Дила белкIла игит­гъу­на адам­личила ма­кьала бел­­кIес цаза­ма­­нализиб къиян­ни­ра би­рар, гьа­мадлира. Мурхь­ти багьуд­­лу­ма­­чилси гIя­лим­ли­чи­ла белкIес, хас­­ли­ра ил ака­де­мик виалли, лайикьси тя­­хIяр­­ли бетхIерар или гьан­бир­кули би­рар. ГIя­лим­­­личил ца да­­ра­жаличир их­­­ти­лат­дикIес, гIил­­­мулашал мурхьти илала ба­гьуд­лу­мачи ва уста­дешличи цуг­дикес гIя­дат­ла адам­тас ил­цад-декIар гьа­мадси ахIен, жур­­на­лист­лис биалли, ле­рил­ра са­ни­гIя­ту­на­чила кам-гьамли биал­ра, багьуд­лу­ми ди­ахъес че­бир­кур.
Иличил барх, дунъяличиб­ра чучила хабардерхурти маш­­­­гьурти гIялимтачил их­ти­ла­­­­тикIес дебали гьамадли бирар, сенахIенну илди гIя­датлис ахIен­­­ну, гьарли-марли гьа­ла­бяхI ар­­бякьунти, багьудичебти адамти сабхIели. Чула хIял-тIа­­бигIят хIя­­­сиб­лира че­ряхI­ти багьуд­лу­ма­чил бегI­­биубти интел­ли­генту­ни цар­хIил­ла ур­кIи иргъутили, чучил ихтилатикIес кункти адамтили уббулхъули бирар. Илдала уркIи-гьаргдеш, гьамадли их­­тилатлизи ихъни саби-бегIти цIа­кьаначи ва багьудлумачи бирх­­нилизибад са­би...
Физикала шайчивси машгьурси гIялим, физикала гIил­мур­тала доктор, профессор, РАН-на член-корреспондент, Рос­­сияла гIил­муртала академияла (РАН) Академик, маг­не­тизмала (макьлатIисдеш), вы­­­­числительная физикала, фа­зо­­­вый переходунала ва ибкьти анцI­­­букьунала шайчив сайгъуна гIур агарси Ахъай Кьурбано­вич Муртазаевла у нушала рес­публикализибцун ахIенну, дурала улкназибра бахълис тянишси саби. Ил сегъуна гIялим ва адам саял сипатварес багьандан дахъал гап-чяхIла дугь­би хIе­дуралра, илала улира сунечила бурули саби.
Бурес чебиркур, Ахъай Кьур­­­­банович магнетизмала шай­­чибси вычислительный фи­­­­зикала ва фазовый перехо­ду­­­нала хIекьлизив дунъяла цIакь­тигъунти гIя­лимтала лу­гIи­­­лизи кархуси сай. Илини са­би бегI гьалаб цаибил кьукьялизи кадурхути фазовый переходунала чебкад Монте-Карлола тяхIярли, квантовый или бикIуси метод хIясибли хIя­лумцI­ла дураберкIибси.
Бара гьалабван, Ахъай Кьур­­­­банович 65 дус виънилис хасбарибси юбилей дура­бер­кIибсири, нушала шайзивадра Ахъай Кьурбанович юби­лей­личил мубараквирулра ва гIил­­мула ахъанайтачир гьа­тIи­ра дахъал сархибдешуни, кьар­кьайзиб къаркъагъуна чIу­маси арадеш дулгулра. Су­нела гъамтачил ва дигути адам­тачил разили, хIулкIули, та­лихI­чевли хIериубли ди­гулра!
Ахъай Кьурбанович, су­не­­­­ни гIил­мула дунъялизир сар­­хибти чедиб­де­шуначила гъай­­икIес, сунечила гапъала хIей­­гуси адам сай. Или биал­ра, гIялимличил гьуни­раэс ва ара­­гIебли гIилму гьа­ла­бяхI баш­ниличила, 21 ибил дарш­­дус­лизир инсаниятлис че­­лу­кьути масъултачила ихти­лат дура­бер­кIес им­кан­ба­кIиб. Ил хIу­шаб­ра гьа­ла­бирхьулра, ахIерти ду­чIан­ти.
— Ахъай Кьурбанович, цугли дус гьалав Дагъис­та тIа­бигIятла шайчибси гIилмула тарихлизив бегI­ла­ра гьа­лав хIу Россияла гIилмула академияла (РАН) академикли викIибсири. Ил мягIничебси анцI­букь­личил бархбасахъи, сагадан мубараквирулри. Марлира, Дагъистайс ил халаси шабагъат саби, ва нушани хIу илгъуна чебяхIси уличи лайикьикнилис икрамбирулра. Дагъис­тайзив дунъяла даражала гIил­­мула гIялим, академик левниличи пах­ру­хIе­ба­рес хIей­рар.
ХIуни гIилмулизир диахъубти макь­ла­тIис­деш­ла, фазовый переходунала хIекьлизир ва цар­хIилтира сархиб­дешуначил физикала гIилму гьалабяхI башахънилизи кабихьибси пай мекелли халаси саби. ХIела чедибдешуначила, илди диахъес секьяйдали имканбакIибал, цархIилван буралли, хIела бузерила гьуни сегъуна сабрил бурили дигахъира. Инсаниятлис секьяйдали багаладирули гIилмулизир хIуни сархибти гьаргбаркьуни?
— Баркалла, ванати гъайлис, мубараклис. Бархьаначи бурасли, дус гьалав ну Россияла гIилмула Академияли академикли викIибсири. ТIабигIятла чебкадси гIилмула вакил сайливан, Дагъистайзив узуси наб Россияла гIилмуртала Академияла член ветаъни ва гIур академикли викIни дила гIямрулизиб мягIничебси анцIбукьли бетаур. Ну гIилмулизи вакIнила гьуни сегъуна сабрил буралли, гьар секIал гьарахъси 1984 ибил дусличирад дехIдихьибтири. ИтхIели ну, Дагъиста пачалихъла университетла выпускник, Ленинградла пачалихъла университетла аспирантурализи керхурсири. Дила руководительти сабри Павел Николаевич Воронцов, Вениаминов, Игорь Алексеевич Фаворский.
Наб илдачил дебали гьарбизур, сенахIенну илди физикализиб итхIели сагаси бяхIчибизли бируси хасти аги-кьяйдала ислаби дирнилизиб (моделирование) бузутири, сабира вычислительная физикала тяхIурти пайдаладарили бетурхахъуси.
Кандидатдешла диссертация кабизахъурли гIергъи ну Дагъиста пачалихъла университетлизи чарухъунра. Илис гIергъи СССР-ла гIилмула Академияла Дагъиста филиалла физикала Институтлизиб бузери даимбарира, сабира Ленинградла университетлизиб бехIбуцибси.
Лерилра дила бехIбихьудуни детерхахъес виъниличила буралли, гIе, илди детерхахъес ва гIилмулизир сар­хибдешуни диахъес имканбакIиб, ну чекайзур­ли узниличивли ва дила гьала тIашдатурти мурадуни арзес къайгъибарни багьандан. УзухIели, ну-алав гIилмулашалси школа акIахъес бажардиики­ра, сенахIенну нуни бучIахъути дила аспирантуни леб­тири, сабира гIилмулизиб чекабизурли бузути. Ил­да­ни­­ра диссертацияби тасдикьдирутири, нуша ца бяхI­чи­бизлизир дузутири ва гIилмулашалти хIялумцI­ла­би ду­радуркIули, гIяхIти хIясилти дирахъутири. Багьла-багьлали нушала декIарси лаборатория дакIубухъун, илис гIергъи физикала Институтлизиб цагьатIи лаборатория акIахъубра.
Гьайгьайрагу, улкализиб балулри ва чебиулри дила бузери, сенахIенну ну жигарчевли узусири ва де­кIар-декIарти конференциябачи вашусири, улкала академиялашалти институтуназив гъайулхъусири. Ил­хIе­ли лебтанилра иргъес бехIбихьиб, Дагъистайзиб физикала шайчибси гIяхIси гIилмулашалси школа акI­ниличила, гIур сабигъуна Россияла цархIилти шагьуртазиб агарси.
Ишкьяйдали бурес вирар, Россияла Федерациялизиб вычислительная физикала шайчибси гIил­мулашалси школа бегIлара гьалаб Дагъиста гIилмула центрла физикала Институтлизиб сабри акIахъубси.
ГIилмулашалти сархибдешунани, гьаргбаркьунани инсаниятлис се лугулил буралли, чIумали бурес вирар, ил саби хьулчилибиубси (фундаментальный) гIилму. Хьулчилибиубси гIилмули инсаниятлис итмадан селра бедес хIебирар, амма иличил барх, нушани фазовый переходунала чебкад хIялумцIла дурабуркIулра.
Се саби «фазовый переход»? ГIя­д­атла адамли аргъесли буралли, сегъуна-биалра секIал ца хIяйчибад цар­хIил хIяйчи шурбулхънила анцI­букьлис фазовый пе­реход бикIар. Мисаллис, шин миъличи шурдулхъули са­ри ва ургIебли. Шин гьегь (пар) детаэс дирули сари ва иличи ургIеблира. Илди сари ца хIяйчирад цар­хIил­ли­чи шурдулхъути секIал – фазовый пе­ре­ходунала точ­каби (дамкъни) сари илди.
ЦархIил кьяйдаличи секIал шур­булхъухIели, ил дебали тамаша­ла хIяйчи биркни хIясиббарес им­кан­­би­кIули саби: материалла лишанти дарш­нали, ца­ца­хIели азирнали, мил­лион­нали дарсдирули сари. Ил­дала хIялумцIес, дяркъес дебали къиянси ­са­би, ил баг­ьандан нушала гьалабси мурад — илди­гъунти анцI­бу­кьунала хIялумцIлаби вычислительная физикала тя­хIурти пайдаладарниличил ду­радеркIни саби. Цар­хIил­ван буралли, илди анцI­­б­укьунала компьютерла ис­лаби дарни (моде­ли­­рование).
Сарицун касибхIели илди анцI­бу­кьуни, фазовый переходуни тIа­би­гIят­лизир дебали тIинтIдиубти сари, илкьяйдали макьлатIисла материалтазир, шин­кIа­дешуназир ва ишхIелла лебил электроника фазовый переходуначиб бел­шунси саби, цалра секIал лебси ахIен барсхIебикIуси. Ил хьулчилибиубси гIилму саби, гьай­гьайрагу, гIядат­ли­биуб­ливан, илала чеимцIати мягI­нурби лерти сари ва илди дяр­къес чебиркур, илис гIер­гъи пайдаладиресра.
Россияла гIилмула Академияли Дагъистайзиб бузуси фазовый переходуни ва иличил дархдасунти ибкьти анцIбукьуни руркънилашалси гIилмуласи школа марбарни ну Академикли викIнилис сабаблира бетаур.
— Гьалаб хIечил бетаурси ихтилатлизиб хIуни бу­риб­сири, гIялимла хIялумцIлаби гIяхIцад дусми ди­киб­­хIели гIягIнидикес ва пайдаладирес асубирниличила. ИшбархIи хIела гIилмулашалти сархибдешуни гIям­ру­ли­зир пайдаладирулив?
— ГIе, бархьли бурасли, хьулчилидиубти хIя­лумцI­­­ла­бала хIясилти, гIядатлибиубливан, гIер­гъила бархIи яра гъамливан хIякьикьатлизир пай­­­даладирули хIе­дирар. Илгъуна анцI­букь де­­бали камли къаршибиркур, сегъуна-биалра гьарг­­баркь итмадан пайдалабирни. Илдигъунти ми­салти лерли диалра. Хьулчи­ли­диуб­ти хIя­лумцI­­лаби агарли, цар­хIил­ти бяхI­чи­бизуни ва чеим­цIати хIялумцI­ла­би гьаладяхI дашес дирути ахIен.
Гьала-гьала хьулчилидиубти (фундаментальныйти) хIялумцIлаби дирути сари, белгиси анцIбукьла тIаби­гIят аргъес багьандан, ил материалла лишанти ва иличил дархдасунти се­кIай­чила аргъес багьандан, илис гIергъицун вирар илди гIямрулизир пай­даладиресра.
Нуни ца мисал гьанбуршули вирус, ил лебтанилра иргъухIели. Ил саби Курчатовличил бетаурси анцIбукь, сабира арбякьунси даршдусла 30 ибти дусмазиб ил Санкт-Петербургла институтлизив, Физикала-технический институтлизив уранна зе руркънилизив узухIели бетаурсири. Илизи лебилра бикIутири: «Се-биалра пайдаласи секIайзив узен» или. Амма нушани балуливан, 10-15 дусла гIергъи лерилра илала хIялумцIлаби илцадра дебали хIяжатдикибтири, илини атомный проект къелгIеббикусири, ва дахъал цар­хIилти илала хIянчурби хIя­кьикьатлизир гIягI­ни­­хIедиркур или кабилзули биалра, замана ар­бякьунхIели, дебали хIяжатдикибтири. Илдазибад арагIебли кьяли акIубсири – атомная промышленность бикIуси.
Лерилра илди хьулчилибиубси гIил­­мула хIялумцI­­ла­бала хIясилти сар­ри, илдала лугIи­ли­зир атомный элект­ростанциябира. Илдигъунти гьарг­­баркьуни, сарира хьулчилибиубси гIил­му­личи хъарихъути, медицина­ли­зир, бекIа­хъу­дила гIямрулизир, техникализир ва цархIилти кьялубазир къаршидиркули сари. Ил багьандан нушала суалти, сарира фазовый преходунала хIекьлизирти хIялумцIлабачил дархдасунти, гьай­гьайрагу, хьулчидан мягIничерти сари ва ил­ди бусягIят пайдаладирули сари, гIурхIейсра ди­рули кавлан.
Шинничил дархдасунти фазовый переходуни (дарсдешуни) дебали мягIничерти сари, гьар бархIилати гIямрулизир нушаб шин дебали хIя­жат­дирк­ниличила лебтанилра ба­луси саби, гIямрура шиннизирад де­таурти сари. Ил багьандан шинна ле­рилра ли­шантачила балес гIягI­ни­бир­кур. Хьул­чилидиубти хIялумцIлаби ил шай­чир дебали аргъбаибти сари, се­­на­хIенну хьулчили­диуб­ти хIялумцI­лаби хIедиалли, гIилмура бируси ахIен.
— Ахъай Кьурбанович, ишбархIилис хIела гьала тIаш­датурти мурадуначила ва сагати хIялумцI­ла­бачила багьес дигахъира? Челябкьлализиб физикала гIилму селизиб гьалабяхI аркьяна?
— ИшбархIила манзилизирра дебали аргъбаибтили ва мягIничертили кав­лули сари фазовый переходуни­ руркъни, амма гьатIира мурхьли, къиян­ти кабизуназир. ГIядатлибиубливан, ил­ди сари макьлатIисдешла ма­те­риалти ва макьлатIисла кабизуни. Ил­дала лугIи ме­­келли халаси саби ва жура хIясиблира илди де­кIар-де­­кIарти сари. Ил багьандан хIякьи­кьат­ли­­зибра илди гIя­х­Iил пайдаладирес им­канбикIули саби. Макь­ла­тIис­дешла ка­бизуназир фазовый переходуни ва ибкьти анцIбукьуни руркъни – дебали челукьуси ва аргъбаибси масъала саби.
Къиянти викIухIели, аргъес гIягI­ни­биркур, гIядат­лидиубти ислаби ва кабизуни гIяхIил дяркъурти сари, макь­латIисдешла материалти биалли, дебали къиянти сари, ва фазовый переходуначи илди кабизуназир декIар-декIарти аги-кьяйдали асарбирули бирар. Лерилра илди чедетаахъили, мурхьли руркъути сари.
Физикала гIилму гьалабяхI башахъниличила гъай­ви­к­Iалли, ишаб гьала хили бурес мур­тал­раван гьамадси ахIен. Физика лерилра бяхI­чи­­бизуназиб гьалабяхI башули саби. Амма нушала улкализиб прикладной аспектуначи имцIали пикри бяхIчииули саби. СенахIенну Советский Союзла ва гьанна Россияла хьулчилибиубси гIилму дебали гьалабяхI арбякьун. ИшхIели биалли пачалихъли на улкала руководстволи лерилра цIакьани имцIаливан дяхIчииули сари гъамливан пайдаладарести материалтачи ва кабизуначи. Илдигъунти бяхIчибизуни биалли дахъал сари. Илди сари декар-декIарти фазовый переходуначилти макьлатIисдешла кабизуни ва дахъал цархIилти мате­риалти. Илдала лугIилизир дигIянали дихIути хутIла шай­чирти материалтира, чузирра дебали дахъал де­кIар-декIарти журала фазовый переходуни хIи­саб­ди­рути. ИшхIелла манзилла лебил электроника баягъи материалтала хьулчиличиб белшунси саби. Нушара ил бяхI­чибизлизир сарра дузути, дила пикрили, сархибдешличил бажардидиркулра.
— ХIуни, дунъяла даражала академик сайливан, балули ургуд, дунъяличибси хутIла энергияла мягIдунти-алавти аги-кьяйдаличила. Бахъалгъунти физикала шайчибти ишхIелла академикунани илди мягIдунти тамандирниличила бурули саби, марлира, челябкьлализиб инсаниятлис ил челукьуси масъалали бетарули саби…
— Энергияличила бурухIели, гъай селичила сарил гIя­чихъбарес чебиркур: цIабикьайс ва хутIла энергия бал­кьарахънилизир пайдаладирути набтличила ва тIа­бигIятла цархIилти материалтачила диалли, набтла мягI­­дунти деткайхъниличила, илди та­мандирниличи­ла бахъли бурули саби. Набтла мягIдунтазиб набт абер­­халра, сагадан илаб учидиркути анцI­букьуни къаршидиркули дирар. Набт таманбирниличила гъай камдиубти ахIен, амма иличил барх набтла сагати мягI­дунти алкIули сари, мисаллис Арк­тикализир. Илар газла, набтла дахъал мягIдунти мерладиубли сари ва ишбархIи нушани чебиуливан, илди адилтIнила шайчиб гьалабяхI арбякьи саби. ТIабигIятли нушаб лугути набтла, газла сурсатуни мяхIкамдирес гIягIнибиркур.
Дунъяличир лерти сари берхIила ва дягIла энергияла мягIдунтира. Илди таманхIебируси энергияла бутIни сари, амма иличил барх дихIес дебали къиянти сари, сенахIенну БерхIила нураназибад ва дягIла шинкьантазибад бикахъибси энергия бихIес гьамадси ахIен. Ил энергия цалабяхъес, гIур имцIабарес ва пайдалабирес багьандан, ил шайчибцун бузуси арагIебли ин­дустрия тIа­лаббарес хIя­жат­бир­кур. Иличи ургIебли ка­хIе­бурхуси энергияла цархIил сурсат леб — атомный хутIла станцияби. Челябкьла илдигъунти элект­рос­танция­би­гIеб бирар, нуни иличибра ункъси электроэнергия алкIахъ­нила яра пайдалабирнила тя­хIяр чебиули ахIенра.
Атомла энергия, лерилра хIяжатти тIалабуни детерхахъалли, дебали асарчебси ва урехиагарси саби. Гьайгьайрагу, илис дахъал харжани хIяжатдиркур. ТIабигIятла сурсатуни кадерхалра атомла шайчирти даарила лер. Буралли, энергия багьанданти дявти жявхIейчирад лерти сари. Европализир кадиркути анцIбукьуни, Украинализирти, Ираннизир кадиркути – лерилра илди хутIла энергия багьандан дурадуркIути къаршидеш сари…
— ХIу гIялимти-физикунала чумал наслу бяркъурси ва хIядурбарибси насихIятчи сайри, сегъунти къияндешуначил вяхIягес чебуркъиба хIела гIилмула гьунила бехIбихьудлизив, секьяйдали илди ахъири ва жагьилти гIялимтас сегъуна насихIят гIеббурес вируда?
— ГIилмулизиб бузес бехIбихьибти жагьил адамти гIядатлибибуливан, бекIахъудила масъултачил бя­хIигули бирар. Вуз таманабарили аспирантурализи вакIибси жагьил адам хъалибарг белшахъес ва илала гIямру гьунчидикахъес багьандан лайикьти бе­кIа­хъудилашалти шуртIрачил гIевуцес чебиркур. Нушала пачалихъли ил шайчиб халаси хIянчи бирес гIягIниси саби, жагьил адамти гIилмулизи битIакIес ва илаб калахъес - жагьилти хъалибаргунала хъулрачил дархдасунти масъулти арзес ва алапаби имцIадарес чараагарси саби. Аспирантли кайсуси стипендиялис селра барес хIейрар, ил дебали камли саби. Илис итмадан нушани ил хIянчиличил гIевурцули дирехIе, илис гIямрулизиб сегъуна-биалра гьамаддеш акIахъес багьандан.
ИмцIатигъунти жагьилти хъалибаргунани гIил­­му­лизиб бузухIели алкIути къияндешуни чекасес хIе­бирнили гIилму бархьбалтули бирар. ГIилмулизир итмадан сархибдешуни дирути ахIен кьалли. Дусмадли бамсри хIебалули узес гIягIниси сай сегъунти-биалра хIясилти диахъес ва гIилмуласи дунъялизиб вегIличила багьахъес багьандан, илис гIергъицун вехIирхьур бузерила сабухъ бурчес… Жагьилти гIялимтази ил шайчиб маслигIятбарес дигулра, уркIиагархIебирахъес ва гьалабяхI башахъес, къияндешуни чераркьути сари ва хIушала бузерила хIясилти, сархибдешуни чараагарли дирар. ЧIянкIли бамсри агарли дузес гIягIнибиркур. Иш­хIелла гIямрула аги-кьяйдализиб гьайгьайрагу, къалабаси тяхIярли арц дикахъес вирути имканти им­цIа­диънили, жагьилти гIилмулизиб калахъес къиянбулхъули саби…
— Ахъай Кьурбанович, акьуси замана бирару хIела? Биалли, гIядат­ли­биуб­ливан, илхIели се бирули вируда? Гьар бархIилати гIямрулизив хIу сели ур­кIи­­чев­ви­рулри?
— Бархьли буралли, дила акьуси за­мана хIебирар. Сен? СенахIенну ну гIил­мулизив хIевзули виасли, цар­хIил се­кIайзив вархили вирус, сегъуна-биал­ра цархIил хIянчи бирули. Ил са­би яра хъа бухIнабси хIянчи — илаб ба­реси камбируси ахIен, яра хIян­чи­лав вамсурли, наб бамсриахъес хIя­жат­­хIели.
ВамсурхIели цIакь ва энергия кьаркьайзи чардируси мерли детаур наб дубурти. Ну зумали дубуртази вашусира, бамсриахъес, сегъуна-биалра масъала аргъес хIяжатбикибхIели. КIел-хIябал бархIилис ила арякьи, дубуртикад къунзикIусира. Илкьяйдали цIакьани, кьаркьайзиб ахъри дакIудулхъан, бекIлизирти пикруми чихъдирули дирар. Иличибли бузерилизиб асарчебдешра имцIабирули саби. ГIядатлибиубливан, чумал баз бамсри агарли узухIели, чумал бархIилис дубуртазиб бамсриихъули вираси ва илавад бамсри черарбукьи, чарулхъусири. Дубуртачи айцIнила ва къунзикIнила гIядат нуни гьаннара бузахъусира, сенахIенну дубурти наб мурталра тамашадилзан ва дебали дигахъис.
— Гьар секIал чебяхIси даражала балгундешлизир, физикала законти хIясибли делшунти сари. Физикала гIилмулизир гIялимтас баяндарес къиянбулхъути анцIбукьуни къаршидиркули дирару? Леру илдигъунти?
— Гьайгьайрагу, гIилмулашал баяндарес хIейрути се­кIал физикализирра къаршидиркули сари. Буралли, гIилмулизир илдигъунти секIал дирути сари. Ми­сал­лис касахIелли, гIямрула хIекьдеш. Илдачила пикрибикIутири чебяхIти гIялимти, ишхIелла физика ва квантовый тяхIярла механика акIахъубти гIялимти. Се сари гIямру? Сегъуна манзилличирад дирехIев нуша сегъуна-биалра материал, объект мицIирси, яра мицIирли ахIенси саби или дикIес? Илди анцIбукьунала ва дарсдешунала ургабси дазу агарси саби.
Амма цархIил шайчибад касалли, адамличила бурахIелли, нушани балулра, илала рухIлашалси агиличила, пикрумачила, лерилра илди гьачамлис жалти алкIахъути суалтили кавлули сари. Секьяйдали дузулив адамла бекIла мехIе, илар кадиркути имцIатигъунти анцIбукьуни сегъунти сари… гIяхIцад суалтас жавабти агара. Иличи хIерхIеили, гIялимти ил бяхIчибизлизиб гьар бархIи гьалабяхI башули саби ва гьалар хIергъути секIал иргъес бехIбирхьули саби.
ГIилмулашал аргъахъес хIейрути секIайчила буралли, физикализиб ил саби цIябси энергия, яра цIябси материя. ИшбархIи чилалра ташмишдеш алкIахъули ахIен цIябси энергия, яра материя лернила черкад. Амма илди анцIбукьунала белшни (структура) гьачамлис чилилра белгибарили ахIен, илдала асуртачила ва илдачи къячдилкути анцIбукьуначила гIялимтани бурули биалра. Теориялашалти дахъал багьахъниби лер, амма илди анцIбукьуни физикализир баяндарес бирули ахIен. Буралли, гIилмулизиб мурталра илкьяйдали бирусири. 300-400 дус гьалаб БерхIила кабизличила, планетаби секьяйдали кадизурлил, илди чум сарил, яра секьяйдали делшунтил селра балуси аги. Мисаллис, хутIла энергия, илизи мурхьикалли, ил дебали тамашала анцIбукь саби, адам иличил пайдалавикIес бурсивиъни, секьяйдали ил бузулил хIисаблизи касалли. Ишар булан дахъал суалти алкIули сари, чус жаваб баргес къиянбулхъути. Иличи хIерхIеили, ил шайчибра гIялимти гьалабяхI башули саби. Физикализиб биаб, яра гIилмула цархIилти кьялубазиб биаб, гIилмулашалти баягъи анцIбукьуни гьаргдирнили ва руркънили сай гьарли-марси гIялим уркIичеввируси ва илис разити хIялани дихуси.
— Баркалла хIед, Ахъай Кьурбанович гIяхIси ихтилатлис. Бара гьалавван хIу Дагъиста БекIла къуллукъуни заманалис дузахъуси Федор Щукинни «Дагъистан Республикала гьаларти сархибдешунас» бикIуси орденничил шабагъатлаварири. Иличил бархбасахъи, хIу гIурра мубарквирулри! ХIела бузерилизир даим сархибдешуни, чедибдешуни диубли дигулра, хъалибарглизир - талихI ва хIулбукIри, чархлизиб биалли — арадеш-кьуват дулгулра!  

ПатIимат Сулайбанова