Халаси гIялим, пергерси хьунул адам
Лерил секIал дурхIядешлизирад дехIдирхьути сари, илкьяйда бетаурли саби РАН-на ДФИЦ-ла Дагъиста мезла, литературала, искусствола институтла гIилмуртала доктор Сапияханум МуртузагIялиевна Темирбулатовачилра. Илала сунечив халаси узи леври, биалра хъалибарглизир халалгъуна рурси сарри, илкьяйда биалли дубурланти нешанала дахъал къайгънала халасигъуна бутIа халасигъуна рурсиличи хъарбиркули бирар. Илкьяйда сабри Сапияханумличилра. Нешлис ил хъулирад чиналра рархьес дигуси ахIенри, сунес кумекбирули мякьлар риубли дигусири. Амма итхIели илини нешличи лехIхIеризурли сунес дигуси барес гьунар баргиб. ГехIъибил класс таманбарили гIергъи белчIуди даимбарес хьулрухъун, сари акIубси Хайдакьла районна Санчила шилизиб урга даражала школа лебси ахIенри. Илини, нешлизи селра хIеили Мажалислизибси дубурлан рурсбала школа-интернатлизиб белчIуди даимбарес пикрибариб. Школа-интернатла директор урус хьунул адам, Санчила рурсби бучIахъес бурцули ахIенра или каризур, илдани школа таманбарили гIергъи белчIуди даимбирули ахIен рикIулри ил.
Сапияханумлис илизи школализи руцахъес тиладирикIес чебикиб. Директорли илис чIумати имтихIян гьаладихьиб, Сапияханумли биалли гIяхIти багьудлуми чедаахъиб, ил урчIемъибил класслизи ручIахъес руциб. Школа-интернатли лерилра бекIахъудила, палтар-кьяшла черкадти хIяжатуни сунечи чейсутири. Илар ручIули жумягI дикиб, бегIтани селра балули ахIенри, рурси ретахъиб бикIес хIебирули, бареси хIебалули шишимтазибри. Илис биалли алхIят бархIи дурсри агархIели хъули рукьес гIягIнилири. Сен-биалра, чархIериэс гIямал агарлири, чарриуб хъули. «ИтхIели халал узини бекIлизи бяхъес някъ гьакIбарни, гIямрулизиб хъумартес хIериубра», — рикIулри Сапияханум набчилси ихтилатлизир.
Цалабикили лебилра тухумти, илдала хъулиб бетерхур хъалибаргла диван. Дудеш мазала бригадала бригадир сайри, гьаман хъа дурав вирусири, илра вакIилри къиянси суал арзес.
«Дудешла узи итхIели райкомла хIябъибил секретарь сайри, илини ну гIерруцира, — ишини селра вайси барили ахIен, ручIес аррякьи сари, — викIули лерилра тIама-гьамалис ахир кабихьиб, нуни биалли белчIуди даимбарира, гIяхIти кьиматуначил школа таманбарира. ГIур школала директорлизи белчIуди даимбарес бедибси гъай къянахIебарили ДГУ-ла филологияла факультетлизи ручIес карерхурра. ИтхIели рурси шагьарлизи ручIес рархьахъес бегIти разибикахъес гьамадси хIянчи ахIенри. Байхъала дус ручIули калунра, дила чегьес ванаси пальто аги, гIебшни ванати дакIни гIяхIси бетаур. ГIур дудешли 50 къуруш гили гьанбиркур, илди арцлис наб пальтора бикиб, стипендияра кайсира.
БелчIуди хъараахъурли, шилизи чарриубра, школализир урус мезла ва литературала дурсри кадирхьули калунра. ХIябъибил курс таманбарибхIели шилизивси унра уршилис хъариубра. Ну шилизир рузули, мурул шагьарлизив сайри. Авал дус шила школализиб хIянчи барили, шагьарлизи муруйчи ракIира. Наб хIянчи баргес хьулрухъунра. ГIялим ретаэс пикри лебси ахIенри, университет ункъли ручIули таманбарили риасра. Игъбар бетаур, ит дуслизиб мезлизиб бузути студентуни буцахъес аспирантурализир кIел мер лерри. Ну заочно аспирантурализир ручIахъес ва лаборантли рузахъес руцира.
ИтхIели гIилмуртала академиялизиб дебали халати гIялимти бузули лебтири. Гьаннала дарган мезла гIилмулис илдани чIумаси хьулчи кабихьибси саби. Илдала гьалар ну селра рикIес рирули ахIенри, рузулри, амма лехIкахъили руира. ГIур аспирантурализиб бучIутазибад хIянчи тIалаббирес бехIбихьибхIели, дила хIянчи гьалабихьира, ил белкIи хIядурли лебри», — илгъуна хабар буриб Сапияханум МуртузагIялиевнани сунела дурхIядешличила, жагьдешличила, бузерила бехIбихьудличила.
С.М.Темирбулатова СССР-ла гIилмуртала академияла ХI.ЦIадасала уличилси мезла, литературала, искусствола институтлизир 1975 ибил дусличирад рузули сари. ГIилмулизир багьлали, амма дебали бирхаудичерли ганзрикIули илини халаси гьуни ахъили сари, лаборантличирад рехIрихьили бекIлириубси гIилмула хIянчизарла къуллукъличи раили сари.
Илини 1984 ибил дуслизиб «Дарган мезлизир алавчарти мер-муса ва замана чебиахъути дугьби дузахъни» бикIуси гIилмуртала кандидатла хIянчи кабизахъур. 2006-ибил дуслизиб биалли «Даргала мезла хайдакьла лугъат» бикIуси гIилмуртала докторла хIянчи хъараахъур.
Сапияханум МуртузагIялиевна «Вестник Дагестанского научного центра» журналла редколлегияла член сари, илини дарган мезличила шел монография ва библиография, гIилмула статьяби, жагьилти гIялимтала гIилмуртала хIянчурбас рецензияби делкIи сари.
Сапияханум МуртузагIялиевна гьанна бусягIят ИЯЛИ-ла гIялимтала советла, ва ИЯЛИ-лара ДГУ-лара диссертациябала советла член сари.
Дебали мягIничебси саби «Дарган мезла отраслевая лексика» бикIуси монография. Илизир кьарла, мицIирагла, адамтала чархла биркIантала, тухумдешла, хурегла, палтарла, гIядатунала уми кадерхурли сари. Ил хIянчи белкIи, даргала лексика лерилра сунела хIячмачил чус нахско-дагестанские или ирути мезаначил бархбаси саби ибси пикриличи ракIили сари.
«Гьаннала заманала дарган мез» бикIуси автортала коллективли белкIунси монографиялис С.Темирбулатова жавабкардеш дихуси редактор сари, гIяхIцад хIянчила авторра сари. Илини, монография ахирличи бикибси хIянчили бетаахъурли сари, цархIилти автортани таманхIедарибти чедицIахъили, хатIаби гьардарили, гьарил белкIличи черетаили рузули. Мезла гIялимла хIянчи илгъуна саби, чилилра чехIебиуси, чараагарли гIягIниси.
С.М.Темирбулатовани балкьаахъурси «Даргала лугъатунала словарь»-лизир илини бегI гьалар белкIлизи буцили сари дахъал лугъатунала дебали давлачебси дугьбала хазна. ЦархIилти мезанала илдигъунти словарьти автортала халати цалабяхъунани дирули сари, ца гIялим хьунул адамли ил шайчиб барибси хIянчи кьимат бедес хIейэсли халаси саби. Илини 43-дехI лугъатла дугьбала чебкад хIянчи барили сари дарган мезла лугъатунала словарь балкьаахъес багьандан.
С.М.Темирбулатовани сунес гIилмулизи гьуни абхьибси З.Г.ГIябдуллаевла «Дарган мезла морфемабала делшни» бикIуси монография редактироватьбариб ва дуракаэс хIядурбариб, ил автор итил дунъяличи арякьи гIергъи дуракаибсири. Илала гIилмула хIянчурбала библиографияра хIядурбарили монографияличил бархбяхъиб.
М-С.М Мусаевла «Дарган мезла лексика» редактироватьбарили дуракаэс хIядурбариб. «Дарган мезла лингвистикала терминтала словарь»-ла, «Дарган мезла къадарла лугъатлизирти лексикала, фразеологияла декIардешуни» бикIуси Н.А.Вагизиевала монографияла, «Даргала лексикография ва даргала литературала мез гьаладяхI дашнилизиб илала кьадри» бикIуси Х.ГI.Юсуповла хIянчурбала жавабла редактор сари.
Лерилра гьандушибтала дурарад, гьанхIедушили калунти, даргала ва цархIилтира Кавказла мезанала гIилмулизир С.М.Темирбулатовани дарибти хIянчи гьандушес къиянбухъесли дахъал сари.
Нуничирра гьалар иличила делкIунти макьалабазир гIергъити пикруми даргира: «Илис рузес дигахъу ва бала», «БегIла гьалабси яргализив адам вархьси, хIялалси виэс гIягIниси сай, Сапияханум МуртузагIялиевна илгъуна сари», «Илизи вегIла дигIяндешуни дурес вирар», «Рузар гьалакхIерикIули, пикричерли, дебали черетаили», «Илван халахIебурхути, хIяя умути, адабчебти бахъал баргес хIейрар», «Гьанна илкьяйда бузути камли саби, лебилра гьалакбикIули саби», «Иличил ихтилатикIес дебали дигесли бирар», —гIурра дахъал цархIилтира пикруми лукIули сари автортани С.Темирбулатовачила.
Иличила белкIес пикрибарибхIели гIилмула центрлизив ил рузуси отделлис гьуни чебиахъуси Х.ГI.Юсуповлизи илала телефон бархьаахъес тиладибарибсири, илхIели илинира буриб сунела пикри: «Иличила белкIес лайикьси сари, халаси гIялим ва пергерси хьунул адам сари», —викIулри ил.
Набра илала мякьла кариэс, ихтилатрикIес дебали дигеслири. Илала мякьла кариили рухIлизир ряхIятриубра.
«Ну жагьлихIели ишаб бузути халати гIялимтала гьалаб ахъли гъайэс урухкIули рираси, ил багьандан наб ит, яра иш барая или дугьаризес, кумекбарахъес хIерираси, дила дахъал сархибдешунира агара», — рикIулри дарган мезла гIилмуртала доктор, саригъуна гIур цархIил агарси дарган хьунул адам, сегъуналра халарерхурдеш агарси, багьлали ганзрикIули халаси гьуни ахъибси халаси гIялим.
«Ишдус кIел дуслис бедибси хIянчи хъараахъурра, гIур се-биалра чесес хIяжатли ахIен, дарибти хIянчи диур ибси пикриличи ракIира. Ну ишар 51 дус рузулра, институтлизи рарх релшира. ГIуррара се-биалра багаласи барес риишагу ибси пикрира башули саби. Ну хъули рархьес гьалакикIусира агара ишав», - рикIули сари Сапияханум МуртузагIялиевна.
Нунира ил сунела мерличир дебали ралрикили чераира. Ил гьанналис чеди чераэс деркIибти дусмачи мешули ахIен, рузес цIакьанира лерал, илала бекIлизирти мурхьти багьудлуми дебали къиянти аги-кьяйдализирти даргала мезлис багаладирниличи рирхулра.
Нуни дедибти суалтас жавабти лугухIели гьатIира имцIали белгибиуб, илала гIямрулизиб дарган-мезла гIилмуличибра мягIничебси гIур селра агарли биъни.
Илис тIабигIятлизир къунзрухъес, багьлабарес, тухумтачил, сари ригахъути, сунес дигахъути адамтачил гьунираэс дигахъулри.
Илала бузерила дебали халаси сархибдеш «Хайдакьла ва урусла словарь» мезла гIилмулизирти игитдешла бикьри сабливан дила столличи кабихьили леб. Ил чеалкIути хайдакьлантас-даргантас гьайгьайрагу багалабирар, чеалкIутази чула нешла мез хъумхIертахъес багаласили бирар.
Цаибси дарган хьунул адам мезла гIялим гIилмуртала доктор, РАН-на ИЯЛИ-ла ДФИЦ-ла бекIлириубси гIилмула хIянчизар Сапияханум МуртузагIялиевна Темирбулатовас чIумаси арадеш, уркIи шадбирути сунес ахIертачил гьунибаъниби, гIилмулизир гIуррара сархибдешуни диубли дигулра.
Дила пикрили, лерилра сунела багьудлуми, белкIлизи дуцили чеалкIутас калахъни, ишбархIи илис бегIлара балбикибси, сунезиб халаси мягIна лебси хIянчи саби. Ил бяхIчибизлизир илис гIурра дахъал гьарбизуни диубли дигулра.