Ахъушанти, дарганти, диубти анцIбукьуни
Ахъушавадси МяхIяммад Ибрагьимовли (ВалкIахъала) «ТIагьир ва Зугьра» ибси уличилси жуз белкIи сай, «Юпитер» бикIуси издательстволи дураили саби 2002-ибил дуслизиб. Ил сайри даргала драматург Раисат Ибрагьимовала дудеш. Жузлизи кадяхъили сари «ТIагьир ва Зугьра» бикIуси поэма, халкьли бурули, нушачи баибси хабар хIясибли белкIунси, ва Ахъушала шиличила, даргантачила, декIар-декIарти дусмала анцIбукьуначила тамашала баянти.
Сунела гьалагъайлизиб авторли жуз багъишлабирули сай сунени лукIули кьяйда, ишди адамтас: «Ахъушаб бегI гьалаб Къадахьариб шилизи вашес гуми барибти, хIеркIла дублар бегI гьалар больницалис хъулри дарибти, шила дайлаб цаибси школалис ва кинотеатрлис юртани дарибти сунела дудеш Ибрагьимлис-ВалкIахъала БяхIяндла урши; иличил барх бузули калунти сунела марти юлдашуни Айгумхъала МяхIяммад-ГIялис, Мучурала МяхIяммадлис (М.БяхIяндов), Мякьла ГIялис (ГI.БяхIяндов) МягIярар илдас къаркъуби адилтIули узули калунси ГIяхIмадла ГIялила урши ГIяхIмадлис». Пикриухъалли, — сецад устадешчебти хIянчизарти буилил илди 1920-1930-ибти дусмазир илдани дарибти юртанира, гумира сагали дарибтиван дебати сари кьалли ишбархIира! 1928 ибил дуслизиб белшунси кинотеатрла юртлизиб бусягIят спортзал леб — сагабарили, гьар шайчибад гIягIнити секIайчил гIеббуцибси. Ишар гIергъити кIел дусла духIнар гьар секIал сагадариб, луцрачи бикайчи, — луцри сегъуналра барсдеш агарли урдухъун, — сегъунти устни буилил илди дарибти!
МяхIяммад Ибрагьимов, акIубси сай 1922 ибил дуслизив, Ахъушала шилизив. 1940 ибил дуслизиб Буйнакъскла педучилище таманбарили, Ахъушала шилизибси школализи узес вакIибсири, амма ца дусла гIергъи, ЧебяхIси ВатIа дергъ бехIбихьибсири.
Ил цаибти бурхIназивал сай-гIяхIъулали ВатIан багьандан ургъес арякьун. МяхIяммад вархьили сай дявила училищелизи учIахъес. БелчIуди таманбиубли гIергъи-офицерла званиера касили, ургъес арякьун ва взводла командир вариб. 1942 ибил дусла январь базлизив декIли вяхъили, сагъвирули вахъхIи госпитальлизив калун. Сагъвиахъес хъулира вархьили уили сай ил.
Дергъ таманбиубхIели, МяхIяммад юристла санигIят касили, Дахадаевла районнизив судьяли вахъхIи узули калунсири. ГIямрула гIергъити дусмачи бикайчи МяхIячкъалализив адвокатли узусири, «Судья сайхIеливан ахIи, адвокат виубхIели адамтас гIяхIдеш имцIали барес вирулра!» викIусири или бурули саби ил валутани. Адамтази законти аргъахъес, хатIахIебикахъес къайгъибирусири, цазаманализир школализир дурсрира кадирхьусири—историяла, психологияла, обществознаниела… МяхIяммад Ибрагьимовли Ростовла университетлизиб историяла факультет заочно учIули хъараахъурсири.
Философиялашалси, литературалашалси мурхьси багьуди, поэтла, писательла пагьму сунезир лерси, пачалихъла 12 шабагъат касибси адам сайри ил.
...Кавказ жагаси буру,
Къугъаси леб Дагъистан,
Дагъистайзиб МягIяра
Бурули саб хабарван:
ХIябал хIябга тIашли лер,
Даргала хIябал нартван,
Дагъиста халкьла ургаб
Даршудеш бихIутиван.
Илдигъунти тугъи лер М.Ибрагьимовла поэмала бехIбихьудлизир. Жагати дугьби, кагибти пикруми, Ахъушала шила, цахIнабли Даргала тарихличила тамашала баянти-дахъал гIяхIти белкIани лерси ил жуз сен чехIебаирара автор мицIирли левалли или гьанбикиб наб. Сецад вири дурес сунела хIянчиличила гIяхIти дугьби авторлизи! Гьанна биалли бурес кавлуси ца саби: бунагь-хатIа урдуцаб илцадра гIяхIси жуз белкIунси МяхIяммад Ибрагьимовла ва ил жуз набчи баахъибси ПатIимат ГIябдуллаевала!
Авторла жузлизирти, адам мурхьли пикриухъести, пасихIти дугьби, гIякьлуми гьанхIедушес сеналра хIейрар или гьанбикиб:
«ХIялалдеш хIезир леру —
ХIед дунъя жагабикIар!
Бархьдеш бихIес вирулрив —
Хъулиб баракат бирар!
ХIялалдеш агарсила
Ахирлизиб — язихъдеш,
Мусни-зубрала ургав
Агь, адамла назикдеш!
Закон «пача» барахъес
Аллагьли xleд гIякьлу габ!
Мякьлабтала дигили
ГIямру хIед шаладараб!»
ХIера, се белкIил М.Ибрагьимовла жузла бяхIяназиб Дагъиста тарихличила: «ЦацабехI адамтас гьанбикес асубирар «гьанна се дирутив азир дус гьалар диубти анцIбукьуначила гъай?» или. Нуни биалли, тарихчи сайливан, бурес дигулра: халкьла гIямрула тарих хIебалули гIергъи, нушала гIямрула гьуни чинабяхI сабил багьес хIейрар».
«ГIиса идбагличи хьурабарибси дин-Христианство бузес бехIбихьес гIяхIцад гьалабал Кавказлизиб хIербирути халкьла ца пачалихъ буили саби, «Кавказская Албания» бикIуси. КIел азир дусличи гъамли бузули кали гIергъи бехъубли саби, 9-ибил даршдуслизиб, — дахъал диштIати пачалихъуни детаурли, илдазибад ца саби Дагъистан, — лукIули сай авторли. —Дагъистан буцес, мутIигIбарес, чумра гъармука музабухъунти саби. Надир-шагьличилси дявилизир лерилра миллатунани гъабзадеш дакIударили сари, илдала лугIилизиб «Ахъуша-Дарга» жамигIятлизи кадурхути шимала халкьлира».
М.Ибрагьимов викIули сай сунела жузлизив: «Ахъуша-Дарга» ибси уличил хIербирули калунси жамигIятла тарих тамай хIебяркъурли лебал, тарихчибас гIячихъдарес гIягIнити гIяхIцад анцIбукьуни кали сари или. Мисаллис буралли, «Ахъуша-Даргала» жамигIятлизи кадурхути даргала шимала дурарад (Ахъушала, Лавашала, ЦIудхъурла, МикIхIила, Усишала, МухIела, СирхIяла, ХIурхъила, ЧIишилила шими-махьурби) ил Союзлизи кабурхули буили саби кIарахъала шира-Кутиша. Иличила баянти агарли сари тарихлизир».
Авторли гьанбуршули сай ишдигъунти анцIбукьуначила: «1819 ибил дуслизиб генерал Ермоловла гIяскуртани «Ахъуша-Даргала» шимачи цIакьси чябхъин дураберкIиб, «илди халкь нушаб дебали диргалабулхъули саби!» или. (Диргалабулхънилизи буйгIулри чула хъархIерагардеш датахъес бузни, дурабад бакIибтас мутIигIхIебикIни). Лавашала ва алавчарти шими тIутIудариб. Бургъантазивад цали кIинайс белкIи уили сай. «Дахъ жагали дарибти юртани къаршидиркутири, илдази цIадушесра мяштIдареслири. БегIлара тамашала – жагали къелгIердикути, мяштIдаресли кадизахъурти хъуми сарри,-сецад бузери дигути адамти буилил ишаб!» Амма Ермоловла буйрухъ хIясибли, дергъ тIашаэс ихтияр аги — 1819 ибил дусла декабрьла 21-личиб Ермоловла гIяскуртани Ахъушала ши буциб...»
ИлхIели Ермоловли белкIи уили сай: «Ахъуша — хIеркIла мякьлаб, мурхьбикибси къярдлизиб мерлабиубси халаси ши, «Ахъуша-Даргала» Союзла центр саби. Ишабти халкь машгьурти саби азаддеш, хъархIерагардеш датахъес багьандан бургъес хIядурли биъниличил, бузери дигниличил, гIякьлучебти адамти лебниличил ва адаб-хIяяла чIумати кьяйдурти кадилзахъниличил. Акьули замана буркIни ишаб такьсирлизи халбирули саби, чули саби кьиматлабарес балути адамти саби ишабти».
Илдигъунти адамти хIербируси ши буцес бажардиикни халаси гьунарлизи халбирули делкIи урги урусла пачала генералли илдигъунти пикруми!
(Иш мерличиб гьанбушес дигулра нуни цархIил жузлизиб белчIунси баян: генерал Ермоловлис анцIдукьи дуили сари урхIла мер-мусаличир дузахъути зулмукардеш ва, урусла пачала политикаличи кьабулхIейкили, 1825 ибил дуслизив декабристуначил вархикили уили сай. Илгъуна баркьуди багьандан пачали сунела къуллукъличивадра акьуватурли, лерилра шабагъатунира керасили, хIериахъес гьарахъси мерличи вархьили сай. Ермоловла къуллукъличи Барятынский катурли сай).
«Ахъуша-Дарга» жамигIятла бегIла гIергъиси мажлис бетаурли саби Хъярбуки диркьаличиб 1886 ибил дуслизиб — ахъбуцибси суал сабри зулмукарти, урусла пачани кабатурти адамти сен-сен гьарахъбарес вирарал. Амма ил мажлис ахирличи бикахъес имканбакIили ахIен: урусла гIяскуртала бургъантани цалабикибти гьабяхъиб, цацабехIти буцили, Сибирьлизи бархьиб...
...1873 ибил дусла августличив Ахъуша вакIили сай Францияла машгьурси гIялим, архIяликьяна Вильер де Лиль. М.Ибрагьимовли гьанбушили сай илини белкIунси жуз-«Даргала округлизир кIел жумягI» бикIуси. ГIялимли белкIи уили сай Ахъушала кьади НурмяхIяммадличила ва будун ХIяжилагIяличила.
Илди анцIбукьуначила бучIухIели уркIиличи бакIиб, сунела бунагь-хатIа урдуц, КургIимахьилизивадси Расул МяхIмудовли ХIяжилагIялихъалачила бурибси хабар: «ХIяжилагIялихъали кIел урши лебти саби-халаси ва виштIаси. Халалгъуна ХIяжилагIялила уршила урши уибси сай виштIалгъуна ХIяжилагIяли. ВиштIал ХIяжилагIялила урши сайри ХIяжигIямар-тухтур ХIянипа ГIямаровла хала дудеш. Халалгъуна ХIяжилагIяличил бархбасунси ца ишгъуна анцIбукь лебси саби: устаз ГIяли-ХIяжи акIес цакамси замана лебалли, илала неш чераили сари ХIяжилагIялини кьакьализир. Хъули вакIибхIели, хьунуйзи викIули сай: «ИкI хьунул адамлизиб тамашала анцIбукь кIебри, гIяхIси хурегра хIядурбарили, икIичи гьарракIи!» Ца базра хIедикили лералли акIубли сай ил хьунул адамла урши челябкьлализив машгьуриубси Ахъушан ГIяли-ХIяжи» виштIалгъуна ХIяжилагIялира машгьурси адам виъниличила, иличи дурала мераначибад, — Турциялизибад, Средняя Азиялизибад-суал арзахъес, гIякьлу бурахъес, гьимбукIибти даршубарахъес адамти башули биъниличила белкIи уили сай Франциялизивадси гIялимли.
«Диубли ардякьунтачила багьес гIягIниси саби, хатIаби тикрархIедарес багьандан», бикIули бирар. XIepa, сегъуна уббулхъулил Дагъиста халкьанала кьисмат: гьар журала гъармукаби, Надир-шагьхъали, Тимурхъали чебулхъули, бахъал адамтира мер-мусара тIутIукьякьядирули дуили сари, урусла пачали Дагъистан Россияличил бархбяхъибхIели дурабадти зулмукарти «бетахъили» биалра, пачала хIукуматла органтала зулмуртани халкь инжитбирули, кьабулхIебиркути Сибирьлизи бурхьули буили саби.
Пачала хIукуматла зулмуртас ахир кабихьили, большевикунани кабизахъурси Совет хIукуматли халкьлис гIяхIти дахъал секIал дарили хьалли, зулмукардешра агардиубли дуили ахIен. Хаслира дин бузахънила шайчир. Динна адамти танбихIлабирули, мижитуни кьяпIдирули, мижитунала лебдеш кьиматагарбирули, дахъал далкIти баркьудлуми гьандушили лер ХIяжимурад ГIябдуллаевла «Али-Хаджи Акушинский» бикIуси жузлизирра.
Илдигъунтала лугIилизибад ца гьанбушили саби М. Ибрагьимовлира: 1943 ибил дуслизиб Ахъушала Хала мижит бехъубли, мижитларти табтурти ва Кьуръа жузи милицияла азбарлар цIали дигниличила. Илис гьалар дигубли дуили сари кунги, Шейх-уль-ислам ГIяли-ХIяжила хъулирад ва илала мижитларад дурасибти.
Сецад пикривикIалра аргъес хIейрар илгъуна баркьуди ца шайчиб миллионти адамти бургъухIели фашистуназибад ВатIан берцахъес, цархIил шайчир мижитунира делхъули, тарихла анцIбукьуначила, гIярабла хатIличил делкIунти жузира цIали игули, зулмуличил халкьани ца мерличибад итил мерличи гечбирули-сецад бархьагарси биэс гIягIнили итгъуна къиянси манзиллизиб улкала бухIнабси политика!
«Илди дяхъурби гьаннала гIергъира рурцIар. Амма ардякьунти чардарили, гьардарес хIейрар. Лебси мяхIкамбирес бурсидиэс гIягIнибиркур!» — илгъуна пикри бурили сай жузла авторли ва иличиб гIяхIил буресра мажахIят виэс!