ЛукIули ва бучIули дигахъира
Дагъиста халкьла писатель, СССР-ла печатьла отличник, ГI.Батирайла, С.Стальскийла умачилти литературала премиябала лауреат, «ДР-ла гьаларти сархибдешуни багьандан» бикIуси орденничил шабагъатлаварибси, машгьурси писатель нушани, даргала ва Дагъиста литература дигутани, МяхIяммад-Расул сайливан валусири.
Ну литературализи гIяхIцад гIямру деркIили гIергъи ракIира. БекIлил хIеракIили калесра асубири, дила гIямрула гьунчив МяхIяммад-Расул къаршихIейкибси виалри. Дила цаибти хабуртира хили ну Дагъиста жузала издательстволизи ракIира, илав узули МяхIяммад-Расул левниличила нуни балусири. ИлхIейс лерилра дурадухъунти илала жузи, гьачамцун ахIи, нуни делчIири. Ну Кубачир халараира, илаб урга даражала школа белчIунра, Кубачи наб дила ши бетаурлири, ил багьандан гъамси адамличиван, дила шайчиван иличи ракIес риубсири. Илизи делчIахъес дедира вецIну кIира кIапIила, кьумбарти, дила хабурти делкIунти, вецIал тетрадь.
Камси заманала духIнар, МяхIяммад-Расулли илди лерилра делчIун. Дила хабуртала жуз дуракаэсра чесиб. Илкьяйда дурабухъун, халали ахIенси «ГьанкIагарти дугурби» бикIуси, цаибти назмуртира, хабуртира сунези кадерхахъурси дила жуз.
Муртрил, сегъуна балбуцличи нуша дакIилрил гьанна гьанбиркули ахIен, МяхIяммад-Расулли нура Хамис Шамиловара сунела кабинетлизи жидарира. ГIярбукIла нусила чудни, салатуни, чяй гьаладихьиб, нушачил жагаси ихтилат бариб. Илис гьарли-марли даргала жагьти пагьмучебти адамти уркIичеббарес, гIеббуцес дигулри. Илала ца ихтилатли литературализибси нушала челябкьла бетаахъур. ИлхIейчибад илала пагьмуличилси дила бархбас къябхIебердиб.
ГIур гьачамцун ахIи, литературала, гьанбикунала далдуцуначив гъайулхъули чуйнара ил чеваира. Илдачив МяхIяммад-Расул ахирлизив гъайулхъусири, сецад бархибси зал лебли биалра, МяхIяммад-Расул дуравхъунхIели, лебилра шипIбиргIутири, илини се бурулил хIерли кабирутири. Дурестира илини дургутири, гьариллис гIяхIдизести, тамашадизести, чинаралра делкIи агарти, гIур чилилра хIедалути, сагати пикруми.
Ну Уркарахъир хIеррирулри, Дахадаевла районнизи вакIибхIели, итар детурхути далдуцуначив умути уркухъан мезли гъайикIусири, дергъла дусмазив ил Уркарахъив халаваибсири.
Ил чилилра гIядатла лукIуси адамван, цархIилти писательти-поэтуниван кьабулируси ахIенри. Лебилра лукIутира, бучIутира иличи тIалабкарли хIербикIутири. Илизибад халаси пагьму, сагаси пикри тIалаббирусири, тяп илкьяйда биэс гIягIнисиван.
Нура илкьяйда, мурталра тIалабкарли хIеррикIусири илала пагьмуличи, белкIаначи. БучIантала тIалабкардеш марбаресван, гIямрула гIергъити дусмазир, гьанналауб Дагъистайзиб агарсигъуна, литературала мягIдан детаурти жузи дуракаиб МяхIяммад-Расулли. Даргала бучIантазицун ахIи, цархIилти миллатунала бучIантазира делчIахъес багьандан, сагати жузи урус мезли делкIунтири илини. Бурес чебиркур, илини дарган мезра, урус мезра нешла мезван далутири ва цагъуна пагьмуличил илди мезаначил лукIусири. Илгъуна тяхIярлис мезла гIилмулизиб (билингвизм) бикIули саби.
Сунела лукIути, пикруми, мурталра чердикIибтили, дархьтили, пайда бихутили диахъес дигахъусири МяхIяммад-Расуллис.
ЛукIес вехIирхьухIели, лебилра улкализиб бузахъуси (социалистический реализм)-ла журала, хIякьикьатла гIямруличила бурути жузи дурадухъунтири илала. Илди гьарли-марли даргала миллат сегъуна сабил бахъал бучIантази балахъути, даргала ва Дагъиста халкьла гIямрула хIякьикьат сипатбарибти хабурти ва повестуни сари. Илдигъунти сари «БекIбяхъ», «Мекълис гIергъи», «Чанкур», «Дубурла михикI вава» ва цархIилтира.
ГIямрула гIергъити дусмазир дурадухъун, урус мезли делкIунти «ДигIунти рухI», «Илбисла цIакь», «ПархгIякьлукар абдал» ва цархIилтира, гьанналис чус лайикьси кьимат кахIебатурли лералти жузи.
Илди жузас литературализиб бузути гIялимти чеббикIибси (элитная) литература бикIули саби. МяхIяммад-Расулла чеббикIибси прозализиб мурхьси мягIна, дархибти кадиркути анцIбукьуни (сюжет), гIядатла учIаннис аргъес гьамадли ахIенти, философия, психология, бусурман динцун ахIи, лебил адамти бирхути дунъяла динани, рухI ца мицIирси жанничирад итил жанничи ардукьес дирниличила (реинкарнация) пикруми дакIудирули сари. Илди жузи, РАН-на ДФИЦ-лизиб мезлизиб, литературализиб бузути гIялимти Г.Г.Тикаевли ва Зулейхат МяхIяммадовани М.Булгаковла «Мастер ва Маргарита»-чил, Египетла писатель Абу Хадидла белкIаначил цугдурцули сари. Гьарли-марли, «Мастер ва Маргарита»-ра наб аргъес къиянбухъунсири. КIина белчIунра риасра Понтий Пилатличила буруси бутIа ахIенси уркIиличиб селра кавлули ахIен. Сагали белчIес замана баргес гIягIнили саби.
Илкьяйда, наб аргъес къияндухъун дургар, МяхIяммад-Расулли урус мезли делкIунти жузи. Нушачил, мицIирли левалхIели, МяхIяммад-Расул сунела жузачила дила пикриличи хIерли калун виэсра асубирар, сенахIенну гьарил лукIусилис учIусила пикри багьес дигахъу. Амма гIергъити жузачила дила пикри илизи хIебурили убкалун. ХIела белкIани хIергъира рикIес наб дигули ахIенри, хIергъибхIели гапдаресра рирули ахIенри. Гьанна биалли, илди сагали делчIес, хаслира «ДигIунти рухI» бикIуси жуз, илдачила ну-регIси пикри цалабяхъес, дила пикруми мезлизиб бузути гIялимтала пикрумачил чедицIахъес ва илди газета бучIантас гьаладихьес дигулра.
Илкьяйда пикрибарилра, сенахIенну писательти хIебиалри, дунъяла аги-кьяйда сегъунти сарил халкьли балуси ахIенри. А.Дюмали «ХIябал мушкетёр» хIебелкIунси виалри, Дартаньян чи саял, сегъуна саял чили балусири? Жузлизир сипатдарибти белкIла игитунала ургарти юлдашдешла хIяланани ва кадиркути анцIбукьунани бучIантачи гIяхIла шайчиб халаси асар бирули кьалли. Яра Генрих 4-ибил сегъуна пача саял, яра Петр 1-ибил сегъуна саял. ГIурра цархIилтира литературала произведениеби ва илдазирти адамтала сипатуни, лерилра писательтани акIахъубти сари. Писательтани халкьлизи дунъя иргъахъули саби. Ил багьандан, нунира дучIас хIушазира делчIахъес маслигIятдирулра, Дагъиста литературала черикIла белкIани. Илди белкIанани нушази нуша сегъунти саррал бурули сари. «Дила Дагъистан» жузлизиб Расул ХIямзатовли Дагъиста гьарли-марси хIякьикьатла сипат акIахъубли саби. ЦархIилти Дагъиста писательтани ва поэтунани илини акIахъубси Дагъиста сипат чула белкIаначил чебирцIахъули, мекелли давлачеббирули саби. Пагьмучебли белкIунси гьарил литературала произведениели нушала тарихлизиб, гIямрулизиб, хIякьикьатлизиб, челябкьлализиб сунела къел кавлахъа. Ил къел имцIасили, хIяжатли ахIенсили биэс хIебирар. Илини нушала миллатла рухIла давла гьарза-бягIубирули, давлачеббирули саби. Ил багьандан пагьму лебти лукIули дигахъира, дунъяра, гIямрура, ВатIанра дигахъути бучIули дигахъира. Дунъя илкьяйда даимбирули саби.
ЛукIути бирхаудиличил хIянчилизи ахъахъес багьандан МяхIяммад-Расулла ца пикрира гьалабирхьулра: «БелкIанала багьа лебси автор жявли яра кьай халкьли вала. Гьарли-марси пагьмула вегI, лукIути ва дурадулхъути дахъал жузала ургав сеннира ветхIейхъур». Илкьяйда викIули сай МяхIяммад-Расул, Мадина ГIяхIмадовачилси ихтилатлизив 2017 ибил дусла июньничив. Ну илала пикриличил уркIи-уркIиларад кьабулрикилра.