Дарх дашути сари

Ца бархIи ну киноличи хIе­рикIулри. Ил де­бали пашманси саб­ри, амма ахир вайси ахIен­ри. Адам сунела гIямрула бетуц баргес умцIулри. Сен акIуб­тира нуша иш дунъя­личир? Селис? Секьяйда хIердиэс хIя­­жатлив нушаб? Сегъунти къел далтулра нушани иш дунъя­личир? Илдигъунти суалти ахъдурцулри илар. Де­бали мягIничерти суалти ва масъулти сари илди. Нуша ал­кIулра, халакадиулра, духъ­на­диулра ва дубкIулра. Гьа­чам­лис илдазиб барсдеш акIа­хъуб­си агара, яра, нушани декIар­си анцIбукьличила ба­лу­ли ахIенра. Иш хIякьи­кьат­лизиб гьарил секIал алкIуси саби ва гьарилла ахир лебси саби. Урмира алкIули ва дубкIули сари. Дин хIясибли буралли, нушала рухI дубкIути ахIен. ХIебиалли, бекI­ли­биуб­си суалли кавлули са­би — селис акIубтира ну­ша иш дунъяличир? Илис гьа­рил­­ла сунела жаваб бургар. Халкьлизиб бикIули бирар — хъали белшес, дурхIя акIахъес ва галга убатес. ИлхIели хIела гIямру детерхуртази халдарес вирар. Илди гъайла чеимцIаси мягI­на лебси саби.
Нушаб дигахъехIе мурталра дикIес «гьалабла замана гIяхI­сири, адамти цархIилтири, адам­деш имцIали дири, гIяхI­деш чеимцIалири» или. Юх, за­мана тIашси ахIен. Алавчарси дунъя саби барс­бикIуси. ДакIудирули сари са­гаси журала техника, ваяхI, им­цIабирули саби багьуди, ихъул­ра сагати ахъанайти. Амма, се­лис акIубтира ибси суайс жаваб баргес гьамадли ахIен. Адамти лерилра замунтазиб цабехI саби. Леб гIяхIтира, вайтира. Бахълис чула у манзилтазиб ка­лахъес дигули саби. Ил барес имканбакIибтира бахъал саби. Гьаб-убла Грецияла Эфес бикIуси шагьарлизив хIерируси ца пулан адамли, сунесра Герострат бикIуси, Ар­темидала киласа (храм) цIа­ли ­бигубсири. Ил баркьудили илис дигулри сунела у даимлис калахъес. ГIе, цацабехIти вайти адамтала умира даимлис кавлули сари.
Нушала гIямрулизир дарх дашути сари гIяхIдешра (добро) вайдешра (зло). Сепайда, чIянкIли хабуртазиб саби гIяхI­деш чедибиркуси. ХIя­кьи­­кьатлизиб… ГIяхIдеш барибси адамла уркIила гьав булан барсбирули бирар. ХIу­­шаб барибсилис баркалла или бурибхIели, хIу­ша гап­­дарадалли уркIи разибирули бирар. ГIялимтала гъай хIя­сибли, гIяхIдеш бирути адамтала талихIла гармонти дакIудирули сари. Аркьуси адамлис пишдяхъни, салам бедни, халаси адам аркьухIели айзни, хIурматбарни, кьакьализиб баргибси нясдеш убкасни, чис-биалра камси-биалра кумекбарни — илизибра лебси саби гIяхIдеш. ГIяхIдеш барни заяли аркьуси ахIен. Мурт биалра ил хIушачи чарбулхъуси саби. Гьанбиркуру мультфильмализиб — «Биреная гIяхIдеш, гIяхIдеш хIушачи чарбулхъан» («Ух ты, говорящая рыба!» 1983 год).
ГIяхIдеш бирес багьандан сегъуналра чеимцIаси багьуди яра санигIят хIяжатси ахIен. ХIушани итил адамла пикруми аргъес къайгъи дакIубиреная, илала мерличир диадалри, хIушани се биридал пикридулхъеная. БегIлара гIяхIси саби чехIебаибси, чилилра хIебалули барибси гIяхIдеш. Бахъал саби ишбархIи чула у машгьурбарес, халкьлизиб чучила гъайбикIахъес, хIурмат сархес или чебаълис гIяхIдеш бирути. ИмцIаливан илдигъунти адамти бирар давлачебтала ва хIякимтала ургаб. ХIердизирая выбортала замана сецад гIяхIти адамти дакIубирулил хIукуматлизиб. Илдигъунтала талихI бируси ахIен. Чедибра бурирагу — гIяхIдеш бирутала талихIла гармонти дакIудирути сари или. Вайси адамла ахир дебали кьутIкьуси бирар, паргъатдеш хIебургу, дебали декIли бубкIули бирар илди. Ца сягIяталра биалри гIяхIдеш барахъес или пикрумазиб улхули бирар. Дебали буцIарси аргълизиб кьакьализибси хя шинни бужахъни халаси гIяхIдеш саби, кири саби. Ил хIушала рухIлис давла ва талихI саби. ГIясиси адамличилти, къалмакъарлизиб сабурбарибсилис кири ва гIяхIдеш лебси саби.
Нушала ванзаличир гIяхI­деш ва вайдеш дарх дашути сари. Чидил шали хIуни де­кIар­­биридал хIезибад дигахъуси саби.

Руслан Ражабов