МугIяллим – халаси мягIна бухI­на­буцибси дев саби. МугIяллим агарли мутагIялимтира бирути ахIен. Мута­гIя­лимтала челябкьлара мугIяллимлизибад саби ди­гахъуси.
ИшбархIи нуша гъайдулхъехIе хала бегIтала санигIят даимбарибси, цархIилтас гIибратли ретаурси ХIясанова Узлипат ГIусмановначила.
Узлипат ХIясанова акIубси сари Хайдакьла районна ГъирцIикла шилизир, 1966 ибил дуслизир, мугIяллимла хъалибарглизир. Илала дудеш ХIясанов ГIусман ХIясанович Хайдакьла районнизив бахъли валуси, РСФСР-ла багьудлуми тIинтIдирнила отличник, РСФСР-ла школала урибси мугIяллим сай. Илини 52 дус дарган мезла ва урус мезла дурсри кадирхьули асилси хIянчи бариб.
Арбякьунси даршдусла 30 ибти дусмазив илала хала дудеш (дудешла дудеш) ГъирцIикла шила цаибси мугIяллимли калунсири. Илини Сергокъалала районна педучилище таманбарибсири, ва ЧебяхIси ВатIа дергъ бехIбихьайчи мугIяллимли узули калунсири. Ил дергълизив кавшибсири.
Узлипат ХIясановала дудешла узи ХIясанов ГIялиших ХIясанович чумал дус Мажалисла школала директорли узули калун. Илкьяйдали дудешла кIелра рузинира ДГУ-ла филологияла факультет таманбарибси саби. Илдазирад ца Хайдакьла районна Кьулиджила школализир директор сари, цархIил биалли — Избербаш шагьарлизир урус мезла ва дарган мезла мугIяллим сари.
Узлипат ХIясановала нешла шайчибадра му­гIяллимти камли ахIен. ГIяхIцад тухумти ва неш школализиб бузули калун. Илала цаибси му­гIял­лимра сунела нешла рузи Марият ГIяхI­мадовна сарри. Илала бахъалгъунти гъамти (узикьар-рузикьар) мугIяллимти саби.
Илала хала дудешли (нешла дудеш) ва хала дудешла узи Мирза Рабадановли, 1920-ибти дусмазиб, Совет хIукумат кабизахъурли гIергъи, биштIати дурхIни бучIахъес школа барахъес чула бегIлара гIяхIсигъуна ванза бедибсири. Илдала саби-бегIти халати ванзурби дирутири. Ил школа цархIилтас гIибратли бетаурсири. Ил 1926 ибил дуслизиб барибсири. КIинайс школала гьалабси интернатра бузесаиб, сунезира лебилра алавти шимазибад духIни бучIес башуси. Бурес вирар, Совет хIукуматла заманала лебилра Хайдакьла районна руководство Шилагьила школала бучIанти сабри или. Ит замана районнизиб ил школа бегIлара гIяхIсилизи халбирусири.
Узлипат ХIясанова ручIули калунсири нешла шилизир, Хайдакьла районна Шилагьила урга даражала школализир. 1983 ибил дуслизиб школа таманбарили гIергъи, ил ДГУ-ла филологияла факультетлизи карерхур. Ил таманбарибхIели Шилагьила школализи дарган мезла ва урус мезла мугIяллимли рузахъес рархьибсири, илаб 2 дус хIянчи бариб. 1990 ибил дуслизир РАН-ла ДНЦ-ла аспирантурализи очно карерхур. 1997 ибил дуслизиб кандидатская диссертация бетерхахъур. 2012 ибил дуслизиб биалли — докторская диссертация.
Илала сари-регIти 180-йчирра имцIали гIилмула хIянчи лер, ВАК, Сопус и Веб Саенсли гьаладихьибти 40 макьала журналтазир дурадухъи сари. 15 жузра лер (монографияби ва учебный пособияби). Илдала дурарад, дарган мезлара бучIнилара бехIбихьудла классунас хасдарибти жузала соавтор ва редактор сари.
ГIилмулизир жигарчерли рузуси илала гIил­мулашалти макьалаби Россиялизирцунра ахIи, илала дурарра дурадухъи сари. Гьаннала замана сабухъчерли рузули, студентунас пособиеби ва гIилмула публикацияби лукIули сари. ДекIар-де­кIарти шагьуртазир — Стамбуллизир, Москвали­зир, Парижлизир, Бакулизир, Майкоплизир, Тби­­лисилизир, Пятигорсклизир, Грозныйлизир ва гIуррара цархIилти мераначир детурхути хал­­кьани-ургарти гIилмула конференциябачир, конг­­рессуначир, симпозиумтачир бутIакьяндеш да­­риб. 2014 ибил дуслизир Сорбоннала универ­си­тетлизиб (Франция, Париж) У.ХIясановани гIил­муртала стажировка бариб. Аспирантунас ва хIя­лумцIлаби дурадуркIутас гьуни чебиахъули, ил­дас гIилмула дунъя гьаргбирули сари. Илала бекI­дешлиур кандидатская 4 диссертация детерха­хъур. 2 диссертационный советла бутIакьянчи сари.
Илини «Хайдакьла хабуртала» сборник, урус мезличира шурдатурли «Даргала халкьла буралаби ва багьираби», «Дарган мезлизиб наречие» монография, «Хайдакь ва хайдакьланти», «Дарган мезла фразеологизмабала словарь» ва гьатIира дахъал жузи дураиб. Леб илкьяйдали илала ДГУ-ла филологияла студентуни бучIуси белчIудила пособиера.
«Хайдакь ва хайдакьланти» жуз белкIни багьандан, халкьани-ургабси конкурсла Дипломла лауреат ретаур. Илала бузери хIукуматлира чихъли кьиматлабарибси саби. Лер илала дахъал цархIилти шабагъатунира: ДР-ла Халкьла Собраниела, ДР-ла бархбасла ва телекоммуникациябала Министерствола, ДР-ла гIилмула ва багьудила Министерствола ХIурматла Грамотаби, санигIятлашалти устадешличилти хIянчизарти хIядурдарнилизи халаси пай кабихьибни багьандан, Северо-Кавказский институтла ВГУЮ ХIурматла Грамота ва цархIилтира.
Узлипат ХIясанова Дагъистан Республикала багьудила рурибси хIянчизар, филологияла гIил­мур­тала доктор, профессор сари.
Дудешла ва нешла шайчирад илдала мугIял­лимтала кьамани детаурли сари. Илар Узлипат ГIус­мановна 14 ибил мугIяллим сари. «Сен декIарбарибсири мугIял­лимла санигIят или хьар­баиб­хIели, Узлипат ХIясановани жаваб чарбатур: «Ну мугIяллимти-ургар халараибсира. Дахъал жузи, словарьти, журналти, гьар дус къулбасбируси «Учительская газета» дири хъулир. Лебилра ну-алавти мугIяллимтихIели, мугIяллимла ахIи, цархIил санигIятличила хьулрикIес рирули ахIенри».
1993 ибил дусличирад ил Дагъиста пачалихъла университетлизир, Дагъиста мезанала кафедрализир преподавательли рузули сари. Бу­сягIятла замана — ДГУ-ла Дагъиста мезанала кафедрала ва МЮ-ла СКФ-ла ВГУЮ-ла со­циально-гуманитарный дисциплинабала кафед­ра­ла (МяхIячкъала) профессор сари.
«Рахли наб сагадан лерилра секIал декIардарес чевкъалри, нуни гьарил секIал лерти тяхIярли декIардираси. Гьачамалра санигIят барсбарес ибси пикри хIебакIиб. Наб дила хIянчи дебали дигахъис. Тамай рирхулра, рархьли хIеррирниличи ва бархьси гьунчирад рашниличи. Челябкьуси наслу руркъни, гIилмула ризкьи удалтни бегIлара хIялалси хIянчи саби, Кьуръайзиб бурули кьяйда: мугIяллим, цархIилти берцахъес багьандан, Аллагьли чеввикIибси адам сай. Василий Ключевский викIуливан: «ГIяхIси мугIяллим виэс багьандан, дирути дурсрира дурхIнира дигахъес гIягIниси саби».
Бузахъуси хIянчиличила биалли бурис, бируси секIал хIейгули виадли, илавад арукьен ва дигуси секIайгIив къяйцIикIен.
Челябкьуси наслулис бурис: хIушани гьанна декIарбарибсилизибад хIушала челябкьла сегъуна бирарал дигахъу. СанигIятличил хатIа­ма­диркудая, гIяхIти багьудлумачи гьуцI­ди­кIеная, илди хIушаб гIямрулизир дебали гIягIнидиркур. Диплом каснира багьудлуми каснира ца ахIен. ГIяхIти баркьудлумази ихъеная, авараагармадирудая!» — рикIули сари Узлипат ГIусмановна.
Челябкьуси наслулис гьав ахъбурцути дугьбачил таманбирули саби илини сунела пикри.
БелкI ахирличи биркахъули бурехIе: «Каммабиаб багьудлумачи гъаргъти мугIяллимти!»  

Анжела Мутазова