Дагъистайзи чячянтала къачагъуни бухIнаберхур­хIей­чи­рад гъану верхIра дус дикиб. 1999 ибил дусла августла 7-личиб 2000-личибра им­цIали ярагълабиубти адам сунезиб лебси къачагъунала кьу­кья, Чечнялизибад бакIили, Дагъистан Рес­публикала БотIлихла районна ши­ма­зи бухIнаберхур. Ил отрядлис бекI­деш­ ди­рутири чячян Шамил Басаевли ва Сау­дов­с­кая ГIярабиялизивад вакIибси Хат­таб­ли.
Августла 10-личиб БотIлихла районнизиб биубси собраниеличиб илдани хасси багьахъни кьабулбариб. Ил багьахъни хIясибли Дагъистан исламла пачалихълизи халбируси саби бикIутири итхIели. «Заманала исламла пачалихъла правительстволизи» каберхур: Сиражудин Рабазанов – правительствола председатель, Багьаутдин МяхIяммадов – вагьабиюнтала динна багьудлумала гIялим ва авлахъла командир, МяхIяммад Тагиев – Советский Союзла заманала кабизурси пикриличи кьабулагарси политик ва кIарахъала поэт, «Исламла гьуни» газетала редактор Адалло ГIялиев. Амма ил пачалихъ бахъхIи кахIелун: цугли ца жумягI дикили гIергъи, августла 18-личиб, Дагъиста прокуратурали илди авалра бетхIеурси правительствола член туснакъбарес тасдикьбариб.
Дагъиста халкьла игъбаргу илдани пикрибарибси бетхIеберхни. Рахли бетерхалри, нуша, дагъистанланти, урга даршдусмази чардулхъутири.
Ил анцIбукьличила телевизорлизибад бакьибхIели, нуни дила вегIдешла библиотекализиб Адаллола назмуртала жуз баргира. Ил жузлизир лертири поэтли наб делкIунти багъишлала дугьби. Илди сунези делкIунси, жузла мужаллатлис гIергъиси кIапIи нуни, гъярбердили, игьубсири (ДГУ-лизив учIуси ну Дагъиста писательтала Союзлизи дила шан Сулайбан Рабадановличи гьавикIули вираси. Илав тянишиубсири ну кIарахъала поэтуначил).
1999 ибил дуслизив ну юлдашуначил гIяяр­личи вашули вираси. Гьачам гIяяр­дя­кьунхIели, бамсриахъес кадиибти ну­шала бургази ишгъуна пикри бакIибсири: сен нуша, гIяяркьянаби, саби-гIяхIъулати бур­гъантала гIяскарлизи (ололчение) тIалаб­хIе­дирутира. «Дергъ таманбиубхIели, нушазирти карабинтира нушаб вегIдешлис даталри гIяхIсири», — викIар чирил ца. Лебтасалра ил пикрира гIяхIбизур биэс, хIерли калунтири нуша, Дахадаевла ва Хайдакьла районтала гIяяркьянабала цаси, биштIаси кьукья, БотIлихлизи аркура дикIули. ГIяяр­кьяначив гIяхIси ургъан чи вирусив? «Или барибси биалри, дила михъирличибра Гъаб­задешла орден рурхIули бири», — пик­ри­викIулра ну гьаннара.
Чедибси абзац дила лирикала отступлениелизи халбарая. БусягIят нуни итди бурхIначила итхIели бакьибси тяхIярли къантI-къантIли бурисра.
Чечнялизи, дявила лагерьлизи, Хаттабличи чячянтицун ахIенри башути: Кавказла цархIилти республикабазибадра бургъес бурсибиэс ила башутири. ИмцIаливан — Дагъистайзибад. Дагъиста шими Кьарамахьилизиб ва Чабанмахьилизиб учреждениебас шаригIятла бекIдеш дирути кьукьни акIахъублири. Хаттаб иларадси рурсиличи хъайчикайэсра валкьаурлири.
Августла бехIбихьудличир Чечнялизирад дакIибти къачагъунала гIяскурти Дагъиста ЦIумадала районна шимазира даиб. Гьаланачир илдас чилилра къаршидеш хIедариб: илдачи хIерти нушачибра биэс гIягIнилири. Къачагъунани чумал милиционер кабушиб ва бяхъиб. Лебри ясирлизи бу­цибтира.
Дагъиста ОМОН-на ва СОБР-ла де­кIар­ти бутIнани, республикализир мерладиубти духIнарти къуллукъунала бургъантани душмантас къаршидеш чедаахъибтири. Илис гIергъи Дагъистайзи РФ-ла Ярагъладарибти ЦIакьани духIнадерхур. Каспийсклизибад ВДВ-ла 7-ибил дивизияла бургъанти дубуртази къалабабикиб.
Душмантани дуцибти шимазибти халкь къачагъуначи къаршили кабизур. Илдазибад цацабехIти хъулирти ярагълизибад душмантачи иртес бехIбихьиб. Ансалта шилизивадси 19 дус виубси ХIяжимурад Карахмаевли, къачагъунала шаликарла дарили, гьаланачиб сунес автомат бикахъиб, гIур биалли ил автоматлизибад авал къачагъ кабушиб. Шуэсил душмай сайра кавшиб. ХIяжимурад Карахмаевлис Россияла Игитла у бедибсири.
Дубуртазир саби-гIяхIъулали бургъутала кьукьни алкIахъес бехIбихьиб, амма нушала гIяскуртас къачагъуни бячIес гьамадли ахIенри. Ил замана Кавказлизиб бургъуси 58 ибил гIярмиялис бекIдеш дарахъес урехиагарси ва чIумаси генерал Владимир Шаманов катур. ИлхIели нушачибси дергъла сурат бусягIят барсбиуб…
ГIергъити бурхIназир Къадарла мер-му­са душмантазирад умудирес бехIбихьиб. Сентябрьла 11-12-ибти бурхIназиб дугели къа­чагъуни дубурла дякьяникад шимазибад гьаббулхъулри. Лебилра гьаббухъес балкь­хIеур.
Цугли ца баз калун кIарахъала дубуртачибси ва Къадарла мер-мусаличибси къачагъуначилси дергъ. Сен илхIелилра чули бируси балкIси биъниличила къачагъунала командирти пикрихIебухъунтирил гьамадли бурес хIейрар.
Новолаклизиб вайнукьаби чучи къаршиси, ибкьси хIяракатличил къаршибикиб — Липецкла ОМОН-ничил. ­Иличирли ит­хIел­ла бурхIназир Дагъистайзирти дургъ­­­би тамандиуб. Амма чили бурес ви­ра­ра ил­гъуна анцIбукь нушала челябкь­ла­­лизиб гIур­рара тикрархIебирар или? Гьан­­нара ле­бал биэс асубирар нушала ур­габ Дагъис­тайзиб балкIси пикри-бе­туц­ла бегIти адамти. Илдала пикруми дет­хIе­дер­ха­хъес нуша сахъли диэс гIягIнитира.  

ХIяжимурад Ражабов