Иш сурат касибси саби 1988 ибил дуслизиб, майла 1-личиб. Гьар дус майла 1-личиб улкализиб гьар-чинабалра кьяйдали, районна центрлизибра шимазибра хIебла, бузерила ва даршудешла байрам дурабуркIусири, бахъал адамтани бутIакьяндеш дируси, разиси шадлихъ бетарусири.
Ахъушала шила дайлабси майдайчиб лебсири трибуна, сунечира байрамла бурхIназиб районна руководительти, чебетаили бузути хIянчизарти, школализиб «шула» кьиматуначил бучIути уршби-рурсби абицIутири.
Иш суратлизиб хIушани чебиутира трибуналичибад убяхIяхъибти саби. Илдазирад регIлара гапличи лайикьси адам сарри ахъушан чабара алавбарили тIашризурси ХIяжипатIимат ЯхIъяева, Ахъушала районнизивадси цаибси спортла мастер ГIямаркьади ГIямаровла дурхIнала неш.
Ахъушала Ленинна уличилси колхозла Ургубамахьилизибси бригадалис дахъал дусмазир бекIдеш дирули рузуси ХIяжипатIиматла бузери ахъли кьиматлабирули, илис чумра шабагъат дедибтири.
ХIяжипатIиматла гIямрула гьуни дурхъаси мерличиб, хIяжлизиб къяббердиб ва Маккала ванзаличир паргъатриэс кьадарбиуб. ГIямаркьадира илала уршбира гIямрулизибад жявли арбякьун. Сунела дурхIначил хIеррирули лер рурси Умукусум, къугъаси, жигарчеси, ахъушан сабурличил, яхIличил гIямру дуркIуси.
…ХI.ЯхIъяевала мякьлар лер ПатIимат ГIисаева — Ахъушала райкомла цаибил секретарь. Районнис дахъал гIяхIти дарибси адам сарри ПатIимат Айгубовна. Илис бикьридеш дирусили бетаурсири машгьурси Писки МяхIли белкIунси назму — «Ца гIяхIгъабза рузини…» бикIуси. МяхIли ил назму багъишлабарибсири райкомла цаибил секретарьли сунела тилади бартаахъурхIели.
…Суратлизибти чумра адам гьанна мицIирли агара. ГIямрулизивад жявли арякьун П.Айгубовнала мякьлав тIашси Шамил ХIяжиев. Дебали гIяхIти уркIи-хIялла адам сайри ил, райкомла секретарьли, шила хозяйствола управлениела начальникли узули калунси. Ахъушала районна МФЦ-ла филиаллизив начальникли узуси МяхIяммад ХIяжиевлара адамдеш, жавабкардеш, сунечи дугьабизуртала къуллукъ бекIбарес гъира сунела дудешлайчи дебали мешудиркули сари или МяхIяммадличи хIяжатбикибтани бурули бирар.
…УрегцIали дусра хIейубли агаркайубсири ХIизбуллагь ГIябдуллаев, итхIели Ахъушала шила Советла председательли узуси.
Ил къуллукъличи вакIес гьалав учительли узули калунсири. ГIергъити дусмазив районна бекIла къуллукъличив узули калунсири. ЧIумаси адам сайливан хабар гIелаб калахъи арякьун.
Суратлизибти ГIябдусалам Нестеров, ГIябдулла МяхIяммадов, МяхIяммад Бегаев дебали гIяхIти хIял-тIабигIятла адамти сабри. Аллагьли чула бунагь-хатIа урдуцаб, лебилра чедиб гьанбушибталара!
Цаибил къяйлизив дублав лев ГIяли-АсхIяб МяхIяммадов. ИтхIели ил райкомла кIиибил секретарь сайри. ВахъхIиагарли 1990 ибил дуслизив районна газетала редактор варибсири ва 8 дус ил къуллукъличив узули калун. Гъану шура дусличибра имцIали хIянчи бариб Ахъушала хIябъибил урга даражала школализир нешла мезла ва литературала дурсри кадирхьули, дурхIназир нешла мезличи дигира хIурматра адикьес къайгъибирули.
Халаси пагьмула вегI, гIямрулизир кадиркути анцIбукьуни мурхьли пикридарес ва илдас бархьси кьимат бедес бажардииркуси адам сай ГIяли-АсхIяб. Автор сай дахъал произведениебала, илхIелира даргала поэзиялизир дебали камли къаршидиркути жураби — элегия, трилогия, баллада, ода — тIинтIли дузахъуси ва гьарил белкIлизир нешла мезла зайдикIудеш гIячихъдарес балуси.
Хаслира тамашала жагадешличил зайдикIули сари ГIяли-АсхIябли бусурман дин чебяхIбирули, бусурман динна кьадри кьиматлабирули хIядурдарибти къугъати белкIани. Илдас гIяхIси кьимат бедиб Муъминат Хаттаевани «Замана» газетализиб дурабухъунси «Ашрапи мезли лукIуси» ибси уличилси очерклизиб.
Гьанбушес дигулра пагьмучевси поэтла ца ишгъуна мягIнала назмуличила, сунезибра хьунул адамла сегъуна хIурматбирес гIягIнилил гIеббуруси: хьунул адам «бекIличи аратурли» рихIес гIягIниси биалри Кьудратла ВегIли ил рируси рурги Адам Идбагла бекIла гъезлизирад; «кьяшмала удир» рихIес чебаахъибси биалри — рируси рурги кьяшмала никубазирад. Хьунул адам рарили риалли Адам Идбагла шалила лигализирад, гIячихъли саби мурул адамли ил сунечил цугли чериэс хIяжатси биъни.
Гьалавван районна музейлизив къаршиикибхIели ГIяли-АсхIяблизи ира: «Гьанна бусягIят хIелагъуна пагьмула вегI агарагу даргазив, гIяхIси шадлихъ дураберкIахъес вализадри бархьли хIебирив?» ГIяли-АсхIябли ишгъуна жаваб гиб: «Дявила анцIбукьуни лералли шадлихъуначила гъайикIес хIейрар, даршуси замана сабаибхIели, иншаАллагь, пикриухъес вирар!».
…ТIаштала дайлав лев ХIянипа ГIямаров — районна больницала бекI тухтур. Итзамана Ахъушала районна больницала бузери ахъси даражаличиб сабри, иша сагъбиэс цархIилти районтазибадцунра ахIи шагьуртазибад булан адамти башутири.
1992 ибил дуслизив ХIянипа ГIямаров районна администрацияла бекIла къуллукъличи катурсири. Къиянси замана сабри, камси багьана биалри дахъал гъай-мез ахъдирутири. Ванзурбачил, мулкла мераначил бархбасунси суал кьалли камсилизи бейгIеси ахIенри, ва илала черкад Ахъушала шилизир, цархIилтира мераначир дахъал гъай-мез, къавгъаличи детиркути анцIбукьуни дакIудирутири.
«Замана» газетала редакциялизир Ахъушала районнизирадси собкорли рузуси нуни ил масъалала чебкад белкIунси халаси статья дурабухъунсири ва, гIячихъси саби, районна администрацияличира гIяйиб бухIнабуцибси белкI районна бекIлис гIяхIбизес хIебирни (гIяхIбизуртира камли хIебиалра).
Бунагь-хатIа урдуцаб сунела, дила неш рикIули рири «ЦархIилти гьимбукIахъес къалабамадиркудая, хIуша илдачи гIягIнидикес асубирусину!» Илди гъай дебали дархьтили урдухъун: дила белкIунси дурабухъи гIергъи халаси замана архIебякьи лебалли суал ахъбиуб районтазибти корреспондентунала штатуни урасес гIягIнибиркур ибси. Даргала шелра районнизиб ца-ца корреспондент лебтири, ва печатьла шайчибси комитетли редактортачи ишгъуна хъарбаркь бархьиб: районтазибти собкорти чула районтала администрациябани алапара бедлугули, чули бихIес чейсули биалли — батирая бузахъес, чейсули хIебиалли — акьубатирая, илдас алапа бедес комитетла арц агара».
Районна администрацияла бекIличи рукьес лайикьхIебилзули, нуни белкIунси сабабли ил гьимукIили ургар или гьанбиркули, ну ГIябдуряхIман Казиевличи ракIили, дила дард бурира.
—ХIянипа МяхIяммадович ахъти адамдешла вегI сай, рухIнакарухъи, хIед гIягIниси бура. Дила пикрили, илини тилади бархьли иргъу, — иб ГI.Казиевли.
Ну районна администрацияла бекIла кабинетлизи арацIира ва, наб кариахъес чебаахъибси утала ца дубла цIуцIриили, гIяйиб «лугIянбарес» ралризурсиван, дила белкIра гьанбушили, гъайрикIес рехIрихьира.
ХIянипа МяхIяммадовичли дяхI-сипат дарсхIедариб, дила буруси таманбиайчи паргъатли лехIяхъиб, гIур, тIамалра барсхIебарили, иб: «Диубли ардякьунтачила гъайхIедикIехIе, хIед секьяйда белкIунси кагъар гIягIнисил хIядурбарили хадли, къулбасбарес вирар». Разириубдешли гъайличи рархьхIерилзули, «Аллагьли хIела дурхIни ахIерабараб!» или дурарухъунсири.
АнцIбукь иличи бетхIебикиб биалра, — районтачи хъархIебарили, собкорти редакцияла штатлизиб бихIиб, дила хIянчира калун, — ХIянипа ГIямаровлис — адамлис къияндикибхIели селичилра хIерхIеили, кумекбарес хIядурли виънилис баркалла дила уркIилизиб даимлис кали лебси саби.
Суратлизив лев Ахъушала районнизир ва республикала органтазир дахъал дусмазир жавабла къуллукъуначир хIянчи дарибси ва духути уршби-рурсби абикьурси Шамил Зубайруев, — районна багьудила управлениелизив узуси Саддам Зубайруевли сунела хала дудешличи пахрубарес вирар.
…Суратлизир ца дубличи гугриили лер нушала рурси Разиятра: ил дуслизир гехIел класс тамандируси, Ахъушала цаибил школализир «шула» кьиматуначил ручIуси.
Разият Ванатовани Дагъиста финансовый колледж гIяхIти кьиматуначил таманбарибсири, амма сунес хIерриэс кьадарли урдухъунти Ставропольла мер-мусаличиб Дагъиста диплом кьабулхIебирули уббухъун, — «итаб диплом арцлис асес вируси сай, иша ручIес карерхи» бикIули. Рузули сари бухънабас пенсияби дуртIули, дурхIнас шахматунала дурсри дирули. Дебали паргъатагарси мерличиб — Севастопольлизиб ВатIайс къуллукъбарили чарухъун урши, Ставропольлизиб педколледж таманбирули сари рурсили.
…Илдигъунти гьанбикуни ва пикруми акIахъуб набзир иш суратли, сабира, дахъал цархIилти кьяйдали, редакцияла архивлизиб къаршибикибси. Арали батаб суратлизибти гьанна мицIирли лебти, бунагь-хатIаличивад Аллагь чевверхаб ахиратла хъули арбякьунтала!
ПатIимат Маллаева

