Чябхъинчибас мутIигIхIебакIибти ва цабиубти
Сентябрьла 15-личиб Дагъистан Республикализиб дурабуркIули саби халкьанала цадешла БархIи. Илгъуна байрам дурабуркIни бархбасунси саби, 1741 ибил дусла сентябрьла 15-личиб Дагъиста лерилра миллатунала халкь цабиубли, Надир-шагьличибад чедибдеш сархниличил.
Тарихлизибад чебиуливан, Надир-шагьла гIяскурти байхъалара-сера Индия ва Средняя Азияла мер-муса дуцили, илабад сунела гIяскарлис азирти бургъантира бучибхIели, Дагъистайзи духIнадерхуртири. Ил заманализиб гьаланачи Дагъистайзиб хIербирути лебтанилра-декIар аргъили буили ахIен, илала кьасани сегъунти сарил.
Персияла шагьлира кьасбарили уили сай, гьаланачи Дагъиста миллатуни цаличи ца къаршили кадизахъес. «Валлагь, илдала гIяхIти ванзурби тер, илди мутIигIбарахъес наб кумекдиадалли, хIушабра пай бирар» викIули. Ил тяхIярличил Дагъистан гьамадли мутIигIбарес вирус или гьанбиркулри илис. Иличи гьала-гьала бирхауртира лебли буили саби.
Миллатуни цадиахъес, персиялан гъармукани дурутачи халкь бирххIеахъес халаси къайгъи барили уили сай Кази-Кумухлизивадси Сурхай-ханни. Илала къайгъни гIердуцили сари Мажалислизивси ГIяхIмад-хан-уцмийли, Ахъушала Кьадини ва Таркила Шамхалли. Надир-шагьли багьурли сай Дагъиста халкь цабиахъес илдани бируси къайгъиличила ва 1735 ибил дусла гIебшнилизив, халаси цIакь бучили, сагали чевхъес хIядуриубли уили сай.
Ил дусла ноябрь базлизиб, Надир-шагьли Дербентличи чябхъин дураберкIили, шагьар мутIигIбарили, Мажалислизи гIяскурти кили, илаб барибси дебадешра бехъубли, бахъал адамти ясирбуцили сай. Ясирбуцибти сунела шайчиб бургъес кьабулхIебикибхIели, кабушахъили сай ва Губданила шилизи вакIили, илра буцили, алавчарти шимала халкьла лебдешра хъям-кьацIбарили, Кази-Кумухлизи гьайвиубли сай.
ИлхIели Сурхай-хан Кази-Кумухлизивад Аварияла шимази арякьи уили сай, кумек бучес ибси кьасличил. Иличила багьурхIели, Надир-шагь илав тIашизурли ахIен ва Ахъуша вакIили сай, гIяскуртира дарх кили. Илини Ахъушала Кьадизи тиладибарили сай сунела шайчи кайзахъес. Ахъушала Кьади ил викIуси барес кьабуликили ахIен. Ахъушаб ва алавчарти шимазиб халкьла лебдеш хъямбарили, бахъал адамти кабушили, хаслира СирхIяла шими-махьурбазиб, Хайдакьлизи дурабухъи, Кьала-Кьурейшличи чебухъи саби.
ГIяхIмад-хан-уцмийла гIяскуртани къаршидеш дарили диалра, илдала цIакь душманталайчи абикили ахIен ва дарганти удибикнила хIекьлизиб багьахъни хили, Надир-шагьличи сунела адамти бакIили саби. АрхIя гIяхIил гьарбизниличи разивиубли, гьар мерличи хIерудибарахъес сунела хIяким-агьлура кабатурли, гьарил шиличи халати багьни (ужра) чедихьили, Надир-шагь Персиялизи чариубли сай.
Дагъиста халкьанани аргъили саби, дурабад бакIибтас биргIябиэс асухIебирни, илди цабиубли, чучибси зулму чебарбукес кьасбарили саби. 1738 ибил дуслизиб, дигIянали саби-ургаб бархбас бузахъули, цабиубли саби Сурхай-ханна, МухIяммад-Казимла, ГIяхIмад-ханна - Хайдакьла уцмийла, Ахъуша-Даргола адамти ва Табасаранна, Аварияла бургачил, Надир-шагьличи къаршили гIяскар бучили саби.
Сагадан музабухъунти душмантас цIакьси барх бяхъ чегахъили, гьаббухъахъи саби. Ил анцIбукьлис гIергъи Индияла мер-мусаличи чевхъи, халаси цIакь бучили, 1741 ибил дуслизив Персияла шагь Дагъистайзи сагали вакIили сай. Илала гIяскарлизиб даршал азирличибра имцIали бургъанти буили саби.
БегI гьалаб Дербент шагьар буцили, илаб мерлабиубли, алавчарти мер-мусаличи чябхъинти дирес бехIбихьили саби. Ца гIяскар бархьили сай, Мажалислизибад бикили, Сурхай-хан левси мерличи абаахъес ва илаб дяви барахъес хъарбарили. Амма Хайдакьла уцмийли бучибси гIяскарли Надир-шагьла къачагъунас гьуни хIебедили, илдазибад гIяхIцад кабушили, урчира уркрира керасили, гIелабяхI чарбарили саби.
Иличила багьурли, шагьли 20 азир бургъан лебси гIяскар сагали бархьили сай. Бахъал дарганти цалабикили, къаршидеш дариб диалра, илдала цIакь абикили ахIен ва душмантани Хайдакьла, Табасаранна мер-муса дуцили, Кази-Кумухлизи гьайбиубли саби. Кубачила (ГIярбукIла) шила мякьлаб даргала дахъал шими-махьурбазибад ярагъличил цалабикибти азирти адамтани душмантас къаршидеш дарили, илди алавбуцили, тIутIубарили гIергъи, мицIирли калунти къачагъуни гьаббухъи саби.
Даргала дахъал шимазир илдани дарибти зулмурти гIячихъдиубли сари: удибикнила гьими биштIатачиб, бухънабачиб ахъили, даршути халкь урчази ганзбирахъули, дургIелаб биштIатала дег барнила кахти анцIбукьуначила багьурли саби халкьли.
Душмантала зулмукардешличила аргъибхIели, Дагъиста халкьани, хаслира дарганти, чула мер-мусаличиб дурхIнала дег барибти, – гьатIира цабиуб ва душманти гьабяхъес цIакь бурчес бехIбихьиб. Ил шайчиб хаслира халаси къайгъи дакIубариб Ахъушала Кьадини. Илини цазаманализив «Ахъуша-Дарго» или ируси цалабяхълис, сунезира даргала имцIатигъунти шими кадурхуси, бекIдеш дируси уили сай. Аварияла бургъантачил бархбикили саби Ахъушала Кьадила къайгъиличил даргала шимазибад бучибси гIяскарра Дагъиста лерилра миллатунала вакилтира.
1741 ибил дусла сентябрьлизир Согъратлила, ЧIохла, МемухIела мер-мусаличир кадикибти цIакьти дургъбазир бутIакьяндеш дарили, сентябрьла 15-личиб чедибдеш сархили саби.
Надир-шагьла мицIирли калунти бургъанти илди мераначибад гьаббухъун. 1742 ибил дусла хIеблизиб сагали цIакь бучили, Кьала-Кьурейшла мер-мусаличи чебухъи хьалли, душмантала гьархIебизур, – илаб цIакьли дебадеш барили уббухъун. Чумал базла гIергъи шагьли сагали сунела гIяскар даршал азирличи абикахъиб ва «Ахъуша–Даргола» мер-мусаличи чябхъин бехIбихьиб.
Даргала дахъал шимала ва махьурбала халкь цабиубли чIумали бирхIули калун биалра, душмантала цIакь дебали имцIали уббухъун ва цалис гIергъи ца гьужумти тIашхIеили, илди Ахъушала шилизи бухIнаберхур. Илис гIергъи душманти тIинтIбиуб ЦIудхъурла, МикIхIила, МулебкIила, ХIурхъила – алавчарти лерилра даргала шимази. Гьар мерличир илдачи цIакьти къаршидеш хIерлири ва душмантала кьасани гьархIедизур.
Ахирра лебилра даргантира цабиубли, илдачил цархIилти миллатунала бургъантира бархбикили, 1745 ибил дуслизиб Дербентличи чебухъун ва илаб Надир-шагьли кабатурти хIяким-агьлу гьабяхъиб.
Надир-шагьли кьасбариб Муганнизив дебавиэс ва иларад чябхъинти дурадуркIули, Дагъистан мутIигIбарес. Халкь сагали биргIябиргесра вализур, «ужра (налог) чехIебирхьис, вачар бузахъес ихтияр лугас, ит бирис, иш бирис» викIули. Иличи вирхуси гIур чилра ахIехъиб ва 1747 ибил дуслизив Надир-шагь агарварес дагъистанланти бажардибикили гIергъи, илала гIяскурти тIутIукадиуб ва Дагъистайзирад гьардухъун.
Надир-шагьличи, илала зулмукардешла баркьудлумачи, сарира 12 дусцадхIи духъяндитIунти, къаршиси дявили Дагъиста лерилра миллатуни цадиахъуб ва лебтазилра аргъахъиб, се бетаэс бирулил душмантала гъайличи вирхаалли, цабехIличи цабехI миллатуни гьирдирантала «гIякьлулис» гIелавад вашалли.
Тарихла гIилмуртала доктор Б.ГIялиевла «Эхо Кавказа» бикIуси журналлизи кабяхъибси «Даргинцы в борьбе с Надир-шахом» бикIуси макьала хIясибли хIядурбарибси саби.