис ва педагогла санигIятлис харждариб. Даргантала литературала гIямрулизир жигарла бутIакьяндеш дирухIели ил гIяхIси публицист ва поэт сайливан бахъли вагьур. Ил 1992 ибил дуслизив Россияла журналистунала Союзла член, 2009-ибил дуслизив Россияла писательтала Союзла член ветаур.
Гьарил адамличила, юлдашличила, варх узусиличила лукIухIели, илала бегIти чи-сабил, илдачил сегъунти бархбасуни лерал белкIес мер кавлули хIебирар. Хизри дебали сунела дудешличил валгунсири. Илала дудеш машгьурси мегьла ва къаркъала устацун ахIенри, ил дебали хIурматла гIялим, Хъярбукла мижитла имамра сайри. Шилизир къаршидиркути къиянти анцIбукьуни ирзухIели шанти мурталра иличи дугьабилзутири.
ЧебяхIси ВатIа дергъ таманбиубли гIергъи, шилизиб сагали мижит абхьибхIели Хизрила дудешли мижитлизирти лерилра гIядатуни дузахъутири, цазаманализиб мегьла ва къаркъала устала санигIятра бузахъусири. Тухумтачил, шантачил варх, сунени акIахъубли юртани лушантала бригада, хъалибарглис яшав тIалаббарес Средняя Азиялизи узес вашусири. Гьанна Хизрини мегьла устала санигIятлизиб се-биалра балули виалли, илди дудешли дагьахъурти, дедибти устадеш сари. Дудешли бурсиварибси сай ил бузери дигахъес, гIур гIилмулизив узухIели илис багаладиуб дудешли кадихьибти гIямрула дурсри. Илини мурталра дудешлис кумекбирусири, иличил варх яшав тIалаббарес узес арвашусири. Ил дудешла балуй някъ сайри. Гьаман гIямрулизир гьар се-секIал дархдаси дирар. Узес бурсидеш касес халаси замана хIяжатси саби. Хизри узес виштIахIейчивад бурсивиубсири. Мисаллис буралли, савли школализи укьес гьалав, Хизрини дудешла хъарбаркь таманбарес гIягIнисири, вецIалцад урчила лутIи хIядурдарес, яра цархIил сегъуна-биалра мегьла устала хIянчи барес хIяжатлири. Районнизиб илала дудешла халаси хIурмат лебсири, илизи чус хIяжатдиркути дахъал гIягIниахълуми дирахъутири. ИтхIели дахъал шимазир, халкьла яшавлизир урчи, хъярбукла устнани дарибти мирш-кьякь, цархIилтира гIягIниахълуми дузахъули лералтири.
Халаси асар барили сари Хизричи илала неш Аминатлира. Фольклорличи диги набчи нешличирад дакIибти сари, бурули сай Хизрини. Илини Хъярбукла фольклор ункъли балусири, халкь разибарес, масхара бурес уста сарри.
2006-ибил дусличивад Х.ГI.Юсупов РАН-на ХI.ЦIадасала уличилси Дагъиста гIилмула центрлизибси мезла, литературала, искусствола институтлизив узес вехIихьиб. Гьаланачи гIилмула хIянчизарли узули калун, гIур бекIливиубси гIилмула хIянчизар ветаур, 2020-ибил дусличивад вехIихьили лексикологияла, лексикографияла отделла заведующийли узули сай. Институтлизив узуси цаибил дуслизибал илини «Даргантала гIядатунала поэзия: цархIилтачил бархси, декIарли аринси» бикIуси гIилмуртала кандидатла хIянчи кабизахъур ва филологияла гIилмуртала кандидат ветаур. ГIилмуртала кандидатла хIянчилизив узес ил 1990 ибти дусмазив вехIихьибсири. ГIур бархьбатурсири. Гьачам юлдашуни къаршибикибхIели, бехIбуцибси хIянчи таманхIебарни балхIебикибси биъниличила гьанбушиб, ил сагали хIянчилизи ахъиб. Илини хIянчи гьалакли хъараахъур ва гIилмула хIянчи кабизахъур. ГIилмула учреждениелизив, гIялимла даражаличи ахIейкили узес бетарули ахIенри. ИшбархIи ил сунела юлдашунас ва гIилмула хIянчилис бекIдеш дарибси профессор А.М.Аджиевлис уркIи-уркIилавад баркалла викIули сай.
ГIядатли биубли гIялимтала хIянчи кьиматлабируси документлизи (характеристика) лукIуливан, институтлизив узули арбякьунси заманала ухIнав илини дахъал халкьани-ургарти, Россияла, нушала регионнизирти гIялимтала гьунибаънибазир бутIакьяндеш дариб. Ил 12 гIилмула хIянчила редактор сай, гIилмула хIянчурби кадерхахъурси 10 жуз (сборник) сунени цаладяхъили сай, илдала лугIилизир сари сунени бекIдеш дирухIели лексикологияла, лексикографияла отделлизир хIядурдарибти шел жузра.
Институтлизиб илала сархибдешуначила хъумуртули ахIен, лебтанилра ил сегъуна саял балули саби: ил санигIятлизив устадешчевси, гIилмулизив дахъал шалубарси, гьарил бирусила мягIна мурхьли балуси, дебали бузери дигуси сай.
Ил Россияла гIилмуртала Академияла ХIурматла Грамоталичил шабагъатлаварибси сай, Россияла багьудила ва гIилмуртала Министерствола «Асилси бузериличил декIарухъни» багьандан хIябъибил даражала медаль 2021 ибил дуслизиб касибси саби. 2024 ибил дуслизиб илис «ДР-ла гIилмула урибси хIяракатчи» бикIуси хIурматла у бедиб.
БелкI гьарли-марсили бетаахъес багьандан институтлизирти илала гIилмула — хIялумцIути бяхIчибизуни гьандушес чебиркур: дарган мезла лексикология и лексикография; даргала фольклор бурчни ва хIялумцIни.
Х.ГI.Юсупов 180 гIилмула хIянчила автор сай. Илдазирад бекIлидиубтигъунти гьандуршехIе: «Дагъиста халкьла пагьму»; «Хъярбуканти: тарих, культура, гIядатуни» М.МутIалимовличил барх); «Урус – дарган словарь»; «Школала урус — дарган словарь; «Даргантала гIядатунала поэзия»; «Дахадаевла район тарих ва гьаннала замана» (автортачил барх); «Край руркъни: гIилмула-методикала пособие» (А.Ж.МяхIяммадовличил барх); «Дарган мезла орфографияла словарь» (Г.К.Кьурбановличил барх); «Дарган — урус словарь литературализир дузахъути дугьбала»; «Дахадаевла район тарих, санигIятуни, культура» (автортачил барх); «Дарган – урус словарь»; «Урус – дарган словарь»; «Даргала лексикография ва литературала мезлизиб илала кьадри»; «Дарган мезла синонимтала словарь»; «Урус – дарган словарь»; «Дарганти: тарих, культура, гIядатуни». Илдала ургар Москвализир дуракаибти словарьтира лер.
ИшбархIила даргала литературализиб чеббикIибси мер бурцули саби Хизри Юсуповла поэзияли. Илини дуракаибти 15 назмуртала цалабяхъуназивад «Гьуни»; «ГIямрула някьиш»; «Дунъяла тIем»; «АвкIапIи»; «Далуйтала духем»; «Шала ва дяхIцIи»; «Вечность мгновения», урус мезли; «ЗурхIябла верхIел ранг»; «Цундешла агурби»; «Къара нарт»; «Даршал далай»; «ВерхIел кIапIи»; «ГIямрула ганзухъуни»; «Далуйтала кьани»; «КахIедяхъибтазирад» белкIла игит даргала назмула уставан гьалаилзули сай. Илала назмуртазибси бекIлибиубси бяхIчибиз лирика ва философия сари. Адамла рухIла дунъя, илала челукьути ва бирхаудлуми, черяхIти пикрумас мардеш назмуртала бекIлидиубти бухIнабуцуназир даргес вирули сай.
Бархьдеш, чихъти адаб-хIяя, пагьму, ибкьси бузери чедиули сари белкIла игитли дуракаибти, мягIна хIясибли дахъал журала жузазир. «РухI жагьли диалли, адам жагьли сай», — бикIули бирар. Ил багьандан, ишбархIира Хизри Юсуповли жавабкардешличил, гьарли-марси дубурланна хIяланачил, дахъал журабарси пагьмуличил, челябкьлализи дигила, адамдешла, гIяхIдешла, баракатла гумурби лушули сай.
Ахирлизиб хIебурес хIейрар, Хизрини къелгIеббикуси, 2025 ибил дусла декабрьличиб бехIбихьили, 2026 ибил дусла майличиб хъараахъурси республикала терминтала ва орфографияла комиссияли барибси халаси хIянчиличила. Дарган мезлизиб бузути гIялимтани ункъли балуси саби дарган мез лукIнила тяхIяр-кьяйдала хьулчилизи, сарира (1950, 1962, 1970, 1978) ибти дусмазир кьабулдарибти, Сагид НухIкьадиевич ГIябдуллаевли 1940 ибил дуслизир пикридарибти ва кадизахъурти тяхIяр-кьяйда кадихьибти диъниличила. Ишди бурхIназиб, къулайдарибти лукIнила тяхIяр-кьяйда сагали кадилзахъухIели, сагаси гьалаб-гьалабси белкIла (проектла) хьулчилизи кабихьибсири профессор М-С.М.Мусаевли хIядурбарибси, гIилмуртала кандидат Х.ГI.Юсуповли редактироватьбарибси «Дарган мез лукIнила тяхIяр-кьяйда» («Свод орфографических правил даргинского языка») бикIуси гьалаб-гьалабси белкI (проект).
Даргантала комиссияла бузуси кьукьяли дарган мез лукIнила кьяйдурти гьамаддарниличи бяхIчиаибси халаси хIянчи дураберкIиб: Дарган мезла кьукьяли гьалаб-гьалабси белкIла 156 бутIа (пункт) хIердариб, дахъалгъунти сагаси тяхIярлизир кадизахъур, цацадехIти уркасиб; редакторли халаси хIянчи дураберкIили гIергъи 110 параграфлизирад 36 параграф калун; цацадехIти лукIнила кьяйдурти дарсдариб; сагати тяхIяр-кьяйда кьабулдариб пунктуация бикIуси бутIализир (Х.Юсуповли хIядурдарибти сари).
Лебилра хIянчи пикрилизи касибхIели, даргала бузуси кьукьяли дарган мезла лукIни ункъбарнилизиб гьалабяхI ганз кацIиб. Сагали кьабулдарибти дарган мез лукIнила тяхIяр-кьяйда, комиссияли барибси халаси хIянчила хъарахъуд сари. Илизи комиссияли гьаладихьибти пикруми кадерхахъурли сари.
Дарган мезлизиб бузуси комиссияла лебилра члентас Х.Юсуповли «Урус – дарган словарь», «Дарган мезла синонимтала словарь», «Дарганти: тарих, культура, гIядатуни» бикIути жузи савгъатдариб. Илди жузи, бахъли валуси, дарган багьадур, гIяхIбаркьла адам МяхIяммадрасул Рабазанкьадиевич Юсуповла харжаначил дуракаибти сари.
Цазаманализиб халаси хIянчи барибсири жузи чус хасдарибтачи даахънилизиб, Х.ГI.Юсуповли даргала районтала багьудила управлениела вакилти сунечи жибарили, гьарил шилизибси школала библиотекабази кадихьахъес, илдази сунени дуракаибти жузи дедиб.