Даргантачи хасти бегI­л­ара гIяхIти къи­ликъуначила — рухI­ла­­шалти дебадеш, бархьдеш диг­ни, асилдеш ва чеблалис мар­деш – гъайдикIухIели, ита­да­нал гьаниркур Ра­бадан Чамсудинович Мур­­тузагIялиев. Отставкаличивси ми­ли­ция­ла полковник, 80 дусла гIям­­ру­­личивра гьар савли дуцI­­ви­кIуси, 24 килог­рам­м­ла би­тIакI­личилси гиря ахъ­бур­цу­си, 80-йна ахъ-гIяш­ви­ру­си, бокс ва футбол дигахъуси – хIе­ра, ил­гъу­на сай дила ма­кьа­ла­ла игит.
Ил зумали чеваэс вирар Ленинский комсомолла уличилси шагьарла анхълизибси воркаут-майдайчив, суненира декIар-декIарти зарядка дирули, чиналра къалабахIейкIули, спортлизи ахъили.
«Бархкьябачил гьар бархIи теннисла хIяз бирули вирус», — викIар ил, ил гIямалагарли биэс хIяжатси баркьудиличилаван гъайикIули.

Кьалтинничиб
ва кабизла къуллукъуни тамандирнилизив чедивиркес…
Лебтанилра балуливан, Дагъистан — спортла республика саби. Жагьилтасра гьалабулхъути, къаркъала къалаван чIумати гьести гIямрула адамтачира ишай сеналра тамашахIейрудра. Амма нуни баягъи мурул адам 80 дус виъ­ниличила багьурхIели, бекI­­либиубси — ил саял мягI­лум­­биубхIели, кьакьалабси спортла майдайчибадси сурат ара­гIерти гIямрула тарихли бетаур.
Нуша ихтилатдикIули калунра. Дила ихтилатчи Рабадан МуртузагIялиевлис спорт дигуси баркьудицунра ахIенну, арадешла хьулчира хIял-тIабигIят кадилзахъуси бетуцра саби, чулира кьалтинничибцунра ахIи, къуллукъуни тамандирнилизибра чедибдеш сархахъес имканбикIахъуси. Бархьси къакъ ва куц-кабиз хIясибли балулри: ил дявила яра гIядлу-зегъа далтахъути органтазивадси адам виъни. Илкьяйдали биъни марра биуб – отставкаличивси милицияла полковнила хъуцIрумала гIелаб гIядлу-зегъа далтахъуси кабизла халаси манзил. ЦIакьла кабизла кьяркьси хIянчизарла мерличив хIед гьунивиули сай паргъатли, гьарил девличи пикри бяхIчиаили гъайикIуси Рабадан Чамсудинович.
«Ну азадли мушулбашнила ва самбола шайчивси спортла мастер сайра, Дагъиста чемпионни вирусири, — викIар ил малхIямли, сунела биографияла гIядатласи баянничила бурухIеливан. – Ашхабадлизир дявила къуллукъуни тамандирухIели, Фрунзелизиб дурабуркIуси СССР-ла чемпионатличир, Туркменияла цалабяхъибси командализив сайливан, бутIакьяндеш дарибтири».
Спортличи диги илала даимлис уркIилизи минадиуб. «ХIян­чиличивад арякьунхIели, хъулир ва гьаргалар спортлизи ахъес хIяжатти лерил секIал кадихьира», — марбирули сай илини.
АкIубси сай ил 1946 ибил дуслизив Ахъушала районна Бутрила шилизив. 1953 ибил дусла март базличиб илдала хъалибарг МяхIячкъалализи гечбиуб. 1956 ибил дуслизив ил тах шагьарла 12 ибил школала 1-ибил класслизи вякьунсири. 1962 ибил дуслизив биалли, ил 33 ибил школализи шурухъун, илар 8 класс тамандариб.

ГIярмиялизир дебш касни — хасси бутIа
1965 ибил дуслизив ил гIярмиялизир дявила къуллукъуни тамандарахъес живарибсири. 1968 ибил дуслизив, сунела чебла ахъили, хъули чарухъунсири. ХIябал дус илини гIярмияла къяяназиб къуллукъбариб! ИтхIели, гьаннаван ахIи, гIяхIцад заманалис дявила къуллукъуни дихутири, илхIелира гьарли-марли дебш кайсули.
ГIярмиялизив ил комсомоллизи керхур, Ашхабадлизибси частьла комсомолла организацияла секретарь ветаур. Отделениела командирличибад телеграфно-телефонный взводла командирличи бикайчи гьамадли ахIенси гьуни ахъиб. ИлхIели сарри илизир гьавкьянала къиликъуни дагьардиубти.
ГIямрулизир биалли, гьарил секIал илцад-декIар гьамадли детурхули ахIенри. ГIярмиялизивад чарухъунхIели, ил «Дагэлектромаш» заводлизив лабарличи хIеруди бирусили узес вехIихьиб. Къиянси бузерира цазаманализиб МяхIячкъалала жагьилтала бузерила бархIехъла 4-ибил школализиб белчIудира - пикрибарая гIямрула башри: заводла цехани, машинабала гIявадешла гягI, бузерила тяхIяр-кьяйда, кIинайс биалли — парталичи кайили багьудлуми кайсни. Илкьяйдали кадилзутири хIял-тIабигIят.
1970 ибил дуслизир илини 11 класс хъараахъур. Телецентрлизив узесра бажардивикиб – гIяхIдешлис, ил юртла мякьлабри.
«Нуша Тагьир Курачевличил ва чумал уршлиличил дарх телевидениела гечбируси станцияличир дузутири, сунелара начальникли Николай Нечепуренко вируси. Илаб бузутири мурул-хьунул Виктор ва Тамара Волк. Нушани Р.ХIямзатовлис, Ф.ГIялиева ва цархIилтира машгьурти адамтас хасдарибти юбилейла далдуцуназир бутIакьяндеш дирутири», — гьанбиркахъули сай илини. Къиянти хIянчиличи хIерхIеили (антенна кабилзахъес, ахъбурцес ва гIягIниахълумала бузери къулайбиркахъес), илис сунела къуллукъ дигахъи, хаслира — тамашала адамтачил ихтилатикIес, футболла матчани кайсес.
Амма гъамли ил кьисматли Бакулизи киб…
«Дагестанская правда» газетализиб СССР-ла МВД-ла милицияла Бакушала хасси урга даражала школализи комсомолла кумекличил адамти бурцниличила багьахъни кабяхъибсири. Иля арякьунра, «шула» кьиматличил имтихIян дедили, керхурра», — пишбяхъниличил гьанбиркахъули сай Рабадан Чамсудиновичли.
КIинайс – гIядлу-зегъа далтахъути органтазиб гIеркъаси, бекI жургъбулхъахъуси ва урехиласи гьуни, сабира кагъарла камти къяянази кабурцуси, амма хIякьикьатлизир сунени даршличирра имцIали гьаргдарибти делоби ва вайнукьабала дячунти кьисматуни алавдурцуси.

РОВД-ла инспекторличибад начальникличи
бикайчи
ХIушанира чебаая: 1972 ибил дуслизиб Советский РОВД-ла уголовный розыскла гIядатласи инспекторли узес вехIихьибсири. Багьла-багьлали къуллукъначив ахъи­кIусири. Ленинградлизиб МВД-ла чебяхIси политикала училище таманбариб. Илала гIергъи, Дахадаевла РОВД-ла начальник ветаур, гIур – ДАССР-ла МВД-ла бялихъунала запасуни далтахънила отделла начальникла заместитель (гIе, илала биографиялизиб илгъунара биубсири!), социалистический лебдеш билгIнилис къаршидеш дирнила (ОБХСС) отделла начальник. Ахирра-ахир 1991 ибил дусла сентбярьличив ил милицияла полковникла уличи лайикьикиб. Ил замана улкализир ибкьти аги-кьяйда сарри, экономикалашал дарсдешуни кадиркулри.
Чечняла шайчирад дакIиб­ти халкьани-ургарбти къачагъунала чумал кьукья нушачидяхI датдихьибси замана ил штабла начальникла заместитель сайри.
«ЛугIилашал бахъал къачагъунала кьукья алавбуцибсири, илабад дурабухъес дакIудирути къайгъни артиллерияла танканала цIакьличил къябаибтири. ЦIяббиубхIели, халати детахълумачил къачагъуни Чечняла шайчибяхI арбякьун, чучил барх дяхъи-хъаслабиубти ва кабушибти арбухили. Бахъал къачагъуни ясирлизира буцибтири», — бурули сай илини.
Илала биографиялизиб, дя­хIимцIайзиб кьяйдали, Дагъиста милицияла тарих чебиули саби. Избербашла ГОВД-ла начальник, УБЭП-ла начальникла заместитель, МяхIячкъалала УВД-ла начальникла цаибил заместитель… БегIлара «ду­цIар­ти дамкъни» (горячие точки), бегIлара такьсирчидеш­ла замана. Иличи бегIлара къиянти хIянчи хъардирутири. 2000-ибил дуслизив, ил шуцIай­чив­ра имцIали дус виубхIели, МяхIячкъалала Ленинский РОВД-ла начальникли ветаур.
«1973 ибил дусла майличив ну Совесткий РОВД-ла угрозыскла инспекторли узухIели, дила участокла мер-мусаличиб кIел адам кабушнила цахIнабси анцIбукь кабикибсири. Ит заманалис камли къаршибиркуси такьсир ДР-ла МВД-ла хасси хIерудилиубри. Отделлизи аркьухIели, «тянишсилизибад» багьурра, жагьилтала ургар къалмакъар детаурхIели, гьалавра судлизи викибси, «Борзый» ибси чеуличилси мурул адамли сунела някълизи дяхъи барниличила. Совещаниеличи укьес гьалаб нуни сейфлизибад журнал касира, сунезирра чеумира адресунира делкIи, васвасъала алкIахъути жагьил адамтала баянти лерси. Илди-ургав леври «Борзыйра». Совещание таманбиубхIели, руководстволизи тиладибарира кьукья декIарбарахъес, адам кавшнила хIекьлизирти баянти ахтардидарес гIягIнили биъниличилара баянбарили. Дугели 12 сягIят дикибхIели, нуша азбарлизи духIнадикира, илабси жаняхIлизир чучир хIила къел лерти дабри чедаира. «Урши чинава?» ибси нушала суайс юртла вегIли ил усули сай ибси жаваб чарбатур… Жунали ласбарибси някъличилси васвасъала алкIахъуси адам нушани милицияла отделениелизи ваахъира, хIили дясунти палтарличил… Илинира такьсирлизир бутIакьяндеш дарнила хIекьлизир сегъунтилра васвасъала алкIули ахIенри. Ил цаибси декIси такьсир сабри, гьаргбарни багьандан ну ДР-ла МВД-ла ХIукмуличил шабагъатлаварибси…», -— викIи ил.
Сабухъчебси бузери багьандан, 2000-ибил дусла июньна 21-личиб, ДР-ла Пачалихъла Советла ХIукму хIясибли, илис «ДР-ла урибси юрист» ибси хIурматла у бедибсири.

Рабадан Чамсудиновичла философия
Рабадан Чамсудиновичла хъулиб хIерли саби халаси хъалибарг. ДурхIнира дудешла дякькад арбякьун: халасигъуна урши Ибрагьим следаовательли узули калун, гьанна биалли, ил «Дагонефтепродукт»-ла урехи хIебирахънила управлениела начальник сай; Мурад уголовный розыскла оперуполномоченныйли узули калун, Избербашла, Ахъушала ва Сергокъалала полицияла отделтас бекIдеш дариб, бусягIятла замана медицинала гIягIниахълуми пайдаладирнила (утилизация) заводла директор, МяхIячкъала шагьарла Администрацияла от­делла начальник сай; ЛигI­матул­­лагь ДР-ла лугIурбала бетуцла Министерстволизив бекI специалистли узули сай; рурси ПатIиматли аграрный ва политехнический колледжуназир дурсри кадирхьули сари. Р.МуртузагIялиевла гIямрула рарх­кья Шарипат Кьадикьурба­новна финансунала колледжлизир 15 дусцадхIи рузули сари.
Ишар нуша илала философияличи гъамдирулра. Жавабкардешла дебаси хьулчиличиб сунела юрт тIашбатурси Кавказла гьарли-марси мурул адамла, кьамла бекIла философияличи.
«Дила гIямрула бекIли­биуб­си мягIна: араси хъалибарг, шаласи челябкьла ва чебяхIси даражала мурхьти багьудлуми. Тыл гIеббуцили, ил биалли, гьарил мурул адамла чебла саби, халаси иштяхI­ли­чил­ра узес вируд», — викIар ил, ва хIулбазиб диги, гъира чедиур.
Илдигъунти дебш касибти адамтазир нуша кьяркьдеш чедиэс бурсидиублира, амма «хIярхIуби хIелтIуси секIа» гIелар дигIяндиркули сари пасихIдеш, гIякьлукардеш. «Наб дебали дигахъис ВатIа литература, политикала публицистика дучIес. Хъулиб библиотекара леб», — бурули сай илини. Буралли, политикаличи, девличи иштяхI ца ити ахIен акIубси: ил илала жамигIятлизир кадиркути анцIбукьунала черкадти пикруми даимдарни саби.
Ихтилат ахирличи биркахъули, илизи адамтачилти бархбасуназиб бекIлибиубси кьяйдаличила хьарбаира. Жаваб ишгъунари: «Гьалмагъдешра, дигай кьяйдали, тамяхIкардеш агартили диэс гIягIнити сари. Къяна, шилтахъ хIейгахъис. Нура бедибси девлис марли кавлусира, цархIилтира илдигъунтили биахъес тIалаббирули вирус».
Рабадан МуртузагIялиев арати гIямру дуркIнила мода бузахъуси адам ахIен, ил илала гIямрула бетуц саби, хIилизи гъудурбиубси.
Рабадан Чамсудинович тур­никличивад тяхIулхъули хIи­­са­б­ирули, пикририкIулра: Дагъис­тайс ил анцIбукь гьар­ли-марли та­машаласи ахIен – цIакьсили виъни ишаб гIя­датласи баркьуди саби. Амма ил цIакь такьсирчидешличил къаршидеш дирнила устадешличил, деркIибти гIям­рула пасихIдешличил че­дир­цIахъ­­нила баркьуди гIя­датласи физ­­культурализи халбарес се­нал­­ра хIейрар. Илала гIямру – бахълис гIибратли бетаурси дарс саби, суненира мурчI (арк) 80 дус биубхIелира хIебулкIни че­биахъуси, хаслира ил шанда би­алли!


Хасайбат Меджидова