Агь, вахъ валикили вирар кьалли къушум-ургав масхара бурес балуси, гъайлигIив ки­сализи халтIхIейкIуси масхарачи. Ил­дигъунти бахъал къаршибиркули бирар нуша-алав, хIятта цацахIели пик­рилизи кахIейсули диахIелра. Сунела бунагь-хатIа урдуц, Дагъиста халкьла писатель ГIяхIмадхан Абу-Бакарра масхурти–ихтилатуназив дав­лачевси ва сахаватси вири. Ил хасдеш илала даршани жузазибра чебаэсли саби. «Гумайлаб дубурланти» бикIуси урус мезличил дурабухъунси жуз биалли, масхуртала арагIеб хIебла вавналагъуна хала саби.
Иш анцIбукь масхара сабил, мар сабил, ахIерти юлдашуни, гьала хили бурес дигули ахIенра. Ил ихтияр хIушазиб балтулра.
1978 ибил дус. ГI.Абу-Бакарла творчество бегIла вавалибяхъибси манзил сабри. Ил итхIели нушачивцун ахIи, дурала улкназивра машгьурси писательри. ЛукIуси адамла хIурматра лебри, даражара, гьаннаван, писательла у яра жуз гьанбушибхIели, ришхантличил гъинчIбирхъути хIебири, хIу пайдаагар пишнази вархилри или, някъ хIяртхIебири. ХIурматра ибхIели, писатель някъбачив вихуси манзилри, рахли ил шагьарлизивад шилизи лявкьнила хабар аргъалри, районнизи шими–махьурбазибад хIурматбарес халкь гьалабаши. Дам–дядра дяхъили, берк–бержра дарх касили.
ГIяхIмадхан Абу-Бакар республикала «Ленинна байрахъ» газетала бекI редактор сайри: ил секIал балули, хIери гIергъи, университетлизирти дурсри тамандиубхIели, нуша, студентуни, цацахIели иличи гIяхIлад дашира. Лебри нуша–ургаб лукIес хьулбикIутира, цаибти назмурти-хабуртачил чум-чумра кIапIи «цIумдухъахъунти», аммаки чузиб тIабигIятли бедибси пагьму эмхIелацадра агарти.
ГIяхIмадхан нушаб разили гьунивии, кумекбири, масхурти–хабуртачил анцIхIебулкьахъи.
Набчил варх учIули ца юлдаш вири, ХангIяхIмад бикIуси. Я учIули сай эс халаси белчIуди агарси, я хIевчIули сай эс левгIев гIелахIевхъунси. Ца пергер урши сайри. Илала урхIмешуахIенси тIабигIят бири. Масала, хIу ишбархIи дурсрачи хIядурхIейубсигъунари ибси профессорла суайс жаваб чIянкIли гIергъила бархIи чарбири. Тамашала сабабра бурги. Яра дураркIун хIеб сари, ХангIяхIмад, гIяба се бирулри хIед или хьарбаалри, илини илмадан жаваб бурес асубири: «ГIяба кьалли бархIехъра чеббатес вирар»…
– Наб ГIяхIмадхайчи укьес дигулра. ХIу варх хIякьяду? – хьарбаиб илини ца бархIи.
– Къуллукъ-мага лебу?
– Леб, леб. Писательлизи дила хьардиути лер.
БархIехълис, хIянчизарти хъали-хъайгIи арбякьи, редакция бацIли шипIбяргIилри. ЧIянкIли ГI.Абу-Бакарла кабинетла унза гьарглири. Ила ца гIяламатла муси дирихь чебихьунсиван кабизур. Столла гIелав, «Прима» папрусра пIагьбирули, халтIикIуси писатель хIилхIи чейулри.
– Даширая, даширая, эгер урухкIули хIедиадалли папрусла гавлизирад, – иб илини, унабурхIличир нуша чедаили. – Повестьла дирихь сипатбируси мерличи ваилра, папрусла гавлизибра дирихь сипатбарес вируси сай.
ГIяхIмадхай илхIяйзир хIянчи дархьдатур. Някъбира цIацIадарили, сунечи дяхIчили утначи кадиахъира. Кам-гьамти яхши-хушлис гIергъи кIел рурсиличи гIяшикьиубси ца уршиличила масхара буриб. ГIур, нушачи хIеризурли, иб:
– Гьу, дурхIни, къуллукъ-мурад? Гелешмешуначила хабурти делкIахъес дакIили хIедиадалли?
– АхIенра, наб хIечила макьала белкIес дигулра, – нуни селра бурайчи, сунела мурад аргъахъиб ХангIяхIмадли.
– Агьа, ил бегIла гIяхIси саби, гъабза. Дигахъис набчила лукIути, чус дигута лукIабну, байтарманти! Хури гъямдикIар, карбан башар. ХIуни хIядурбарибси бургар?
– Агара… Кумекбарахъес дигулра.
ГIяхIмадхан гIяжаибли гьала–гьала набчи, кIинайс ил юлдашличи хIеризур:
– Се кумек хIяжатли, урши, набзибад?
– ХIуни гIеббурадли, наб белкIес гьамадли бирар.
– ГIяхIна. ХIуни гьаб-уб се-биалра белкIунсив?
– АхIен.
– Газетализи макьала-мага?
– БелкIунси ахIен.
– Валлагь, узис ват, гьанна хIед нунира кумекбарес хIейишагу или васвасикIулра. ХIуни гьала–гьала пикрибара хIед се сабил дигуси, гIур нуни гIеббурисну…
Гъайла къантIа, ил мерлар дурути таманкадиуб: писательличи столличибси кьаламра, кьаламла удибад дурабулхъути игитунира хIерлири.
Цугли хIябэсил бархIи ХангIяхIмад сагали семцIур, гьанна дила тема леб, сагаси буресира леб, нушала писательличи аркьехIе или, хIякализи занзиван, набчи атIун.
– Гьу, баргирив, урши, хIед гIягIниси? – цаибси суалри ГIяхIмадха.
– Баргира, – викIар ил, – хIела творчестволичила курсовой хIянчи белкIес пикрибарира. Учительлира илкьяйда маслигIятбариб.
– ГIяхIси, уртахъ, гIяхIси. Тема? – Се тема? – Селичила бирара курсовой хIянчи?
– Гьа, ит лебригу хIела хабар. «КIел гелешмеш» бикIуси. Дигайличила. ГIяшикьбиубти дубурлан рурсбачила.
– «КIел рурси» бургар?
– Саби, саби. Ашханализибти кIел рурсиличила. Илдала дигайличила…
– Дигайличила курсовой хIянчи кьабулбаресара хIела учительли?
ХангIяхIмад циила хIякизур.
– Гьари, узис ват, ил секIалра хIу­ни пикрибара. ХIела къиян дугIла бет­хIе­ахъес.
Илкьяйда таманбиуб нушала кIиибил архIяра.
– Эй, уртахъ, се саби хIуни бируси? Писательличи дугIла хабурта угьес вашару? НушакIун илини мехIуртази дуйгIура. Илдигъунти студентуназибад мугIяллимти сегъунти бетаэса… – разиагардеш багьахъурра нуни юлдашлизи.
Илини, гъай хIейгибизурал яра хIергъибсила гIердарибал, жаваб чархIебариб. ШалгIердухъун хIеб. Хъумкартурра, каникултачи бегIтачи шимази тIутIукадиубли, ГIяхIмадхайчи дурадеркIибти тамяхIкар архIябачила. Гъамдиуб гIебшнила бурхIни, илдачил барх – белчIудила сагаси дусра.
Гьачам бачабархибси палакат аргъли хумарбарибси бархIехълизив ХангIяхIмад дакIуухъун.
– Гьаригу, уртахъ, гьачам-гьатIи нушала писательличи укьес дигулра. ХIу сейкIуда?
– Ну сейкIусира? Укьен.
– ХIу варх хIякьяду?
– ХIяжатдеш лебли биалли…
ГIяхIмадхан лебгIеб гIяхIси гьавличив къаршиикиб. Сабабра лебри: илала «ЧIакала пукьалаб берхIи» бикIуси жуз англияла мезличил Америкализиб дурабухъири.
Кам–гьамли гъайдухъунхIели, писательли сунела чIакалагъуна хIер дила юлдашличиб тIашаиб:
– Гьу, гьанна хIу гъайикIен, ХангIяхI­мад. Бетауру курсовой хIянчи?
Юлдаш циила гъузгъалдивиуб.
– ХIу чевверхи, ГIяхIмадхан Абакарович, дила пикруми гIурра дарсдиуб.
– Эллелей, хIечил гIебшнила аргъра жалбикIес хIебирар. Каникултани илгъуна барибу? Гьари, хIебиалли, ма иш «Учительла каникулти» бикIуси дила жузра.
ГIяхIмадхай ил жузра ХангIяхIмадлис пешкешбариб. УркIичеввиубси ва разииубси ХангIяхIмадли иб:
– АнцIбукь ишгъуна саби, ну викIулра, хIела творчестволичила курсовой хIянчи баибси ахIен. Бахъ камсигу ил хIянчи. Р.ХIямзатовлира, илизи Дагъистайчила назму белкIен бикIухIели, ца назмулизи дила Дагъистан кахIебурцар или, арагIеб жуз белкIунсири.
— ХIунира жуз лукIулрив?
— Юх, цIакьани хIедиур, – гъинчIяхъиб ил.
– Жузлис хIелагъуна пагьму хIяжатли саби. Монография лукIулра. ГIе, гIе, монография белкIес пикрибарира. ХIела гIямруличила, творчестволичила, цархIилти масъултачила…
— Илра вайси ахIен: чIянкIли монографиялисра пагьму хIяжатбиркур. ВегIебш, пагьму унзализи кьутIхIебикIар кьалли?
— Нуни иргъулра…
— Аргъни гIяхIси саби… Сепайда, гьатIи, дила виштIал узи ХангIяхIмад, кьаниубли виишигу, викIулра. Набчила монография белкIи леб.
— Чили? Мурт?
— ХIера, иш, – писательли кьасиличибад литературовед Сулайбан ГIяхIмадовла «ГI.Абу-Бакар» бикIуси биштIа–биштIаси жуз касиб. Дила юлдашлис гьабуциб.
— ВяхI! Чина хабарри?! ДилакIун кьас лебсири…
— Селра хIебирар. Кьасра камси ахIен, вегIлис дигуси хIянчилис багалабирар.
– ХIянчи кьалли нуни итира далути сари. Дахъал дарибтира сари. Дудешли хъуливхIели узахъира.
— Сели виркьади?
— Дудеш кьапIнала уста сай. КьапIни дирира, чирчаби ибира, къалипли дирхъира. КьапIнала усталара къиянси хIянчи саби. Наб дудешла санигIят–декIар гIяхIхIебизур.
– МайкIуд, узис ват, вайси санигIят лебси ахIен. Ил дигахъес гIягIнибиркур. ХIебиалли, дудеш кьапIнала уста валан?
— Сай, сай, урибси. ГIяяла базарличив лебтанилра валуси.
– ГIяхIси, – ГIяхIмадхан, пикриулхъули, серил баргес дигухIеливан, ита–иша хIеризур. ГIур столла ца дубличи гугбатурси сунела цIуба чирча касиб. – ХIуни набчила монография хIебелкIадра буэсну, цархIил кумекбарес вируд, – иб илини, серил пикрибирули.
– Сегъуна кумек?
– ХIера, иш дила чирча. АнцIбукьи саби. Хъулирра кьасурбачир ишди байтарманти сари вякькадизурли. Дила юлдаш дибгашан Сулайбагъуна цалра гIясатин кьапIа агара. Гьанна хIушанира чебиуливан, аргъра бугIяркабиубли саби: гIебшнилизи хьарра хIебаили, яни лябкьян. ХIела дудешли ца набра гIясатин–мага хIебаресара?
– Биру, валлагьрагу, иш нуни бирахъис!
– Агь, хIечи гIяхI бакI! Гъабза уилригу хIу. Ма, иш дила чирчара барх буха…
Нуша кьакьала дурадухъунхIели ва редакцияличирад гьарахъдикибхIели, хапли ХангIяхIмад тIашизур. Някъбази цIацIабарибси писательла чирчаличи хIерилзули, илини иб:
– ГIяхIмадхай сунела чирча селис набзи гибси?
– Селис бирара, гIясатин барахъес… дудешличи бухахъес, – викIулра, дукелцIи хIилхIи тIашиули.
– Аргъес вирули ахIенра: чирчализибад гIясатин барес вирару?
– Вируси бургар… ХIела дудешли бала.
Ил гIурра мурхьли пикриухъун. Андаличи хъат чебуциб.
– Юх, чирча дудешличи хIехис! Ну илини ахмахлизи халирура.
– ХIебиалли, писательлизибад ил сасес гIягIнили ахIенри.
– Се баралли гIяхIсив?
– ХIебалас.
– Агь, абдал бекI! – илини сунела андализи кьутIдяхъиб. – Чирчализибад – гIясатин! Чирчализибад – гIясатин! Ахмах адамра кьалли! Нура шакхIейкахъили, илини цIакьил масхара бариб. Илгъуна масхарачи ахIекIуб ургар. Эллелей!
Сунесра хабарагарли, ХангIяхIмад ахъли дукаряхIиб. Гьайгьай, иличил дила дукелцIира дархдикиб.
– ХIед дигуси бара, ну иличи укьес хIейрус. Чили бала, гьатIи сегъуна уюн пикрибирул.
ГIяхIмадхан Абу-Бакарла цIуба чирча Хан­гIяхIмадли чарбарахъес набзи гьабуциб. Дирхаирая, узи–урши, ишбархIира ил дила хъулиб, кьасиличиб, лебал. Гьар иличи хIе­ризурхIели, гьаниркули сай пергер писатель, пагьмучевси девла уста-масхарачи. Марли, цалра агарсив ишхIелла сихIру–дархси манзилра ил чирчализибад гIясатин кьапIа бареси?
(Сценкаличи шурбатурси МяхIяммадшапи Матаев)

Ибрагьим Ибрагьимов