«ХIушани гIяхIдешлис
дарибти лерилра харжани
ЧевяхIсини чардирути сари…»
Кьуръан 34:39.


Нушани балулра адамлис дунъяличирти гIямру за­ма­налис дедибти диъни. Кьанни яра жявли гьарилли дунъя бархьбалта. Я цалилра, сецад халаси яшавла вегI яра хIякимдешла ахъси даражаличивси виалра, ахиратлизи селра имцIякь арбухес хIейрули виънира ашкарси анцIбукь саби.
Байхъу дунъяла ари буцибси Александр Македонский (Зулкьарнай) вебкIибхIели, илала васият таманбирули, някъби гьаргли датурли, ганзиличи кайхьибсири ва хIяриихьес арухибсири. Ил шартIли адамтази ишкьяйда аргъахъибсири; «ХIера, иш ну лугIиагар мулкла ва халаси лебдешла вегIбекI гьанна ахиратлизи аркьулра, аммаки набчил барх селра архули ахIенра…»
Хабарла дявчикар Чингисхай, сунела гIергъиси сягIят гъамбиъни ар­гъиб­хIели, хIебкIес багьандан, дарман баргес ласухъунсири, Китайла бу­рибти дяхънушаби жибарили, ми­цIир­ли кавлахъуси дарман баргахъес хъарбарибсири. Сепайда, цалра дяхънушани я гIяхси, я вайси маслигIят бурибси ахIенри: илди урухкIулри бархьдеш бурес, пачали хъябладирхъура или. Ил­хIели хIяна муцIурла вегI ца ухъна дяхънушани илизи уркIи гьаргли бурибсири:
— ЧевяхIси пача! Ухънадешлис ва бебкIалис гьалабизеси дарман лебси ахIен… Кьабулбара ил хIекьдеш хIунира…
Илди мисалти, хIурматла учIан, ца ити гьандушибти ахIен. Нуша, даим дунъяличир кавлухIеливан, пик­ри­агарли вяшдикIули ахIенрара? ХIя­ким­дешлизир ахъдиэс, давла бучес, мас-хазнала аричиби детаэс кьаслизирра. Ил хIяракатли уркIбазиб иман мискинбирули саби, жагIялла бархIи хъумуртахъули саби. ХIебиалли, ЧевяхIси Аллагьличи бирхаудира нушазиб гъарацIбирули саби. Гьарли-марли духуси адамли, сай гушли виалра, мякьлавсилис сунела някъбазибси кьацIла бутIа гьабурцу. Ил саби сахаватдеш, уркIецIи ва ряхIму. Ил саби илала бегIла халаси игъбарра…
УркIи разибирули саби ишбархIи нуша-ургаб халаси яшавла бегIти ва някъ гьарзати гъубзни чебиухIели. Бахъли валуси сай Сулайбан Керимов, суненира дахъал гIяхIдешуни дируси, Дагъистайзир детурхути жура-журала далдуцуназир бутIакьяндеш дируси. ЦархIил хIебиалра, яшавлизиб мискинти сецад адамтас гьар дус илини хIяж барахъес икьалабирули. Илини тIашдалтахъути школаби, больницаби, спортзалани ва дахъал цархIилти учреждениеби адамтас ашкарли сари…
Илдигъунти сахаватти адамти дар­ган­ти-ургабра леб. Дила пикрили, Хай­дакь­ла районна ЦIурхачила шилизивадси МяхIяммадрасул Юсуповра гIяхIбаркьуначил машгьуриубси дубурлан сай. Тяп иличила ихтилатбарни нуни лайикьли чебиулра.

Дарган багьадур Юсупов МяхIям­мадрасул Рабазанкьадиевич «Автодорстрой» компанияла председатель, техникала гIилмуртала доктор, ХМАО-Югр-ла урибси строитель, жамигIятла хIяракатчи акIубси сай 1964 ибил дуслизив. ЧебяхIси даражала багьуди касибхIели, МяхIяммадрасул Сургут шагьарлизи хIянчиличи вархьибсири. 1986 ибил дусличивад ил «Запсибдорстрой» бикIуси трестла гьундурала мастерли, гIур прорабли ва трестла начальникли узули калун. Ил бажардиикиб касибси багьуди хIянчилизиб дурусли чебаахъес.
1991 ибил дуслизиб МяхIяммад­ра­сул­ли сай-вегIси гьундури тIаш­далтуси фирма акIахъуб. Сецад бархибси манзил биалра, ил бажардиикиб фирма хIербарес, ялчнас хIянчурби калахъес. Илкьяйда илала гьала хили челябкьла балуси, заманаличи хIеръили вяшикIес бажардииркуси адам сайливан хабардерхур.
МяхIяммадрасул сагакьянчи сайливанра машгьуриуб: бегI гьалар гьун­дурала хIянчилизир кьячIикIуни де­ба­дирути гьар-ур агарти тяхIурти гьа­л­адихьиб. Камси заманала бухIнаб илини бекIдеш дируси предприятие Тюменьна областьлизиб гьабкьясили бетаур, ва илис гьундурала урибси хIян­чизарла у бедиб.

Ил баркьудила адам набзи чIи­шулан МВД-ла вахъхIила хIянчизар ГIяб­ду­рашид Бибулатовли вагьахъурсири. Сенрил нуша телефоннизир гъайдухъунра:
— ЦIурхачилан гьундурала хIяким МяхIяммадрасул валусив?
— Иличила аргъибси саби.
— Аргъилицун гIямалхIебирарну, ца макьалара белкIен.
— Илра хIебареси ахIен, аммаки нушала мухбир ва писатель ХIяжимурад Ражабовли «Замана»-ла бучIантази вагьахъур кьалли?
— Валлагь, уртахъ, хIедра буреси камхIебирар… Ил дебали сахаватси, халкьличи уркIецIи-ряхIму лерси адам сай. Дигалли, хIед ца-чумал мисалра гьандуршис…
Илира или, ГIябдурашидли илини гIямрулизир урдалтути къел гьандушиб… «Автодорстрой» компанияла начальник ветаурхIели, МяхIяммадрасул адамтас гIяхIдешуни дирес вехIихьиб. Сай гьарахълив виублихьар, хъум­хIер­тур сунела цIурхачиланти: Мажалис – ЦIурхачи хан гьуни барахъиб, шилизиб сагаси школа тIашбатахъур, кабинетунази ишхIелла технологияла гIягIниахълуми даахъиб, учительтас сунела шайзибад чеимцIаси алапа кабизахъур, хала бегIтала хIябри-алав хIяри белшахъун, гьарил юртлизи урунжла шин даахъиб… КIинайс ил дурала адамтачира чеветаиб, буралли, КIишала шилизибси жумягIла халал мижит сагабарахъес арц дархьиб, цархIилти шимазир гумурби, гьундури дарахъиб, бухънабас ва биштIати зягIиптас дурала пачалихъла дурхъати больницабази баахъес къуллукъ гIеббуциб… Табасаранна районна Дюбек шила шантани баркаллаличил гьануршули сай МяхIяммадрасул: жяв замана Надир-шагьличил бургъули калунти дюбеклантас хасбарибси памятник тIашбатахъурли уилри, Даргала драмтеатрлис сагаси юртра – тяп илала баркьуди саби.
Интернетлизир гьарахъси Сибирьлизирадси урус хьунул адамли лукIули сари: «Иллагьи, баркалла биаб хIурматла адам Юсупов МяхIяммадрасуллис! Ракла (ажалла) изайзирси дила рурсилис операция барахъес арц дархьиб. Гьанна рурси аракариубли сари. Илала ламус нуни сеналра хъумхIертис!..»
Гъайла къантIа, гIяхIдешунала ил сияхI сецад-дигара гIурра даимбарес вирар. Вааммаки илис дахъал гапла гъай хIейгахъу, нуни хIушаб илгъуна гIяхIдеш барилрану, хъуммартидая ибси гьанбик чилалра уркIилизи ахIебицIахъу. ГIядатласидеш хIер­барес виъни — илра камси гьунар ахIен кьалли!
ХI. Ражабовли лукIули сай: «Валла­гьрагу, ну МяхIяммадрасулли ур­кIаи­ра — сунечи дугьаизурси адам мурад хIе­барили, гIелавяхI вархьибси ахIен, би­кIар. ХIятта нуни делчIунти жузазибра ил­гъуна баркабан игитуни камли къаршибикиб…»
Гьалабван гьанагарси балагьли нушала унрашанти уркухъанти язихъбариб: шила арагIеб къатI дахъхIи тIашхIедилзути заб-маркали мурхьси авараглизи баахъиб. Бахъал адамтала юрт-муса дуун, лебдеш заябариб. Ил заралра уркухъантасцун ахIенри. Тяп илабад диркьаличи аркьуси хан гьунира арбухиб, ва гIяхIцадхIи кIишанти, хъярбуканти, хуршланти, гьуни агарли дурабухъес хIебирули, калун. БикIуливан, ца гIямал-дармайс халаси лаглизибад заманалис гьуни барибгу, ил урехиласили бетарули саби. Бархьил, пачалихъли халаси-декIар къайгъи бирусигъуна ахIен, сенахIенну яни гъамбикIули саби, илхIели ил гьунчирад гьаларван я кункти, я дехла машинаби гердикIес хIедирар. Гумайла цалабиркути бухънабани цIурхачилан МяхIяммадрасул гьануршули сай: «Нагагьладан иличи дугьадизахIелли, нушала мурад бартаахъесгу… Сепайда, гьархIели ца адамла гIяхIдешличи хьуликIнира гапла баркьуди ахIен…»
Гьарли-марли ахиратличила пик­ри­хIебикIути ва ЧевяхIси Аллагь мар­хIей­рути, лебдеш багьандан, хъалибаргуни багьандан дунъя чула барес хIядурти гIямрулизиб бахъал къаршибиркули саби. Биалра, къаршибиркули саби ца кепекра чус имцIякь харжхIебирути ва даража агарти, мискиндешли сабуцахъибти адамтас лебдеш хIялалбатес бирути. Илдигъунти ахIену гьатIи ЧевяхIсини чеббиркIути, ахиратлизиб Гьалжанала агьлули бирути?
АхIерси учIан?!
Ишаб наб гьанбушес дигулра ца-чумал улкала даража чузиб лебти пачни, чулира хIялалси кьацI беркунти, давла-масличи кьясдеш хIебарибти.

Диоклетиан — Римла император, сайра 284 ибил дусла ноябрьла 20-личивад 305-ибил дусла майла 1-личи бикайчи пачали калунси. Илини бегI гьалаб Римла пачалихълизиб сенаторли бекIдеш дирнила сагаси тяхIяр акIахъубсири.
Пачалихъ бегIлара вавалибяхъибси манзил илини императорла тах бархьбатурсири ва сай акIубси шилизи гечиубсири… Чумал дус шалгIердухъунхIели, Римла хала хIякимти иличи гIяхIлад бякьи саби, ашкарли, чеэс дигули, сен саял чула гьалавла сенатор. ХIербикIалли – хъучив узули, капуста шинни балхули. «Ягъари, — бикIули саби илди, —хIурматла Диоклетиан?! Се саби хIуни барибси? Итцад яшавла вегI император илкьяйда мискинни сен хIерирулри?» ИлхIели илини жаваб чарбатурли сай: «Узи-урши, ца хIеръая, нуни сегъунти капуста дакIахъилрал? Ил давла хIебаибсив?»

МяхIмуд ГIяхIмади­не­жад  —  пачалихъла политикала хIя­ра­­катчи, Исламла Республика Иран­­­на урег-ибил президент, суненира 2005-ибил дусла августла 3-личирад 2013 ибил дусла августла 3-личи бикайчи улкалис бекIдеш дарибси.
Ил шилизи чарухъунсири, бехъес хIядурси кункси машинара барх ки­ли. Илаб илини, шантала маза-мас­лис дукикьяна виубли, сунела бузери даимбариб. ХIятта пачалихъли, прези­дентли калунси виъни багьандан, кабизахъурси халаси пенсияра, МяхI­мудли, камсигъуна харжбарили, шантас садакьа бирули сай. Ил ахIену Че­вяхI­си Аллагь вагьурси адам?

Хосе Мухику — 2010-ибил дусличивад 2015 ибил дусличи бикайчи Уругвай пачалихъла президент. Илини кайсуси алапа сунела гIядатла гражданиннагъуна сабри. ХIу улкала президент сайри, илкьяйда мискинни хIериэс асухIебирар или, маслигIятбухъунтази Хосе Мухикуни ишкьяйда аргъахъили сай: «Гьалав-гьалав ну хIушагъуна адам сайра. Наб имцIякь беркала, хIериэс кIялгIя, чесадуцес дурхъати палтар хIяжатли ахIен. Наб калунти гIямру деркIес дигулра хIушачил дарх. Селизивалра хIушазивад декIархIевхъи, хIушани букуси букули, удуси удули, дяхI шалали хIушачи хIерикIули. Наб дигулра хIушачил варх ихтилатличи кайрули, децI бакIибхIели, децI буртIули, хIушала талихIла дяхIцIилиу кайрули хIериэс. ИлхIели, дирхаирая, ну бегIлара талихIчевси адамли ветарус…»

МяхIяммадрасулличил наб гьачамлис гьуниваэс кьадархIебиуб. Аммаки телефоннизивад гъайкавхъунхIели, дебали гIяхIбизур ил нешла мезли гъайикIули виъни. ИмцIатигъунти гIямру илини ГIярасайла шагьуртазир, хIятта дурала пачалихъуназир деркIили виалра, сунела нешла мез мяхIкамдарес виубли сай, хъум­хIертурли, илди хIурматличил дузахъули сай. Ташмишдеш агарли, сунела хъалибарглира хъумартурли ахIен…
Гъайлизиб илини аргъахъиб, лерилра къайгъни чеалкIуси наслулис диъни, я илди багьандан сунени селра мяштIхIебирни. Илис ахIену гьатIи чумал школализир дурхIни спортлашал гьалабяхI башахъес спортзалани тIашдатахъурти?
Гьар дус хIебла манзил, Тюмень шагьарра бархьбатурли, тарихла Дербент шагьарлизи вашули вирар МяхIяммадрасул, ва илар илини биштIати дурхIнала спортла абзани дурадуркIахъули вирар. Гьайгьай, чедибдеш сархибтас дурхъати савгъатуни пешкешдаресра хъумхIерту.
ГIурра бахъбааб цIурхачилан Мя­хIяммадрасулгъунти сахаватти багьадурти! 

Ибрагьим Ибрагьимов