Мез – саби-ургаб адамти гъайбикIути гIягIниахъала сари. Илдала кумекличирли чули дарсур пикруми дуру, мурадуни иргъахъу. УркIиличирти ва бекIлизирти пикруми дурес гIягIнидеш ва хIяжатдеш лебнили сари мез акIахъубтира.
Буралли, дарган мез даргала халкьла мез сари: даргала халкь акIубхIейчирад илдачил дарх лерти. Илди мезличил дарганти саби-ургаб гъайбикIар, чула пикруми иргъахъу.
БелкI агарли гIергъи, литературный мез диэс дирути ахIен. Даргала халкь гьарли-марли чула мезличил бучIес ва лукIес бехIбихьили саби 1925 ибил дуслизиб. Амма итхIели даргала декIар-декIарти шимала вакилти гьарил чула лугъатличил лукIулри. Ил багьандан чиди-биалра ца лугъат, сабира имцIатигъунти даргантала лугъатуначи мешуси, тIамралашал бахълис балбикибси, хьулчилизи кабихьили, литературный мезла кьяйдурти кадизахъес гIягIнилири. 1930 ибил дуслизиб Дагъиста орфографическая конференцияличиб Ахъушала лугъат литературный мезла хьулчили кабихьибсири. Ахъушала мез гъайла устнани лугIяндарили, лебилра даргала халкьлис цайли цати мезли кадизахъур. ХIера, илкьяйда бархIиличи-бархIи гьаладяхI дашули калунти сари даргала литературала мез. Дарган мезличил художественная литературала произведениеби, газетаби, журналти ва дурхIни бучIахъес жузи дурайули сари. Дарган мезличил театрлизир спектакльти кадирхьули сари ва передачаби хIядурдирули сари. Илди мез школабазирра дучIахъули сари. Ил багьандан дарган дурхIнас багьуди ва бяркъ дедлугнилизиб даргала мез дучIнили халаси асар бирули саби.
 Гьанна дузути лукIнила кьяйдурти гIяхIил къулайдарибти сари, амма гIялимти, илди гьатIира ункъдирули, бузули саби. Ил шайчир илдас кумекли детарар урус мезла лукIнила кьяйдуртира. ГIерасибти дугьбани литературный мез давлачердарили сари. БелчIудила гIялимти пикрибикIес гIягIнили саби нешла мезла кьадри халабикIахъес.
ВегIла нешла мез - гIямрулизибси бегIлара халаси давла саби. Давлумира декIар-декIарти журала дирар: мургьи-арцла, ванзала, мягIдунтала ва мицIирагла. Лерилра илди ахирра кадурхули сари. Амма лебси саби ца давла, сабира я цIали хIейгуси, я берки кахIебурхуси, я белкIи таманхIебируси. Ил мезла давла саби. Мезла давла чилилра сунесцун харжбарес хIейрар. Ил лебилра бегIтазибад чула биштIатани гIебисуси, чеалкIутас гIелаб балтуси давла саби.
Даргала мез гьаладяхI аркули сари даргала поэтунани-писательтанира. Илдани чула произведениебазир черяхIдирули сари даргала халкьла мез, гIядатуни, культура.
Гьаннала замана бахъал адамти шимазибад шагьуртази арбашули саби. ЦабехIтани чула нешла мез хъумуртули сари, цархIилтани - бекIлил далули ахIен. Шагьуртазибад бакIибти дурхIни чула хала бегIтачил урус мезли гъайбикIули саби, амма бухънабани илдала гъай иргъули ахIен.
ВегIла нешла мез мурткIал хъумхIертес гIягIнили сари, ил багьандан гьарилла бегIтани чула биштIатази илди дагьахънира дурхъаси чебла саби. Чула хъалибаргла бухIнаб нешла мезличилцун гъайкабикIес хIяжатбиркур.
Дагъистан машгьурси саби ахъти дубуртачибли, жагали делшунти шимачибли, гьар-урла гIядатуначибли, гIяхIялдешличибли ва дахъал мез лерниличибли. Дахъал мез лер дургар цархIилти мераначирра, амма нушалагъуна, хъатгъуна мерличир ишдицад мез чинаралра хIедургар. Гьар шила сунечицун хасти мез сари, тамаша ахIену, гьатIи!
Гьарил инсайс дигахъули сай: вегI акIубси ши, ил-алавти ­мер-му­са, тIабигIят. Ил тяхIярли дигахъес чебиркур вегIла нешла мез­ра.

Аминат ГIябдулхаликьова,
ДГУ-ла филологияла факультетла 3-ибил курсла студентка