ДубкIути шимачила пикри
Нушала республикализир дахъал лер чузив чилра хIерхIейрути, адамтани дархьдатурти дубурла шими. Нуша илдас шими-къаралдиби дикIулира дирехIе. Гьари, гьандуршисра ца-чумал нушачирти ши-къаралди.
Гъунибла районнизиб леб Гамсутль бикIуси ши-къаралди. БусягIятла замана илав чилра хIерирули ахIен. Амма Дагъистайзи вакIибси гьарил турист ил чебаэс къайгъилизив сай. Леб ил районнизиб Старая Корода бикIуси бацIбатурси шира. Шамильский районнизир илдигъунти кIел ши лер: Старый Кахиб ва Гоор. Ахтила районнизибси Маза бикIуси шилизибра, МяхIярамкентла районнизибси Верхняя Филя бикIуси шилизибра бусягIят хIерируси адам агарси сай.
ДебкIибтази кадурхути сари Дахадаевла районнизирти ишди шимира: Къала-Кьурейш, ГIяммузги, Сулевкент, ИцIари, Санахъари, Шулерчи, Шири, ЧIяхIрижи. БусягIят илди шимазив чилра хIерируси агара.
Ну Дибгашила верхIел дусла школализив учIухIели (арбякьунси даршдусла 60 ибти дусми сарри илди), Къала-Кьурейшлизиб ца хъалибарг сабри хIербируси — ухъна ва рухъна. Гьанбиркур наб хала нешли дила халаси рузира нура ила дархьили. ИтхIели уркIмузантас (Къала-Кьурейшлис нушачиб УркIмузи бикIар) нушани гамуш бицибсири. Наб гьанбиркур уркIмузан рухънани ну гамушла диртурти ниъличил кьацIли вахи.
2000-ибти дусмала бехIбихьудлизив дила виштIаси узи СягIидли Къала-Кьурейшла гъятIдиибти юртани дарахъес МяхIячкъалализибад бригада бархьибсири. Къара-Кьурейшлизибси хайдакьла уцмийтала пир ил бригадализив узуси дила юлдаш СалихI Кьадиевичли сагабарибси саби. Гьайгьайра, илди хIянчи дарахъес арц итхIелла заманала Дахадаевла районна бекI МяхIяммад ГIялиевли дургутири. Халаси къайгъи бирусири районна бекIли бебкIибси ши мицIирбарес ва ила туристуни башахъес.
2004-ибил дуслизиб бииши, нуни ила Дибгашила 11 ибил класс экскурсияличи букибсири…
Гьари, ца-чумал гъай дила районнизирти гьанналис хIедебкIили лералти, амма дебкIес хIядурти шимачилара.
Гьайгьайрагу, ишаб бегI гьалаб бурес чебиркур ГIяштила ши. Советский Союзла замана ил шила колхозла урегал хала хIяйвантала ферма дирутири, бикIар. Сегъуна биэс гIягIнисив урегал хала хIяйвантала ферма адилкьуси ши?! Ишдус белчIудила дусмала биштIати агниличибли илабси школара гIекIили бургар.
Амма, аргъира нуни, ил шилизибадти шагьуртазиб хIербирути адамтани шила удир, хIеркIла дублар диркьличир, сагати юртани тIашдалтули сари бикIули. Баркалла биабну чус. Дагъиста картализиб чула ши бетхIехъахъес багьандан бируси хIянчи саби ил.
ГIяштила мякьлаб цагьатIи бубкIуси ши леб. Ил шиличил дархдасунти сари дила жагьхIелла камти гIямру. 1965 ибил дусла сентябрь-декабрь бузразив ну илав математикала учительли узули вираси. ИтхIели илаб гехIел дусла школа бирусири. Ну шила удибси хIеркIличи бялихъуни дуцесра вашусири. Илар ХудуцIла дурхIнани някъли форельти дурцутири.
«Чедир, закир,
КуртIдикIули цIуба гъагулти.
Удир – дирихьми, дирихьми.
Дила бекIла чедиб –
ХIябал гектарла зак
Удир, къаданир, –
ЦIябти гъагулти.
Припев:
ХIябал гектарла зак,
ХIябал гектарла зак.
Удир – хIекьли ахъти,
Хамти дубурти».
Нуни итхIели урус мезличил белкIунси далайла тугъи сари чедирти.
ХудуцIла ши саби ну сунечила гъайикIуси. Бурес чебиркур илаб чумал гIергъити дус школа агара илира.
Школа агара Журмачибра. 1966 ибил дуслизив ца-хIябал баз ну илавра мугIяллимли узули калунсира. ИтхIели илав Ражаб МяхIяммадов школала директорли узули вирусири. Ил пергер адамли ну Рухъяна Хадижатла хъули мерлаварибсири. Гьандиркур наб янила замана юртла хъалчир Хадижатли халаси чIаплар дихIути дугIла дургби ва гIинцби. ДяхIилизир илди гьатIира бизидирутири, ва сари деркес иштяхIдулхъусири.
Наб мурталра гьанбиркур цагьатIи нушала районна ши. Илис бебкIибси яра бубкIуси викIусил нуни хIебалас. Ил саби чула халкьли жявлил бархбатурси Вихърила ши. Илавра калунсира ну учительли. 1964 ибил дусла ахирличирти хIябал баз ну Вихърила гехIел классла школализив математикала учительли вирусири. ВерхIъибил ва гехIъибил классуназиб нуни бучIахъутири ила башути шаднила дурхIнира.
Дебали гIяхIти, хIурматла адамти бири вихъранти. Бархьси саби, гьанна бахъхIи леб Сагаси Вихъри бикIуси ши. Вихърила ну викIуси бухъна шилизиб адамти лебалал нуни хIебалас.
ДебкIибти яра дубкIути шимази кадурхули сари сирхIяла махьурбира. ДубкIути шимази кабурхули саби Хъярбукла шира. КъантIли буралли, Уркарахъ, Кубачи ва КIища ахIенти цархIилти лерилра шимира. Илди лерилра нуни дейгIесра хIейрус.
Бурисра дила Дибгашиличила, ну сунезив акIубси, хIерирули калунси, бегIлара наб ахIерси шиличила.
«Ахъ шурличиб дила ши,
ЧIакала пукьагъуна.
Шурлиур дяргIибти шин.
Дила ши наб – гьалжана.
Ну чина викаслира,
ХIебургисра хIугъуна,
Дибгаши, Дибгаши,
Дила Дибгаши», — или дигIянни далайвикIусири ну жагьхIели.
БусягIятла замана илра бубкIули саби. Ишдус Дибгашила урга даражала школализиб цаибил класс агара. Лебилра школализиб бучIути 28 дурхIя саби. 15 учительли (лебилра хIянчизарти – 23) кадирхьути сари илдас дурсри. Арбякьунси даршдусла 80 ибти дусмазиб Дибгашила школализиб 320 дурхIя бучIутири. 17 районна шимала хозяйствобазибад учибяхъибси «Заря» совхозла центр бирусири Дибгашиб. Совхоз «Заря»-ла хIяйвантала ва мазала хIункьри гIяйдикIутири Юждагла районтала дубуртачир ва Къараногъайла авлахъуначир. Чинара илди?
Нушала шилизив адам хIериэс гIягIнити гьар секIал лер: газ, хутIла шала, шин, халаси кIел дерхIла школа, иличибра халаси культурала Юрт… Адамтицун саби илаб агарти.
Дила шантани МяхIячкъалализир сари мукъри дирути, унраличибси Кьялкнила шила шантани чула шилизир дирухIели. Ил багьандан бургар Кьялкнила школализиб бучIути кIинали бахъал бирути. Кьялклантала чула ши хIербарес, бубкIусилизи халхIебарахъес пикри леб. Лебара илгъуна пикри дибгашантала ва цархIилти нушала районна дубкIути шимала адамтала?