…Дила ду­деш­­ла узи­кьар лев­си­ри Мя­хIяммад ГIяхIмадов би­­кIу­си, Че­бяхI­си ВатIа дергъла бу­­тIа­­­кьян­чи, дергъ­ли­зивад су­къур­виубли чарухъунси. Ун­ра­личирси сунела рузикьар ГIяй­­шала хъа­ли­баргличи ша­­див вашусири, гIяйсара убир­­­хъули сайра. Ил унрала дярхъла хъал­чи­вад вет-садулхъусири.
Цагьачам унрани дярхъла хъалч чеббердили сай, са­гали че­бихьес или. ГIяйша ралкь­хIеур­­ли лералли иличила бурес, Мя­хIяммад шадив вя­кьи сай.
— Гьуя, дила узикьар, гьанна итавад гьу­ни агара или бурили бекIхIериубрагу, чи­ли буриба, чинад вакIирив? — хьар­хъар­рикIули сари ГIяйша.
— Набзи чилилра селра хIебуриб, ну ва­шуси мерличивад вакIира, — жаваб чарба­турли сай МяхIяммадли.
Якьинбиубли саби хъалч чеб­бер­диб­хIели удиб калунси лацла чевкад шал­гIе­ву­хъи виъни сукъур адам.
Илгъуна анцIбукьличи дебали тамаша­биубти ТIантIала шила шантази бусурман динна гIилмула гIялим Баргъула Мя­хIям­мад­ли бурибсири «сунес ил мерличивад кай­кес кьа­дар­ли ахIенхIели гьунира че­хIе­биу­си адам лацла хъарли­чи­вад шал­гIе­ву­хъес виубси сай» или.
…Иманчевсили виэс багьандан бусурман адамлизир диэс гIягIнити шуртIразибад цали бетаруси саби, бикIар, кьа­дарличи вирхни. Гьарил ин­са сунела кьисмат бирули са­би, — бархIехъ араси адам сав­лилис таманкайубли увулхъули сай, гьундурачир ха­тIа­­би дахъдикIалли ахIенси, кам­ди­кIули ахIен; хIуркI­ба­ни арбиху­ти, урхьназиб гIянд­бир­ку­ти, дубуртачибад убяхI­бир­ку­ти…
Се бе­таура Не­паллизиб! Нушала районна Кавкама­хьилизиб жа­­гьилти хIя­бал му­рул адам, шадиб­гьуни би­руйхIиб шак­ра хIе­би­кахъили газли гIянд­бу­ши­ли уб­­бу­хъун…
Ишди бурхIназир нушала республикализир 1999 ибил дусла анцIбукьуни гьандикахънилис багъишладарибти далдуцуни детерхур. Къиянси замана сабри ил. Ишабси агиличил тянишвиахъес вархьибси Степашинни ибсири ДР-лизибад де­кIарбикес асубирар или. Ит­­хIели РФ-ла Правительствола бекIдешличи вакIибси Владимир Путинна ва Дагъистан Республикалис гьуни чебиахъуси МяхIяммадгIяли МяхIяммадовла гIякьлули, бал­гундешли Дагъистанра арагIебли Россияра халаси па­ла­кат­деш­ли­­зирад дерцахъес им­кан­­ба­кIиб­сири.
Гьайгьайрагу, хъумартес асу­­хIебирар илгъуна баркьу­ди бетерхахъес багьандан чу­ла жан харждарибти гIяхI­гъубзни, гIяскуртала бур­­гъан­ти, милицияла хIян­чизар­ти, саби-гIяхIъулали душман­та­чи къаршили дурабу­хъун­тира.
…Гьанбиркусирив илди анцI­букьунас гIергъи нешанала, рузбала уркIби кьакьадакIести дуги-хIери гIурра дакIес асубирар или. Рос­сияла душманти пар­гъат­хIебиубли уббухъун. Къиянси 1999 ибил дусра гьуниббатурли, Чечентала мер-мусаличи минабиубти къачагъунира агарбарили, Владимир Путинна бекIдешлиуб улка гьунчибиркес бехIбихьибхIели, 2014-2015-ибти дусмазир Западли гIердурцули, Украинализир вяшдухъунти урехила авара цIакьдиубхIели, Россияла хъархIерагардеш калахъес багьандан 2022 ибил дуслизиб дявила хасси балбуц бехIбихьес чебуркъуб.
СВО бехIбирхьухIели чис хабарри Западла улкнала бургани, чула халкь Гитлерла фашистуназибад берцахъибти биъниличилра «хъумартурли», Рос­сияличи илцадра халаси гьими дигIян­ка­барили биъни?
1999 ибил дуслизиб акIа­хъубси «Интербригадала» бу­­тIа­кьянчибас дявила анцI­бу­кьуназибтачи сагали кумек бихули башес, гIямрулис урехилати мер-мусаличи биэс хIяжатбиркур илира гьанбиркусирив! Ил организациялис бекIдеш дируси гIяхIгъабза дарган, Афганистайзирти дургъбала бутIакьянчи, 1999 ибил дуслизир детаурти къачагъуначилти дявтазиб чедибдеш сархнилизи халаси пай кабихьибси Да­хадаевла районнизивадси МутIалим Му­тIалимовла гIямруличила абзур жуз белкIес лайикьли саби.
ХIера, гьаннара ил чIумаси дубурлан вашули сай урехила архIяличи. Иличил варх 32-эсил архIяличи укьес хIядурикIули, кумек бурчули гьар мерличи виуси Усишала шилизивадси ГIя­ли-АсхIяб МяхIяммадов къаршиикиб чу­мал бархIи гьалав.
«Диургу гьанна бикайчи хIуни ­ахъиб­ти гьундури!» — бикIути гъамтачи­ра гIяйиб­­барес хIейрар, ГIя­ли-АсхIяб би­ал­­ли викIули сай: «ХIулбала гьалабад ар­кьули ахIен дахъ къиянти тяхIяр-кьяй­да­ли­зиб бургъути гъубзни! «Сегъуна кумек гIеб­­баахъес виишара нуни илдас, че­диб­деш жяв-жявли сабаахъес?» — ибси пикрили паргъатли валтули ахIен­­ра».
ГIергъиси замана ГIяли-АсхIяб­ли­чил варх вашули сай илгъуна урехила ар­хIяличи Ахъушала шилизивадси ГIяб­дул­лагь БяхIяндовра.
МутIалим МутIалимов, ГIя­ли-АсхIяб МяхIяммадов ва ГIяб­дуллагь БяхIяндов Ахъушала шилизи бакIили, районна актив­личил гьунибаиб ва СВО-ла бу­тIа­кьянчибас ку­мек гIеббурцутас баркалла ба­гьахъур. Школабала мугIял­лимтачил, бучIантачил къаршибикили, буриб, сецад халаси кьадрила баркьуди сабил Россияла дахъал миллатунала халкьани фашизмала балагьлизибад берцахъес бургъутас кумек гIеббуцни.
Ахъушала районнизиб кумек гIеб­бурц­нила шайчибси суал бекI­бар­хIил сунела хIерудилиу касиб «Ахъушала район» МО-ла бекI МяхIяч ГIяб­­дул­ка­­римовли. Ил баркьуди гIеб­буциб илала заместитель, районна хьунул адамтала советла председатель Эльвира ХIясанхIусейновани, районна шила хо­зяйствола управлениела начальник Дауд­хIяжи Даудовли ва цархIилти жавабла хIянчизартани.
Районна экономика гьалабяхI ар­бук­нилизи халаси пай кабирхьути ва СВО-ла бутIакьянчибас кумек гIеб­бур­цути жавабла хIян­чи­зартас, районна администрациялизи жибарили, шадлихъла аги-кьяйдализиб баркалла багьахъур ва ХIурматла Грамотаби дедиб. Илди сабри Советский Союзла Игит Сумен Кьурбановла уличилси МухIела агрофирмала руко­водитель МуртазагIяли ХIя­би­буллаев, К.Марксла уличилси СПК-лис бекIдеш дируси Марат СултIаниев, «Гъуладти» СПК-ла руководитель ХIя­би­буллагь МяхIяммадов, «Ахъуша» СПК-лис дахъал дус­мазир бекIдеш дируси Мя­хIяммад ГIяйсамирзаев, «ГIялихан» бикIуси КФХ-ла вегI МяхIяммад Кьунниев, «ТIе­­бекмахьи» СПК-ла руководитель ГIяшурлав Юсупханов, «Усиша» СПК-ла руководитель ХIяжи Рабазанов.
Районна администрацияла шайзибад баркал­лаличи лайикьбикиб Бур­хIи­мякьмахьилизивадси АЗС-ла вегI Шамил МяхIям­мадов; къаркъала карьер бузахъути Нас­руллагь МяхIям­ма­дов ва Мя­хIяммад МяхIям­мадов, Ахъу­ша­бад­ти предпринимательти Сира­жут­дин ГIямаров, ГIяли ГIябдуллаев, Мя­хIям­мад Мя­хIям­мадов, Арслан ХIу­сей­нов.
ГIяли-АсхIябли тиладибариб газетализибад баркалла багьахъес СВО-лис кумек гIеббурцнилизи халаси пай кабирхьути ишди адамтасра: Ахъушала районна духIнарти къуллукъунала отделла начальник МуртазагIяли Кьурбановлис, МухIела гимназияла директор МяхIяммад СалихIовлис, илала замес­титель Зубайдат Амировас, «Па­мять гор» Ассоциацияла сопредседатель Зумруд ШяхIбановас, ХIинтIала шила администрацияла бекIла къуллукъуни дузахъуси Зубайдат БяхIмудкьадиевас, предпринимательти Шамил Мур­таза­гIя­лиевлис, ГIябдул­лагь СултIан­гIяхI­ма­довлис, МяхIяммад Ибрагьимовлис, Чарак ГIялиевлис, багьудила управлениела хIянчизар Мя­хIямммад ХIямза­ла­гIя­лиевлис, МухIела шила администрацияла бекI Ислам Муртазаевлис, «Усиша» СПК-ла директор ХIяжи Ра­­базановлис ва бухгалтер Хамис ХIя­нае­вас.
Кумек гIеббурцуталайчиб гьунар ха­ласи саби дучибти секIал дявила ав­лахъличи диахъутала, итарти тяхIяр-кьяйда чедаили, хъумартес хIебирутала, бургъантачирад къиян-жапара черардякьи, «чедибдеш» ибси девра зайбухъи, дявила анцIбукьуни жяв-жявли ахирличи дикахъес «гьатIи се баришара» ибси пикриличил хIербирутала.
«Гьалар диубтачир гьаннала къиянти сари» — бикIутира леб. Буралли, дявти гьамадти диэс хIедирар, амма гьанна лерхIели гьалар агарти ярагъра, бяхIчикаибхIели цакабиубти душмантани халаси цIакьра, ил мерличиб бургъутала гьунар гьанналис гьалаб бургъули калунталайчил цугбуцес вирару!
Ца адамли буриб ишгъуна анцI­букь­­личила: «Интербригадалис» ­бекI­деш ди­русила урши, мединститут та­ман­­ба­ри­ли, хирургла санигIят касибси жагьил адам, дявила хасси балбуц бехI­­бихьибси бархIиличивад сай-гIя­хIъу­­ла­ли арякьи уили сай бяхъибтачи хIе­­руди бирес багьандан госпитальлизив узес.
Ишдуслизив кьяшлизивад вяхъили, госпитальлизив сагъвируси замана дудешличи зянкъдяхъили, викIули сай: «Дудеш, нушани цали цала гIяхIил иргъули дуира, цалис цали хIейгибизеси хIе­барира, ну хIечи разили, хIу набчи ра­­зили хIердиэс къайгъибарира. Гьанна хIура хIялалвиаби, дудеш, нура хIялал­ва­таба!»
— Сен или викIусири, урши? ВерхIна хIялалвиабину, дати илдигъунти гъай, кьяшра сагъбиахъубли, хIела хIянчи даимбарес пик­риикIен! — жаваб бедили сай дудешли.
Душмантани госпитальлизи дронти игьубли, бяхъибти гIяхIцад бургъан­тасра медицинала хIянчизартасра гIям­ру­лизиб бегIлара гIер­гъиси дугили уббухъи саби...
БегIти разибирар урши акIуб­хIели, илини диплом касибхIели, хъай­чи­кайиб­­­хIели. Чисалра гьан­хIе­биркур цар­­хIил тяхIярли биэс бируси саби, жагьил адам гIямрулизивад арукьес асу­бируси саби или. Дунъяла балагь-кьа­дар дахъ-дахъал сарли, анцIкьи-децI се жу­раличир — дигара дакIес асубирули саби.
ГIямрулизиб сегъуна-ди­гара анцI­букь бирули биалра, илдазибад цалра ахIебиркур сунела ВатIанра халкьра багьандан, улкала челябкьла багьан­дан сай-гIяхIъулали дуракавхъи жан харждарибсила гъабзадешличил. Ну­ни ишдигъунти пикруми гьандуршути илди гIяхIгъубзнала гIелабтас мас­ли­гIят­ван кадилзули диэсра асубирар, — чумилра дакIубулхъулигу жагьил адамти бегIтала ибси хIебирути, нарко­ти­куназибад, держлизибад улхути, Ва­тIайс хаиндеш яра хъулкидеш дарили танбихIлабирути, иличибли неш-дудешлис халаси тали­хIа­гардеш ва ахирагарти урези кадирхьу­ти! Дунъяличив кавлуси чилра агара, бегIтас уркъубяхъ ахIи, гъабзадешла хабар гIелаб батуртала — илра гьунар саби, сунезибра ахъри лебси бегIтала сабурлис хьулчили бетаэс, ЧевяхIсила ахърила халадешла, уркIецIила цIакьдешла икьайчил.  

П.Маллаева