Дунъяличи хабардерхурси
Дагъиста дубуртазиб алкIути адамти, кьуватчебтицунра ахIи, гIякьлу-дагьрилизибра мурталра гьалабяхI арбякьунти биънилис бикьридеш дирути дахъал анцIбукьуни лер. Жявти дусмачибадал Кьуръан руркъути мадрасабазиб яра урусунала багьудила заведениебазиб бучIес имканти лерти лебилрара-сера дубурланти чебяхIти гIялимти, политикуни, тухтурти, поэтуни ва цархIилти санигIятунала бегIти бетауртири. Иличибли буресра вирар, Дубуртар Улкализиб жявхIейчибадли, цархIилти мер-мусаличибван, дурхIнас бучIес имканти акIахъубти диаллири, дунъяличиб гIурра чумра хабардерхурти гIялимти, политикала хIяракатчиби, пагьмучебти адамти багьарбухъиши. Сепайда,…
Амма бучIес имканти даргибтанира чула багьудлумачил ва пагьмуртачил, нушала зурбаси улкализибцунра ахIи, дунъяличира хабардерхахъур. Иш белкIра илдигъунтазивадли цаличила саби.
Дубурла урунжуни цагъунти дирути ахIен. ЦадехI, арцантицун дужахъес хасдарибтиван, диштIати дирар, цархIилти — адамли мехI бицIахъили шин айхъестигъунти, хIябэсти — сецад-дигара адамтала ва мицIирагла милиги ихъахъути, шарабли парчдикIути дирар. Тяп илдигъунти журабачи буртIули саби адамтира. Урунжла хIябэсил жураличи мешуиркули сай ХIурхъила шилизивадси ГIялибек Тахо-Годира. Улка бегIлара къиянси манзиллизибхIели, илини дубурлантала гIямрула-яшавла шуртIри гьарра шайчирад къулайдирнилизи ахъили, адамтала ихтиюрти далтахънила баркьуди гIеббуцибсири.
ЦIала тIякьгъуна революционер; пачалихъла ва жамигIятла умутчевси вакил; прокурор; халкьла багьудила, юстициябала, финансунала ва бузерила комиссар; ДАССР-ла халкьла судла председатель; ДагЦИК-ла ва ДАССР-ла Совнапркомла председатель; СССР-ла ЦИК-ла член; ихтиюрти далтахънила гIилмуртала доктор; М.Ломоносовла уличилси МГУ-ла профессор – хIера сегъунти бузерила ганзухъуни ахъилил ил дарган гIяхIгъабзали. Илдазибадли ца санигIят бузахъесра гьариллис-декIар имканхIебикIур или, гьанбикесли саби. ХIера, ил багьадур гьар шайчивадли багьудлумачи вегIиубли, пагьмучевли ахъиъни багьесли саби.
ГIялибек Тахо-Годи акIубси сай 1892 ибил дусла августла 15-личив. Гьарли-марли илдигъунти чебяхIти адамтазибадли чеалкIуси наслула вакилтани мисал касахъес багьандан чучила имцIали гьанбуршесра лайикьли саби. Илдала гIямруличила ва сархибдешуначила гъайдикIуцад, гIямрура жагатили, гьаладяхI ардякьунтили, умутунани дицIибтили… детарути сари. ХIерагу ца, илала фамилия гьанбушнилира адамла уркIи-дагьриличи сецад асарбирулил. Ил чебяхIси улкала гражданин виъниличи уркIи пахрули бирцIули саби, дубурлан виънили хIулдуркIахъулра ва дарган сайхIели рухIлизи черяхIти хIялани хьурадирули сари. Дагъистайзиб илдигъунти игитуни мурталра алкIниличи дирхала мурхьбикIули саби…
ГIялибекла дудеш мискинкайубси узден ГIялибек Халимбек-огълы Таху-Кьади дебали пагьмучевси адам уили сай. 1892 ибил дуслизив, Дагъистайзиб итхIели тIинтIбиубси дуцIар-ружерила изайзи викили, ил вебкIибсири. Илала гIямрула гьалмагъ Муъминат кIел биштIатачил — рурси Азачил ва урши ГIямарличил калунсири. ХIурхъила гьалабла гIядат хIясибли, дудеш вебкIили гIергъи, илала у бихьибсири ГIямарлис. Муъминат 1919 ибил дуслизир 50 дусла гIямруличир ребкIибсири. ГIялибекличи хIеруди бирусири илала дудешла узи МяхIяммад ТIалхIятли – Россияла Империяла Пачалихъла Думала депутат, Россияла Пачалихъла Думала миллатунала шайчибси комитетла председатель, Дагъиста областьла управлениела шайчивси комиссар. КIинайс ГIялибек дудешла цархIил узичив – Башир ТIалхIятличив хIерирусири. Илра машгьурси юрист, гIялим-кавказовед, ДАССР-ла прокурор, ДагЦИК-лизибси юстициябала отделла заведующий сайри.
ГIялибек Владикавказлизибси урусла гимназиялизи учIес керхурсири. Илаб арцла медальличил белчIуди хъараахъурли гIергъи, Москвала Университетла юридический факультетлизи керхурсири. Илав учIухIели революционертачил вархикибсири ва сайра халаси разидешличил большевикунала шайчи кайзурсири, милицияла отделла начальникли узес вехIихьибсири.
1916 ибил дуслизиб ГI.Тахо-Годили белчIуди хъараахъурсири ва цаибил даражала диплом касибсири. 1917 ибил дуслизив Дагъистайзи чарухъунсири ва Д.Къоркъмасовли акIахъубси «Социалистическая группа» ибси цалабяхълизи керхурсири. Ил кьукьялизи кабурхутири С.Габиев, М.Дахадаев, П.Ковалев, М.-М.Хизроев, Х.Закарьяев, А.Зулпикьаров ва цархIилти.
Дагъиста халкьла съездличиб 1920-ибил дуслизиб Автономияла журала республика акIахъубсири. Баягъи съездли лебил Россияла съездличи Д.Къоркъмасовли бекIдеш дируси делегация декIарбарибсири. Съездличиб Конституция кьабулбирусири ва Дагъиста делегация итхIели пачалихъла бекIли сайси В.Ленинничил гьунибаибсири. ЧевяхIси сардарличи (вождьличи) гIяхIладли бякьунти-ургаб М.-М.Хизроевра ГI.Тахо-Годира лебтири.
Советунала лебил Россияла 8-ибил съездличив ГI.Тахо-Годи ВЦИК-ла членни викIибсири. ГIур иличи гIяхIцад жавабла къуллукъуни хъардарибтири.
Партияла-пачалихъла халаси хIянчи дураберкIнила дурабадли, ГI.Тахо-Годи гIилмула хIялумцIлабазивра ункъли бажардииркусири. Илини гIяхIцад хIянчурби делкIунтири, тарихла, педагогикала ва литературоведениела масъулти ахъдуцили.
ГIялибек Тахо-Годили улкала ва республикала халкьлис дахъал гIяхIдешуни дарибтири ва ишхIелла манзиллизибра илала у дурхъаси аятван адамтани гьанбуршули саби.
Школабазирра илдигъунти чебяхIти дубурлантачила ихтилатуни ва далдуцуни мурталра дурадуркIаллири, гIяхIсири. СенахIенну илдигъунтачи мешубикес багьандан дурхIни ункъли бучIес ва сархибдешуни дирахъес кьаслизи кабилзан.