ИшбархIи гьарил адамли бу­за­хъули саби Интернет. Ила­ла кумекличил чула гъам­­та­чил бархбас кабилзахъули са­би, су­нес хIяжатси багьахъни яра цар­хIил­ти хIяжатти далилти дургули сари, Ин­тернетла кумекличил асибти ваяхI­лис багьа бедлугули саби. Цаца­бехI­ти биалли Интернетла кумекличил, чу­ла хъули кабиили бузули саби. Ил­ди­гъунти адамтас ишбархIи «Freelan­cer» бикIули саби. ЛугIурбала тех­но­ло­­гиябани адамтас дахъал кунк­де­шу­ни хили сари, амма илини вай­ну­кьа­бас­ра, такьсирчибасра, хъулк­насра сагати им­канти гьаргдирули сари. Ин­тер­нет­лизибадти макрукьяби ибси гIер­гъи­ти дусмазиб дебали гьалабяхI ба­шу­ли саби. Илдани адамтала дир­ха­­ла­­чеб­деш, сагати технологияби хIе­­­дални, хаслира гьести гIямрула адам­та­ни пайдалабирули саби. Амма, Ин­­тер­нетлизиб урехи хIебиахъес ба­гьан­дан бузути хIянчизартала баянти хIя­­сибли, вайнукьабала уюнтази се­гъунти-дигара адамти биркули саби. Лер анцIбукьуни ил­­дани низам-кьяйда далтахъути хасти ка­­бизунала хIян­чизартира биргIя­бир­гибти.
Интернетлизир кадирхьули сари къал­пла онлайн тукенти, цархIилти адамти бир­гIябиргес хасдарибти сайта­ни, чучи ухI­наахъибси адамла лерилра баян­­ти хIисаб­лизи кайсути ва чус хIя­жат­си тя­хIярли пайдаладирути. Со­­­циальный се­тани пайдаладарилира адамти бир­гIя­бургули саби. ХIе­биалли, уре­­хи хIе­би­ахъес багьандан мягI­ничеб­си­ли бетарули са­би ил шайчир хIя­жатти низам-кьяйда ду­захъ­ни.
ХIердирехIе сегъунти уюнти дакIу­ди­рулил Интернетлизибти вайнукьабани. Чедибра буриливан, къалпла сайтани алкIахъули сари. Илдас «фишинг» или бикIули саби. ИмцIаливан илдигъунти сайтани дузули лертачи ва адамтани дебали пайдаладирутачи дебали мешути сари. Мисаллис, села-биалра машгьурси интернет-тукен бузули саби. Вайнукьабани бурули саби иличи мешуси сайт. Ила ухIнавхъес или аккаунт акIахъес хIела далилти кадирхьулри ва иличибли вайнукьабани илди чус дигуси тяхIярли пайдаладирули сари. ЦархIил журала уюн — вайнукьабани хIушачи SMS бурхьули саби банкла номерличи мешубикахъили ва илаб ссылка лебли саби. Илизи хIушани хаслира банклизир пайдаладирути логин, пароль кадихьадалли, вайнукьабани илдала кумекличил хIушала банклизи бухIнабухъес ва чус дигуси барес бирули саби.
ЦархIил жура — телефонна кумек­ли­чил биргIябургни. Такьсирчи хIу­шачи зянкъикIули сай ва сай банкла хIянчизар, яра полицияла, яра цIа дилшахъан сайра или дугьаилзули сай. Илини хIушала счетличиб ташмишдеш алкIахъуси операция барили саби ва ил багьандан чули ахтарди дураберкIес, яра урехиагарси счетличи хIушала арц дархьес хIяжатли саби или бурули саби. ХIушази SMS-лизиб бакIибси код бурахъес тIалаббиру. Ил код бурадалли, хIушала арц илдани дилгIули сари. Багьес чебиркур — банкла хIянчизартас яра полицияла хIянчизартас хIушазибад сегъуналра код багьес хIяжатдеш лебси ахIен.
АлкIахъули сари къалпла Интернет тукенти. Илдазир кадирхьули сари жагати ваяхIла суратуни. ХIушаб гIяхIбизурси секIайс арц гьаланачи дархьахъес тIалаббирули саби. ИлхIели яра хIушани сегъуналра ваяхI чебиули ахIенра, яра дургIеси ваяхI бурхьули саби, чебаэс гIяхIсиличи мешуси.
Лебси саби дебали урехиласи вирус бикIуси секIал. Ил дакIубируси саби хIебалуси сайтличибад программа скачатьбаралли, яра хIебалуси ссылкаличи гъяжбаралли. ХIушала компьютерличи, яра цархIил гаджетличи вирус гъамбирули саби. ЦацадехIти вирусунани хIушала далилти ва цархIилти секIал вайнукьабази диркахъули сари.
БекIлибиубси уюн вайнукьабала компьютерла технологияби ахIен, илдала бекIлибиубси ярагъ адамла психология бални саби. «Хъярхъли вяшикIен. Банк гIейкIули саби, хIела шел минут сари калунти, къалабаики! ХIушаб халаси хайри булгули саби — хIушани смартфон сархилра, ил касес багьандан… Урухварни — хIела уличи кредит сархес балбизурли саби!» Илдигъунти аги-хIяйзив адам вачавирхули сай ва ил манзил вайнукьала арилизи виркули сай.
Секьяйда вирара илгъуна агилизи хIейкес? Пикриухъалли, къиянни ахIен. Чумал низам дузахъес хIяжатти сари. ХIушани хIушала PIN-код чизилра мабуридая. Илкьяйдали мадуридая хIушачи SMS-лизир дакIибти кодани. Мадуридая банкла карталичирти лугIурби. Илди баянти банкла хIянчизартас хIяжатти ахIен.
Социальный сетаназир аккаунтуни дирухIели къиянси пароль пикрибиреная. Ил хIушанира хъумартесил гIеркъаси гъай лукIеная ибси ахIен. Парольлизир пайдаладиреная хIурпри, диштIати ва халати, лугIурби ва хасти лишанти (специальные символы). ГIяхIси саби гьарил сайтлис сагаси пароль пикрибирес.
Гьанна леб дакIубиубли «двухфакторная аутентификация». Илра пайдалабиреная. Пароль багьаллира, вайнукьа ухIнаухъес хIейрар ил журала сахъдеш пайдалабирадалли.
Макрукьяни диргIядиргили диадалли, бусягIятал банклизи багьахъурли, хIушала карта гIекIая. Полицияла хIянчизартази гIярза белкIеная.
Дирхала мабирхьидая Интернетлизибад бакIибси яра чебаибси гьарил секIайчи. ИшбархIи адамтани Интернетлизиб бикIули саби или, чулира хIедалути дармунти пайдаладирули сари. Интернетлизиб лебри или чулира тикрарбарес бузули саби. «Илаб бурули лебри» или чулира хIебалуси багьахъни тIинтIбирули саби. Интернетлизиб лебси ссылка илданира бурхьули саби. Мабиридая ил секIал. И дебали урехиласи саби арадешлисра. Асубирар хIуша закон хIясибли танбихIлизи дикесра. Гьарил секIайс лайк кабатесра къалабамадикIудая. Рахли ил такьсирчи виэс ва илини чебиахъуси секIай закон булъуси биэсра асубирар. Гьарил хIушани бируси секIайчи мурхьли пик­ридухъеная. 

Руслан Ражабов