«МугIяллимти-ургар халараибсира...»
МугIяллим – халаси мягIна бухIнабуцибси дев саби. МугIяллим агарли мутагIялимтира бирути ахIен. МутагIялимтала челябкьлара мугIяллимлизибад саби дигахъуси.
ИшбархIи нуша гъайдулхъехIе хала бегIтала санигIят даимбарибси, цархIилтас гIибратли ретаурси ХIясанова Узлипат ГIусмановначила.
Узлипат ХIясанова акIубси сари Хайдакьла районна ГъирцIикла шилизир, 1966 ибил дуслизир, мугIяллимла хъалибарглизир. Илала дудеш ХIясанов ГIусман ХIясанович Хайдакьла районнизив бахъли валуси, РСФСР-ла багьудлуми тIинтIдирнила отличник, РСФСР-ла школала урибси мугIяллим сай. Илини 52 дус дарган мезла ва урус мезла дурсри кадирхьули асилси хIянчи бариб.
Арбякьунси даршдусла 30 ибти дусмазив илала хала дудеш (дудешла дудеш) ГъирцIикла шила цаибси мугIяллимли калунсири. Илини Сергокъалала районна педучилище таманбарибсири, ва ЧебяхIси ВатIа дергъ бехIбихьайчи мугIяллимли узули калунсири. Ил дергълизив кавшибсири.
Узлипат ХIясановала дудешла узи ХIясанов ГIялиших ХIясанович чумал дус Мажалисла школала директорли узули калун. Илкьяйдали дудешла кIелра рузинира ДГУ-ла филологияла факультет таманбарибси саби. Илдазирад ца Хайдакьла районна Кьулиджила школализир директор сари, цархIил биалли — Избербаш шагьарлизир урус мезла ва дарган мезла мугIяллим сари.
Узлипат ХIясановала нешла шайчибадра мугIяллимти камли ахIен. ГIяхIцад тухумти ва неш школализиб бузули калун. Илала цаибси мугIяллимра сунела нешла рузи Марият ГIяхIмадовна сарри. Илала бахъалгъунти гъамти (узикьар-рузикьар) мугIяллимти саби.
Илала хала дудешли (нешла дудеш) ва хала дудешла узи Мирза Рабадановли, 1920-ибти дусмазиб, Совет хIукумат кабизахъурли гIергъи, биштIати дурхIни бучIахъес школа барахъес чула бегIлара гIяхIсигъуна ванза бедибсири. Илдала саби-бегIти халати ванзурби дирутири. Ил школа цархIилтас гIибратли бетаурсири. Ил 1926 ибил дуслизиб барибсири. КIинайс школала гьалабси интернатра бузесаиб, сунезира лебилра алавти шимазибад духIни бучIес башуси. Бурес вирар, Совет хIукуматла заманала лебилра Хайдакьла районна руководство Шилагьила школала бучIанти сабри или. Ит замана районнизиб ил школа бегIлара гIяхIсилизи халбирусири.
Узлипат ХIясанова ручIули калунсири нешла шилизир, Хайдакьла районна Шилагьила урга даражала школализир. 1983 ибил дуслизиб школа таманбарили гIергъи, ил ДГУ-ла филологияла факультетлизи карерхур. Ил таманбарибхIели Шилагьила школализи дарган мезла ва урус мезла мугIяллимли рузахъес рархьибсири, илаб 2 дус хIянчи бариб. 1990 ибил дуслизир РАН-ла ДНЦ-ла аспирантурализи очно карерхур. 1997 ибил дуслизиб кандидатская диссертация бетерхахъур. 2012 ибил дуслизиб биалли — докторская диссертация.
Илала сари-регIти 180-йчирра имцIали гIилмула хIянчи лер, ВАК, Сопус и Веб Саенсли гьаладихьибти 40 макьала журналтазир дурадухъи сари. 15 жузра лер (монографияби ва учебный пособияби). Илдала дурарад, дарган мезлара бучIнилара бехIбихьудла классунас хасдарибти жузала соавтор ва редактор сари.
ГIилмулизир жигарчерли рузуси илала гIилмулашалти макьалаби Россиялизирцунра ахIи, илала дурарра дурадухъи сари. Гьаннала замана сабухъчерли рузули, студентунас пособиеби ва гIилмула публикацияби лукIули сари. ДекIар-декIарти шагьуртазир — Стамбуллизир, Москвализир, Парижлизир, Бакулизир, Майкоплизир, Тбилисилизир, Пятигорсклизир, Грозныйлизир ва гIуррара цархIилти мераначир детурхути халкьани-ургарти гIилмула конференциябачир, конгрессуначир, симпозиумтачир бутIакьяндеш дариб. 2014 ибил дуслизир Сорбоннала университетлизиб (Франция, Париж) У.ХIясановани гIилмуртала стажировка бариб. Аспирантунас ва хIялумцIлаби дурадуркIутас гьуни чебиахъули, илдас гIилмула дунъя гьаргбирули сари. Илала бекIдешлиур кандидатская 4 диссертация детерхахъур. 2 диссертационный советла бутIакьянчи сари.
Илини «Хайдакьла хабуртала» сборник, урус мезличира шурдатурли «Даргала халкьла буралаби ва багьираби», «Дарган мезлизиб наречие» монография, «Хайдакь ва хайдакьланти», «Дарган мезла фразеологизмабала словарь» ва гьатIира дахъал жузи дураиб. Леб илкьяйдали илала ДГУ-ла филологияла студентуни бучIуси белчIудила пособиера.
«Хайдакь ва хайдакьланти» жуз белкIни багьандан, халкьани-ургабси конкурсла Дипломла лауреат ретаур. Илала бузери хIукуматлира чихъли кьиматлабарибси саби. Лер илала дахъал цархIилти шабагъатунира: ДР-ла Халкьла Собраниела, ДР-ла бархбасла ва телекоммуникациябала Министерствола, ДР-ла гIилмула ва багьудила Министерствола ХIурматла Грамотаби, санигIятлашалти устадешличилти хIянчизарти хIядурдарнилизи халаси пай кабихьибни багьандан, Северо-Кавказский институтла ВГУЮ ХIурматла Грамота ва цархIилтира.
Узлипат ХIясанова Дагъистан Республикала багьудила рурибси хIянчизар, филологияла гIилмуртала доктор, профессор сари.
Дудешла ва нешла шайчирад илдала мугIяллимтала кьамани детаурли сари. Илар Узлипат ГIусмановна 14 ибил мугIяллим сари. «Сен декIарбарибсири мугIяллимла санигIят или хьарбаибхIели, Узлипат ХIясановани жаваб чарбатур: «Ну мугIяллимти-ургар халараибсира. Дахъал жузи, словарьти, журналти, гьар дус къулбасбируси «Учительская газета» дири хъулир. Лебилра ну-алавти мугIяллимтихIели, мугIяллимла ахIи, цархIил санигIятличила хьулрикIес рирули ахIенри».
1993 ибил дусличирад ил Дагъиста пачалихъла университетлизир, Дагъиста мезанала кафедрализир преподавательли рузули сари. БусягIятла замана — ДГУ-ла Дагъиста мезанала кафедрала ва МЮ-ла СКФ-ла ВГУЮ-ла социально-гуманитарный дисциплинабала кафедрала (МяхIячкъала) профессор сари.
«Рахли наб сагадан лерилра секIал декIардарес чевкъалри, нуни гьарил секIал лерти тяхIярли декIардираси. Гьачамалра санигIят барсбарес ибси пикри хIебакIиб. Наб дила хIянчи дебали дигахъис. Тамай рирхулра, рархьли хIеррирниличи ва бархьси гьунчирад рашниличи. Челябкьуси наслу руркъни, гIилмула ризкьи удалтни бегIлара хIялалси хIянчи саби, Кьуръайзиб бурули кьяйда: мугIяллим, цархIилти берцахъес багьандан, Аллагьли чеввикIибси адам сай. Василий Ключевский викIуливан: «ГIяхIси мугIяллим виэс багьандан, дирути дурсрира дурхIнира дигахъес гIягIниси саби».
Бузахъуси хIянчиличила биалли бурис, бируси секIал хIейгули виадли, илавад арукьен ва дигуси секIайгIив къяйцIикIен.
Челябкьуси наслулис бурис: хIушани гьанна декIарбарибсилизибад хIушала челябкьла сегъуна бирарал дигахъу. СанигIятличил хатIамадиркудая, гIяхIти багьудлумачи гьуцIдикIеная, илди хIушаб гIямрулизир дебали гIягIнидиркур. Диплом каснира багьудлуми каснира ца ахIен. ГIяхIти баркьудлумази ихъеная, авараагармадирудая!» — рикIули сари Узлипат ГIусмановна.
Челябкьуси наслулис гьав ахъбурцути дугьбачил таманбирули саби илини сунела пикри.
БелкI ахирличи биркахъули бурехIе: «Каммабиаб багьудлумачи гъаргъти мугIяллимти!»