ГIяхIти хIянчизарти хIядурбируси гIевдухь
Ишди бурхIназив ну ДГУ-ла ректор Рабаданов МуртазагIяли Хулаттаевичличил гьуниваира ва, университет 95 дус биънила байрамличил бархбасахъи, ихтилат дураберкIира.
— МуртазагIяли Хулаттаевич, Дагъиста пачалихъла университетли 95 дусла юбилей дурабуркIули саби. Ил анцIбукьли хIед хаслира се иргъахъули?
— ГIе, гьайгьайрагу, 2026 ибил дус, нушаб дебали мягIничебси юбилейла дус саби. Наб ил ца ити лугIицун ахIенну, гIелавяхI ласяхъеси, республикаличил ва улкаличил барх нушани ахъибси гьунилис кьимат бедесил имканра саби.
Нушала университет акIахъубси саби 1931 ибил дуслизиб, педагогический институт сабливан, 1957 ибил дуслизиб биалли, ил классический университет бетаур. Дагъиста чебяхIси даражала багьудила ва гIилмула гьабкьяна, гIядатунас марли кали, гьалабяхI башули саби.
— ХIу студентхIели сегъуна бирусири университет ва гьанна сегъуна бетаурли?
— Ну учIухIели, университет гIилмула ва багьудила зурбаси центр сабри, гьайгьай, ардякьунти 45 дусла бухIнаб ил багьесли халабаиб ва барсбиуб. ИшхIелла манзиллизиб ДГУ Северный Кавказлизиб бекIлидиубтигъунти вузаназибадли ца саби. Дебали кьуватчебси лабораторияла базаличилси, ишхIелла манзилла кампусуначилси. Ил студентунас хIядурбикIес лебгIеб къулайсилира бетарули саби.
Гьар дуслизир ДГУ-лизир жагьилти хIядурбикIнилис хасдарибти сагати, ишхIелла тIалабуначи далдикибти бетуцуни гьаргдирули сари. Нушани умутличил гьаладяхI дашахъулра лугIурбала технологияби, инженерла санигIятуни, энергетика сагабирахъулра. Амма, бекIлибиубсигъуна, дарсхIедиубли калун университетла чебяхIси гьавла гьарли-марси бухIнабуц, гьалмагъдешла бетуц ва багьудлуми кайсес иштяхI.
—95 дусла духIнар сегъунти гIядатуни мяхIкамдарес имканбакIиба?
— БегI гьалабси яргализиб, гIядатли бетаурли саби, университет Дагъистайс ва лебилра улкалис «специалистуни хIядурбируси гIевдухьли биъни». 95 дусла бухIнаб нушани дуракаилра 15 азир ахъси даражала специалист. Илди-ургаб леб республикалис декIар-декIарти дусмазир бекIдеш дарибти, хабарла гIялимти, баркьудила адамти, культурала хIяракатчиби.
Нушани мяхIкамли дихIулра насихIятчибачила гьанбикуни. Масала, университетлис хьулчи кабихьибти ректортала, профессортала хIурматлис хъумхIертнила уркьли ибхьулра, мурталра илдачила белкIани кадирхъулра «Эпоха в лицах» бикIуси рубрикализир ва илдас хасдарибти гIилмула конференцияби дурадуркIулра.
Нушала спортла шайчирти пергер гIядатунира лер. Гьар дус университетлизир волейболла шайчибси ректорла Кубок ва илкьяйдали ЧебяхIси ВатIа дергълизиб чедибдеш сархнилис хасбарибси «Забег Победы» ибси абз дурадуркIулра.
Дагъиста гьарил гIямзилабадти пагьмучебти жагьилтази багьудлуми касахъести имканти дузахънира гIядатли бетаурли саби викIес вирар. Гьайгьайрагу, нушани пахрубируси саби ва гьаннала гIергъира бирехIе нушала выпускникуначи, сабира республика ва Россия машгьурдарес къайгънабиркьути.
— ХIела пикрили, ДГУ-ла выпускник цархIилти вузанала выпускниклизивадли селичивли декIарулхъули?
Нушала выпускник санигIятлашалти багьудлуми касибсицунра ахIи, миллатуни-ургабси бархбасла культура бяркъурси, нушала хала бегIтала гIядатунала хIурматбируси ва командализив узес балуси адам виъниличи ну вирхулра.
ДГУ-ла выпускникуни декIарбулхъути саби багьудлумала бягIуси бетуцличил, вегIла республикалисра ВатIайсра къуллукъличи кабизес хIядурдешличил. Нуша уржили дархдасира адамти бузериличил гIеббурцути бетуцуначил, нушала выпускникуни республикализиб калахъес ва ил вавалибяхъяхъес багьандан илди бузахъниличи лерилра цIакьани дяхIчииулра.
— ГIергъити дусмазир диахъубти сархибдешуназирадли сегъунти имцIали мягIничертази халдирулри хIуни?
— ТIабигIятла законти хIясибли бетарусиличила гIилмула ва техникала кьялилизирти наноструктурированный объектунала шайчирти хIянчурбас ДГУ-ла гIялимтала коллективлис Дагъистан Республикала Пачалихъла премия бедни бегIлара кьадричебси сархибдешлизи халбирулра. Илди гIилмула хIянчурби СКФО-ла промышленный проектуназир пайдаладирули сари – тIабигIятла цIакьличибадли медицинала имплантуначи бикайчи.
МягIничебси сархибдешлизи халбарес вирар геотермияла далагардешунала ва кьуват сагабирнила Институтличил вузличил «Возобновляемая энергетика и электротехника» ибси базовая кафедра акIахънира – РАН-ла ахъти температурабала цахIнабяхъибси институтла филиал.
Буралли, нушала студентунала чедибдешунанира нуша разидирахъулра: 2024 ибил дуслизир 42 студентли ва ца преподавательли дарх 19,8 миллион къурушла кьадарлизир грантуни сархиб, 2025 ибил дуслизир биалли, грантуначил университетли сархибти арц 5,2 миллион къурушличи халдиуб.
— ДГУ-ла сегъуна пай леба ишхIелла манзиллизиб Дагъистан гьалабяхI башахънилизиб?
— ДГУ – республикалис специалистуни хIядурбируси бекIлибиубсигъуна центр саби. Лерилра бекIлидиубтигъунти кьялубас нушани хIянчизарти хIядурбирулра: багьуди, гIилму, промышленность, шила хозяйство, арадеш мяхIкамбирни, гьуни чебиахъни. Нушани бутIакьяндеш дирулра тIабигIят мяхIкамбирнила, Каспила биоразнообразия руркънила, умути технологиябала шайчирти Федерацияла кьадрила ва регионна программабазир.
— ДГУ-ли республикалис, улкалис ва гIилмулис бахъал машгьурти специалистуни бедиб. ХIела пикри хIясибли, декIар-декIарти наслубала выпускникуни сели цабирахъули?
— Илди ВатIайчи дигили, саби халаси университетла хъалибарглизи кабурхниличила иргънили ва республикала гьалар жавабкардеш дихнили цалабирхъулигу или гьанбиркули саби. ДекIар-декIарти дусмала ДГУ-ла выпускникуни – илди хьулчилибиубси багьуди касибти адамти саби, сабира критикалашал ва творчестволашал пикрибикIес балути, жавабкардеш дихес уруххIебирути. Сегъуна санигIят бузахъути биаллира, илди лебилра чула университетла ва ВатIа патриотуни саби. Ил далил саби ишхIелла манзиллис нушани студентунази минабарес дигусира.
— Университетли сегъуна хIянчи дурабуркIули республикала мезанала ва культурала дахъал шаликарти хасдешуни мяхIкамдарес багьандан?
— Ил нушала бузерила мягIничебсигъуна бетуц саби. Дагъистан – Россияла бегIлара дахъал миллатуначилси регион саби, ва мезани мяхIкамдарни стратегиялашалси масъала саби нушаб. Университетлизиб гьанна дахъал дусмазиб Дагъиста мезанала отделение леб. Илаб нушани филологуни хIядурбирулра, сабира нешла мез руркъяхънила теорияличил ва методикаличил ункъли бегIбиубти. Илаб бучIути студентунани кIиркаси стипендияра кайсуси саби.
Нушани акIахъублира нешла мез руркънила центр, сагаси журала словарьти дуракайулра, мезанала шайчирти мониторингуни дурадуркIулра, илдала лугIилизир белкI агарти мезаналара. Нушани Россияла халкьанала мезла ва литературала шайчирти школала бучIантала Федеральный олимпиадаби дурадуркIулра, даргала, кIарахъала, лезгибала, къумукъла, булегила, табасаранна ва цархIилти мезанала специалистуни хIядурбирулра.
ДГУ хIядурли саби нешла мезличил жузи дурайънила майдан бетаэс. Нуша илгъуна бетуцлизир жигарчерли дузра дузулра.
— ДГУ-ла тарихлизиб хIу узуси манзилла сегъуна бутIа хIед имцIали дурхъасили бетарули?
— Наб имцIали дурхъасили бетарули саби нушала гIилмула коллектив Дагъистан Республикала Пачалихъла премияличи лайикьбикибси манзил. Лебил коллективла къайгънас кьимат бедни сабри ил. Нуни пахрубирулра нушала хIялумцIлабани энергетикализиб, медицинализиб ва электроникализиб гьуни гьаргбирниличи. Буралли, гьарил выпуск хасси анцIбукьлира бетарули саби. ИлхIели хIуни чебиулри университетлизибадли пергерти кьасаначилти жагьилти специалистуни дурабулхъули биъни.
— Университет 95 дус биъниличил бархбасахъи, хIуни се бурес дигахъади ишхIелла студентунас ва выпускникунас?
— ХIурматла студентуни ва выпускникуни! 95 дус – ил чебяхIси тарих саби, сабира бахъал преподавательтани, хIянчизартани, студентунани акIахъубси. Ил тарихла букьурти саррая хIуша, ва хIушазибадли дигахъуси саби ДГУ-ла гIергъисигъуна бяхI сегъуна бирарал. Мурхьти багьудлуми касес багьандан лерилра цIакьани дяхIчиаая, гьала тIашдатурти масъулти арзес багьандан ибкьли дузес азгъинмадирудая.
Хъуммартидая, хIуша дебали мягIничебси тарихла, гIядатунала ва сархибдешунала вузла выпускникуни диъниличила. ХIушала университетличи пахрубиреная, илала гIядатуни мяхIкамдиреная ва хIушала пергерти баркьудлумачил ил чебяхIбарая. ХIушаб нуни чIумаси арадеш, гIямрулизиб балгундеш, сагати сархибдешуни ва жагIялла бархIиличи умутуни дулгулра.
Юбилейличил, ахIерси университет!