Секьяйдали мяхIкам­би­рехIе, гьатIи?

2007-ибил дусличиб улкала Президент Владимир Путинна ХIукму хIясибли, июнь базла 5-ибил бархIи экологла БархIи сабливан кабизахъурсири. Ил бархIили нушази тIабигIятла сурсатуни чеалкIуси наслулис мяхIкамдарес хIяжатли биъниличила гьанбиркахъули саби. Лебтанилра балуливан, гIергъиси замана дунъяличибси экологиялашалси аги бархIиличи-бархIи нукьсанбикIули саби викIалра, бархьли бирар.
ГIялимтани кабизахъурливан, гьарил адамли мицIирти жан хIердируси алавла атмосфераличи, гIянжиличи, шинничи (биосфера) халаси асар бирули саби. ВацIапIакьунани дунъяла уркIи-михъирли сарти вацIурбачи халаси бяхъ чегахъили саби. ВацIурби урдиркахънили дунъяла экологиялашалси кабизличи заралласи асар бирули саби. Нушала улка касахIеллира чебиулра, Дальний Востокла, Сибирьла вацIурбала майдунти багьлакабиубли урдиркахънила анцIбукь. Китайла улкалис дицили, иларти вацIурби вацIапIакьунани урдирхъули сари. Иличибли нушала улкалацун ахIенну, дунъяла экологиялисра халаси зарал алкIахъули саби. Бахъли балули ахIен Россияла мер-мусаличир антропогенный тяхIярла углеродли гьава нясбирниличила ва гьавализи лайдикIути агъулати секIал гьачамлис адамла кьяшла ганз хIебаибти вацIурбани супIдирниличила. Амма илди вацIурбачира вацIапIакьунани бяхъ чегахъили саби.
Секьяйдали мяхIкамбарес дирехIев, гьатIи, нушани улкала мягIничебси давла? Нушаб калунси ца тяхIяр саби, ва ил тяхIяр дунъяла давла бутIили тIутIубируси ишхIелла политикаличи къаршили дурабулхъули саби. Ил тяхIяр саби – тIабигIят, экологияла кабиз мяхIкамбирнила. Халкьлис адамти камли хIербирути мер-муса умули дихIес, илди ахIерадарес багьандан, илди дацIдатурли, илабад гьарахъбикес чебиркур. Илди мер-мусаличир хозяйствола къуллукъуни дурадуркIес асухIебирар, хасти анцIбукьунала дурарад ахIенси (геологияла мягIдунти гьаргдирухIели, стратегиялашал мягIничерти белшани лушухIели ва цархIилти).
Нушаб аргъес чебиркур, эгер инсаниятли тIабигIятлизи ва гьавализи лайдикIути агъулати секIултала кьадар камхIебаралли, тIабигIятлизир, аргъ-гьавализир кадиркути дарсдешунала асурти гIела чардарес хIейрни.

Экологияличила тамашала баянти
Нясдешунала кьадар: гьалабван Россияла мер-мусаличир дусла духIнар ца квадратный километрлис нясдешунала 1,3 тонна хIясибли детарули сари;
Экологияла тарихлизибад: Экология — ил биологияла бутIназибад (разделтазибад) ца саби. Специалистунани кабизахъурливан, экологиялис хьулчи кабихьибти белкIани жявхIелла Грецияла философ Теофрастла диъни чебиахъули саби. Сунела хIянчурбазир илини мицIирти жанна мицIирли ахIенси тIабигIятличилти бархбасуни сипатдирули сай.
Экологиялашалси бегIлара кахси мусибат: Экологиялашалси бегIлара кахси мусибатлизи халбируси саби 1986 ибил дуслизиб Чернобыльла АЭС-лизиб 4-ибил энергоблокла реактор баргбердни. Илаб 3 азирличибра имцIали адам алхунтири (нуранала асарлиу бикибтира бархли);
Экологияла бекIлибиубси масъала: ГIялимтани буруливан, экологиялашалси бекIлибиубси масъалали бетарули саби арагIебли дунъяличиб ванабиъни. Дунъяла буцIардешла температура дусличи-дус ахъбикIули саби, амма гIергъити дусмазиб технологиялашал гьалабяхI арбукьни багьандан буцIардеш имцIабирнила хIяракат гьатIира жигарчеббиубли саби. Челябкьлализиб Мировой океанна даража имцIабирнила шайчиб халаси урехи алкIули саби.
ИшбархIи халкьлис экологияличила пикрибухъес замана баили саби. Экологиялашалти балагь-кьадарлизирад мяхIкамдиэс багьандан, нушазивад гьариллис сунела хъалибаргличирад, азбар-гIяяличирад, шила ургубаличирад, алавти мер-мусаличирад, шагьарличирад… дехIдихьили, нуша-алав умудеш бихIес, мер-муса гIягIниагарти гIеладиклума хIедирцIахъес, жярга-зекъ гьанбикибси мерла лайхIедикIес, тIабигIят мяхIкамбирес хIяжатбиркур. Дунъяличирти низам-кьяйда дихIес чIянкIли умудешличилцун сай вируси. Нушала баркьудлумачила, уркIбала, нуша хIердирути мер-мусала умудешличила пикридикIахIелли, дунъяличирти аги-кьяйдара гьунчидиркниличи умут алкIули саби. ЦархIилван, дунъяла халкь экологиялашалти балагь-кьадарлизи гьатIира гIелабикес асубирар…

П.Сулайбанова