ХIямшиман хIялалси гъабза
Юриспруденцияла гIилмуртала доктор, Дагъиста пачалихъла университетла профессор, ДР-ла урибси юрист, Дагъиста искусствобала урибси хIяракатчи, Россияла писательтала Союзла член, «Дарга» гимнла автор МяхIяммадзапир НурмяхIяммадович ГIябдуллаев акIубси сай 1968 ибил дусла январьла 26-личив Ахъушала районна ХIямшимала шилизив.
1992 ибил дуслизиб хIунтIена дипломличил Дагъиста пачалихъла университетла тарихла факультет таманбариб, 1998 ибил дуслизиб биалли – юридический факультет. «Межнациональные отношения в Республике Дагестан в 1985-1995 гг. Опыт, проблемы, уроки» ибси темала чебкадси кандидатла диссертацияра бетерхахъур (1995). 2000-ибил дуслизиб илис доцентла гIилмула у бедибсири.
К.Хетагуровла уличилси Северная Осетияла пачалихъла университетлизиб докторантура белчIун (2005-2008-ибти дусми). Белгородла Миллатла хIялумцIлабала университетлизиб гIилмула стажировка бариб ва баягъи илаб «Государственность дагестанских народов: историко-правовое исследование» ибси темала чебкадси докторла диссертация бетерхахъур (2024).
1997-2025-ибти дусмазив ДГУ-ла юридический факультетла деканна заместительли узиб. БусягIят ВатIа ва ихтиюрти далтахънила тарихла кафедрала профессорли узули сай. Профессор Р.М.МяхIяммадовла уличилси «Национальные и федеративные отношения» бикIуси гIилмула-хIялумцIнила лабораториялис 2014 ибил дусличирад бекIдеш дирули сай илини. «Дагъиста пачалихъла университетла бегIла гIяхIсигъуна преподаватель – 2019» дипломличил шабагъатлаварибсири ил.
Россияла пачалихъла тарихла ва ихтиюрти далтахънила темала черкадти даршалцад гIилмула хIянчила автор сай. Илдала лугIилизирадли сари хIябал монография: К межнациональному вопросу в Республике Дагестан (1997); Межнациональный вопрос в Республике Дагестан: политико-правовой аспект (2004); Этнополитические процессы в Республике Дагестан: историко-правовые условия эволюции (2004). КIелра гIергъити хIянчи США-ла Мичиганна университетла электронная базализи кадерхахъурли сари.
МяхIяммадзапир НурмяхIяммадовичла гIилмула хIянчурбала бекIлибиубси ва хьулчиданси бетуц саби: Дагъиста халкьани чула ванзаличиб минала миллатуни биъни, саби акIубси хьулчи ца биъни, Кавказская Албанияличибад бехIкабихьили дагъистанлантала гIядатунира, низамтира гъамтира, мешутира, дархдасунтира диъни, чула лебталалра пачалихъ ца биъни ва ил даршдусмазиб къябхIедердили даимбирни дебали гIяхIси саби. Илини халаси пикри бяхIчииули сай Дагъистара арагIебли Россиялара цадеш чIумабикIахъути, халкьани-ургабси уржибдеш имцIабикIахъути пачалихъла ва ихтиюрти далтахънила шайчирти суалтачи. ХIямшиман гIялимли кабилзахъули сай — Дагъиста халкьанала пачалихъдешла ва низамтала тарих РФ-ла давла саби, иларти мисалти ишбархIира мягIначертира багалатира сари.
МяхIяммадзапир НурмяхIяммадовичла гIилмула хIянчурбала бекIлибиубси — Дагъиста миллатунала хьулчи ца биъни, тарихлизир илдала низамтира пачалихъра цадехI диъни, илди даршдусмазир къябхIедердили даимдикIни саби.
М.ГIябдуллаев машгьурси поэт-далуйти лукIан, композитор, 150-йчирра имцIали далуйтала ва илдицад музыкала композициябала автор сай. Конкурсличи гьаладихьибти 30-йчирра имцIали текстаназибадли илала «Дарга» бикIуси гимн гIяхIсигъуна сабливан чеббикIибсири. Илала имцIатигъунти далуйти Дагъистайзир ва Северный Кавказлизир машгьурдиубти сари. Даргала миллатличирти дигили МяхIяммадзапирлизиб дебали жагаси гимн белкIес пикри акIахъуб. Гьанна ил байрумтала, шадлихъунала ва гIядатла бурхIназиб къугъали зайбикIули саби ва даргалацунра ахIи, Дубуртар Улкала цархIилти миллатунала вакилталара уркIби разидирахъули сари. Ил даршудешличи, малхIямдешличи, гьунартачи, балгундешличи жибикIуси дубурлантала дурхъаси рухIлашалси давлали бетаурси гьигь саби. Адамла гIямрулис хIяжатси, чебяхIси гьигь!
Германиялизиб дураибси «Северный Кавказла халкьанала мезанала ва лугъатунала словарь» (2010) бикIуси жузлизи дарган мезла хIямшимала лугъатлис хасбарибси илала хIянчи каберхур.
МяхIяммадзапир ГIябдуллаев ХХ-ибил даршдусла 90 ибти дусмазив Амир Гъазила, Газим-Бег БяхIяндовла, МяхIяммад ХIямидовла, Расул БяхIяммадовла ва цархIилти даргала поэтунала назмурти хIясибли музыка цаладирхъес вехIихьибсири. ГIур сунени назмуртира лукIескайибсири.
Урусла драмтеатрлизир илала далуйтачилти концертуни дурадеркIибтири: «Исбагьи» (2000), «Шамахила вава» (2002) ва «ДалайдикIути уркIби» (2005), «Юбилейный вечер» (2018).
Поэт-композиторли 2009-ибил дуслизиб дарган мезличил «Исбагьи» бикIуси далуйтала жуз дураибсири. Дагъиста машгьурси литературовед, филологияла гIилмуртала доктор, ДГУ-ла профессор ГIябдуллагь ВяхIидовли илис ахъси кьимат бедибсири: «Ил жузли сунела урхIмешуахIенси ва кагибси бухIнабуцличибли Дагъиста литературала ва музыкала вакилтала сунечи пикри битIакIиб».
2017 ибил дуслизиб илини «Саламти» бикIуси далуйтала жуз дураибсири.
М. ГIябдуллаевла назмурти кадяхъили сари «Россияла халкьанала ишхIелла литература. Поэзия» бикIуси Антологиялизи (2017).
Поэтла назмурти урус мезличи шурдатур Россияла писательтала Союзла секретарь, халкьани-ургабси журналистунала Федерацияла член, «Великороссъ» бикIуси литературала-тарихла журналла бекI редактор Иван Голубничийли.
М.ГIябдуллаев ДР-ла урибси юрист (2010), Дагъиста искусствобала урибси хIяракатчи (2017), Россияла писательтала Союзла член (2010) сай. Ил шабагъатлаварибси сай «А.С.Грибоедов 1795-1829» медальличил, «Мурталра шалаикIесли» литературала-жамигIятла Дипломличил. Илала творчестволашалси бузери ахъли кьиматлабирули, дедибтири «В.В. Маяковский» орден (2013), «М.Ю. Лермонтовла Мургьила медаль» (2015), А.С.Пушкинна уличилси «Девлис ва бузерилис мардеш» медаль ва дахъал дипломтира грамотабира.
ДР-ла БекIла хIерудилиубси миллатуни ва динани-ургарти бархбасуни хIясибси Советла член сай.
ГIилмулизив узуси адамли назмурти лукIнили ва музыка цаладирхънили илала пагьмуртала давлачебдешличила бурули саби. Гьайгьай, далайбикIуси уркIилизир гIилмула гIяламатунира сагъ-саламатли дилкьни якьинбирули саби ил хабарла дубурланни. Илала дурабадлира, нешла мезличи чекайзурли узухIели, илала лергIер мурхьси мягIнала назмуртира детарули сари. Сегъуна чебяхIси жагадешал гIилмули руркъуси уркIила хIяланани музыка алкIахъули сари. Музыкала зайлиур шигIру парчдикIули сари. Ца адамлизирти къугъати пагьмуртала урунжлизи гIилмула асарлиур арцантала макьамти урцули сари, илдачи къабулдантиван дарган мез цаладиркули сари. Ил адамли алкIахъуси гьарли-марси гIямрула байрам сабигу. Бахъла уркIби шаддирахъуси, гIяламлис пайда чебетиахъуси, дунъя вавнала варачантази гIелабуршуси. Адам пикриухъалли, дургъби адилкьусилара илгъуна пагьмуртани гьалавяхI вашахъусилара ургабси декIардеш лебгIеб гIячихъбирулигу. Илдигъунти даршудешла заклиуб малхIямдешла ва узидешла зурхIябти тIашдалтутала бузериличи лебгIеб вайси асар бирахъули, цархIилти кIикьяшан нажасунани жагьдешла хъилизирти гIямру дявила цIализир цIухдирахъули сари.
Инсаниятла илди кIелра бетуц цаличи ца къаршили каалри, гьайгьай, творчествола зубартала цIакьлиур, ламартдешла ва хIиллакардешла цIа дарбадягъиндири, бекIлил дунъяла къакъличирадли илди пяхIли детихъахъи… Сепайда…
ГIялимтази, поэтунази, хIялалти адамтази,… хьарбиули ахIен кьалли се барес хIяжатлил дургъби адилкьанти вайнукьабани. Илди чула уряхIти баркьудлуми дирес даимбиубли саби. ГIялимтира поэтунира гIямру жагадирес, сагадирес, вавалидирхъяхъес, гьаладяхI ардикес, черяхIдирес,… даимбиубли саби.
МяхIяммадзапир ГIябдуллаев, лерилра цIакьанира багьудлумира пайдаладирули, жагьилти бархьси гьуникад башахъес, илдала ихтиюрти далтахъес, творчествола дунъялизиб адамти хIулбуркIахъес даимиубли сай. Илис гьаннала гIергъира, сунела багаласи баркьуди даимбарахъес багьандан, чIумаси арадеш, гIямрулизир гьарбизуни, кулпетлизиб балгундеш, бузерилизир сархибдешуни дулгехIе.
Илгъуна адам закла зубарти-ургав даимлис азир рангли шалабикIуси цIуба арцла бацличил цугуцес вирар, сенахIенну илини сунела багьудлуми, цIакьани, пагьму, уркIила диги, хIялалти хIялани халкьлис багъишладирули сай. БахъбикIаб дарганти-ургаб илдигъунти гIялимтира шягIиртира.