Республикализивра цаибси
Дила белкIла игитгъуна адамличила макьала белкIес цазаманализиб къияннира бирар, гьамадлира. Мурхьти багьудлумачилси гIялимличила белкIес, хаслира ил академик виалли, лайикьси тяхIярли бетхIерар или гьанбиркули бирар. ГIялимличил ца даражаличир ихтилатдикIес, гIилмулашал мурхьти илала багьудлумачи ва устадешличи цугдикес гIядатла адамтас илцад-декIар гьамадси ахIен, журналистлис биалли, лерилра санигIятуначила кам-гьамли биалра, багьудлуми диахъес чебиркур.
Иличил барх, дунъяличибра чучила хабардерхурти машгьурти гIялимтачил ихтилатикIес дебали гьамадли бирар, сенахIенну илди гIядатлис ахIенну, гьарли-марли гьалабяхI арбякьунти, багьудичебти адамти сабхIели. Чула хIял-тIабигIят хIясиблира черяхIти багьудлумачил бегIбиубти интеллигентуни цархIилла уркIи иргъутили, чучил ихтилатикIес кункти адамтили уббулхъули бирар. Илдала уркIи-гьаргдеш, гьамадли ихтилатлизи ихъни саби-бегIти цIакьаначи ва багьудлумачи бирхнилизибад саби...
Физикала шайчивси машгьурси гIялим, физикала гIилмуртала доктор, профессор, РАН-на член-корреспондент, Россияла гIилмуртала академияла (РАН) Академик, магнетизмала (макьлатIисдеш), вычислительная физикала, фазовый переходунала ва ибкьти анцIбукьунала шайчив сайгъуна гIур агарси Ахъай Кьурбанович Муртазаевла у нушала республикализибцун ахIенну, дурала улкназибра бахълис тянишси саби. Ил сегъуна гIялим ва адам саял сипатварес багьандан дахъал гап-чяхIла дугьби хIедуралра, илала улира сунечила бурули саби.
Бурес чебиркур, Ахъай Кьурбанович магнетизмала шайчибси вычислительный физикала ва фазовый переходунала хIекьлизив дунъяла цIакьтигъунти гIялимтала лугIилизи кархуси сай. Илини саби бегI гьалаб цаибил кьукьялизи кадурхути фазовый переходунала чебкад Монте-Карлола тяхIярли, квантовый или бикIуси метод хIясибли хIялумцIла дураберкIибси.
Бара гьалабван, Ахъай Кьурбанович 65 дус виънилис хасбарибси юбилей дураберкIибсири, нушала шайзивадра Ахъай Кьурбанович юбилейличил мубараквирулра ва гIилмула ахъанайтачир гьатIира дахъал сархибдешуни, кьаркьайзиб къаркъагъуна чIумаси арадеш дулгулра. Сунела гъамтачил ва дигути адамтачил разили, хIулкIули, талихIчевли хIериубли дигулра!
Ахъай Кьурбанович, сунени гIилмула дунъялизир сархибти чедибдешуначила гъайикIес, сунечила гапъала хIейгуси адам сай. Или биалра, гIялимличил гьунираэс ва арагIебли гIилму гьалабяхI башниличила, 21 ибил даршдуслизир инсаниятлис челукьути масъултачила ихтилат дураберкIес имканбакIиб. Ил хIушабра гьалабирхьулра, ахIерти дучIанти.
— Ахъай Кьурбанович, цугли дус гьалав Дагъиста тIабигIятла шайчибси гIилмула тарихлизив бегIлара гьалав хIу Россияла гIилмула академияла (РАН) академикли викIибсири. Ил мягIничебси анцIбукьличил бархбасахъи, сагадан мубараквирулри. Марлира, Дагъистайс ил халаси шабагъат саби, ва нушани хIу илгъуна чебяхIси уличи лайикьикнилис икрамбирулра. Дагъистайзив дунъяла даражала гIилмула гIялим, академик левниличи пахрухIебарес хIейрар.
ХIуни гIилмулизир диахъубти макьлатIисдешла, фазовый переходунала хIекьлизир ва цархIилтира сархибдешуначил физикала гIилму гьалабяхI башахънилизи кабихьибси пай мекелли халаси саби. ХIела чедибдешуначила, илди диахъес секьяйдали имканбакIибал, цархIилван буралли, хIела бузерила гьуни сегъуна сабрил бурили дигахъира. Инсаниятлис секьяйдали багаладирули гIилмулизир хIуни сархибти гьаргбаркьуни?
— Баркалла, ванати гъайлис, мубараклис. Бархьаначи бурасли, дус гьалав ну Россияла гIилмула Академияли академикли викIибсири. ТIабигIятла чебкадси гIилмула вакил сайливан, Дагъистайзив узуси наб Россияла гIилмуртала Академияла член ветаъни ва гIур академикли викIни дила гIямрулизиб мягIничебси анцIбукьли бетаур. Ну гIилмулизи вакIнила гьуни сегъуна сабрил буралли, гьар секIал гьарахъси 1984 ибил дусличирад дехIдихьибтири. ИтхIели ну, Дагъиста пачалихъла университетла выпускник, Ленинградла пачалихъла университетла аспирантурализи керхурсири. Дила руководительти сабри Павел Николаевич Воронцов, Вениаминов, Игорь Алексеевич Фаворский.
Наб илдачил дебали гьарбизур, сенахIенну илди физикализиб итхIели сагаси бяхIчибизли бируси хасти аги-кьяйдала ислаби дирнилизиб (моделирование) бузутири, сабира вычислительная физикала тяхIурти пайдаладарили бетурхахъуси.
Кандидатдешла диссертация кабизахъурли гIергъи ну Дагъиста пачалихъла университетлизи чарухъунра. Илис гIергъи СССР-ла гIилмула Академияла Дагъиста филиалла физикала Институтлизиб бузери даимбарира, сабира Ленинградла университетлизиб бехIбуцибси.
Лерилра дила бехIбихьудуни детерхахъес виъниличила буралли, гIе, илди детерхахъес ва гIилмулизир сархибдешуни диахъес имканбакIиб, ну чекайзурли узниличивли ва дила гьала тIашдатурти мурадуни арзес къайгъибарни багьандан. УзухIели, ну-алав гIилмулашалси школа акIахъес бажардиикира, сенахIенну нуни бучIахъути дила аспирантуни лебтири, сабира гIилмулизиб чекабизурли бузути. Илданира диссертацияби тасдикьдирутири, нуша ца бяхIчибизлизир дузутири ва гIилмулашалти хIялумцIлаби дурадуркIули, гIяхIти хIясилти дирахъутири. Багьла-багьлали нушала декIарси лаборатория дакIубухъун, илис гIергъи физикала Институтлизиб цагьатIи лаборатория акIахъубра.
Гьайгьайрагу, улкализиб балулри ва чебиулри дила бузери, сенахIенну ну жигарчевли узусири ва декIар-декIарти конференциябачи вашусири, улкала академиялашалти институтуназив гъайулхъусири. ИлхIели лебтанилра иргъес бехIбихьиб, Дагъистайзиб физикала шайчибси гIяхIси гIилмулашалси школа акIниличила, гIур сабигъуна Россияла цархIилти шагьуртазиб агарси.
Ишкьяйдали бурес вирар, Россияла Федерациялизиб вычислительная физикала шайчибси гIилмулашалси школа бегIлара гьалаб Дагъиста гIилмула центрла физикала Институтлизиб сабри акIахъубси.
ГIилмулашалти сархибдешунани, гьаргбаркьунани инсаниятлис се лугулил буралли, чIумали бурес вирар, ил саби хьулчилибиубси (фундаментальный) гIилму. Хьулчилибиубси гIилмули инсаниятлис итмадан селра бедес хIебирар, амма иличил барх, нушани фазовый переходунала чебкад хIялумцIла дурабуркIулра.
Се саби «фазовый переход»? ГIядатла адамли аргъесли буралли, сегъуна-биалра секIал ца хIяйчибад цархIил хIяйчи шурбулхънила анцIбукьлис фазовый переход бикIар. Мисаллис, шин миъличи шурдулхъули сари ва ургIебли. Шин гьегь (пар) детаэс дирули сари ва иличи ургIеблира. Илди сари ца хIяйчирад цархIилличи шурдулхъути секIал – фазовый переходунала точкаби (дамкъни) сари илди.
ЦархIил кьяйдаличи секIал шурбулхъухIели, ил дебали тамашала хIяйчи биркни хIясиббарес имканбикIули саби: материалла лишанти даршнали, цацахIели азирнали, миллионнали дарсдирули сари. Илдала хIялумцIес, дяркъес дебали къиянси саби, ил багьандан нушала гьалабси мурад — илдигъунти анцIбукьунала хIялумцIлаби вычислительная физикала тяхIурти пайдаладарниличил дурадеркIни саби. ЦархIилван буралли, илди анцIбукьунала компьютерла ислаби дарни (моделирование).
Сарицун касибхIели илди анцIбукьуни, фазовый переходуни тIабигIятлизир дебали тIинтIдиубти сари, илкьяйдали макьлатIисла материалтазир, шинкIадешуназир ва ишхIелла лебил электроника фазовый переходуначиб белшунси саби, цалра секIал лебси ахIен барсхIебикIуси. Ил хьулчилибиубси гIилму саби, гьайгьайрагу, гIядатлибиубливан, илала чеимцIати мягIнурби лерти сари ва илди дяркъес чебиркур, илис гIергъи пайдаладиресра.
Россияла гIилмула Академияли Дагъистайзиб бузуси фазовый переходуни ва иличил дархдасунти ибкьти анцIбукьуни руркънилашалси гIилмуласи школа марбарни ну Академикли викIнилис сабаблира бетаур.
— Гьалаб хIечил бетаурси ихтилатлизиб хIуни бурибсири, гIялимла хIялумцIлаби гIяхIцад дусми дикибхIели гIягIнидикес ва пайдаладирес асубирниличила. ИшбархIи хIела гIилмулашалти сархибдешуни гIямрулизир пайдаладирулив?
— ГIе, бархьли бурасли, хьулчилидиубти хIялумцIлабала хIясилти, гIядатлибиубливан, гIергъила бархIи яра гъамливан хIякьикьатлизир пайдаладирули хIедирар. Илгъуна анцIбукь дебали камли къаршибиркур, сегъуна-биалра гьаргбаркь итмадан пайдалабирни. Илдигъунти мисалти лерли диалра. Хьулчилидиубти хIялумцIлаби агарли, цархIилти бяхIчибизуни ва чеимцIати хIялумцIлаби гьаладяхI дашес дирути ахIен.
Гьала-гьала хьулчилидиубти (фундаментальныйти) хIялумцIлаби дирути сари, белгиси анцIбукьла тIабигIят аргъес багьандан, ил материалла лишанти ва иличил дархдасунти секIайчила аргъес багьандан, илис гIергъицун вирар илди гIямрулизир пайдаладиресра.
Нуни ца мисал гьанбуршули вирус, ил лебтанилра иргъухIели. Ил саби Курчатовличил бетаурси анцIбукь, сабира арбякьунси даршдусла 30 ибти дусмазиб ил Санкт-Петербургла институтлизив, Физикала-технический институтлизив уранна зе руркънилизив узухIели бетаурсири. Илизи лебилра бикIутири: «Се-биалра пайдаласи секIайзив узен» или. Амма нушани балуливан, 10-15 дусла гIергъи лерилра илала хIялумцIлаби илцадра дебали хIяжатдикибтири, илини атомный проект къелгIеббикусири, ва дахъал цархIилти илала хIянчурби хIякьикьатлизир гIягIнихIедиркур или кабилзули биалра, замана арбякьунхIели, дебали хIяжатдикибтири. Илдазибад арагIебли кьяли акIубсири – атомная промышленность бикIуси.
Лерилра илди хьулчилибиубси гIилмула хIялумцIлабала хIясилти сарри, илдала лугIилизир атомный электростанциябира. Илдигъунти гьаргбаркьуни, сарира хьулчилибиубси гIилмуличи хъарихъути, медицинализир, бекIахъудила гIямрулизир, техникализир ва цархIилти кьялубазир къаршидиркули сари. Ил багьандан нушала суалти, сарира фазовый преходунала хIекьлизирти хIялумцIлабачил дархдасунти, гьайгьайрагу, хьулчидан мягIничерти сари ва илди бусягIят пайдаладирули сари, гIурхIейсра дирули кавлан.
Шинничил дархдасунти фазовый переходуни (дарсдешуни) дебали мягIничерти сари, гьар бархIилати гIямрулизир нушаб шин дебали хIяжатдиркниличила лебтанилра балуси саби, гIямрура шиннизирад детаурти сари. Ил багьандан шинна лерилра лишантачила балес гIягIнибиркур. Хьулчилидиубти хIялумцIлаби ил шайчир дебали аргъбаибти сари, сенахIенну хьулчилидиубти хIялумцIлаби хIедиалли, гIилмура бируси ахIен.
— Ахъай Кьурбанович, ишбархIилис хIела гьала тIашдатурти мурадуначила ва сагати хIялумцIлабачила багьес дигахъира? Челябкьлализиб физикала гIилму селизиб гьалабяхI аркьяна?
— ИшбархIила манзилизирра дебали аргъбаибтили ва мягIничертили кавлули сари фазовый переходуни руркъни, амма гьатIира мурхьли, къиянти кабизуназир. ГIядатлибиубливан, илди сари макьлатIисдешла материалти ва макьлатIисла кабизуни. Илдала лугIи мекелли халаси саби ва жура хIясиблира илди декIар-декIарти сари. Ил багьандан хIякьикьатлизибра илди гIяхIил пайдаладирес имканбикIули саби. МакьлатIисдешла кабизуназир фазовый переходуни ва ибкьти анцIбукьуни руркъни – дебали челукьуси ва аргъбаибси масъала саби.
Къиянти викIухIели, аргъес гIягIнибиркур, гIядатлидиубти ислаби ва кабизуни гIяхIил дяркъурти сари, макьлатIисдешла материалти биалли, дебали къиянти сари, ва фазовый переходуначи илди кабизуназир декIар-декIарти аги-кьяйдали асарбирули бирар. Лерилра илди чедетаахъили, мурхьли руркъути сари.
Физикала гIилму гьалабяхI башахъниличила гъайвикIалли, ишаб гьала хили бурес мурталраван гьамадси ахIен. Физика лерилра бяхIчибизуназиб гьалабяхI башули саби. Амма нушала улкализиб прикладной аспектуначи имцIали пикри бяхIчииули саби. СенахIенну Советский Союзла ва гьанна Россияла хьулчилибиубси гIилму дебали гьалабяхI арбякьун. ИшхIели биалли пачалихъли на улкала руководстволи лерилра цIакьани имцIаливан дяхIчииули сари гъамливан пайдаладарести материалтачи ва кабизуначи. Илдигъунти бяхIчибизуни биалли дахъал сари. Илди сари декар-декIарти фазовый переходуначилти макьлатIисдешла кабизуни ва дахъал цархIилти материалти. Илдала лугIилизир дигIянали дихIути хутIла шайчирти материалтира, чузирра дебали дахъал декIар-декIарти журала фазовый переходуни хIисабдирути. ИшхIелла манзилла лебил электроника баягъи материалтала хьулчиличиб белшунси саби. Нушара ил бяхIчибизлизир сарра дузути, дила пикрили, сархибдешличил бажардидиркулра.
— ХIуни, дунъяла даражала академик сайливан, балули ургуд, дунъяличибси хутIла энергияла мягIдунти-алавти аги-кьяйдаличила. Бахъалгъунти физикала шайчибти ишхIелла академикунани илди мягIдунти тамандирниличила бурули саби, марлира, челябкьлализиб инсаниятлис ил челукьуси масъалали бетарули саби…
— Энергияличила бурухIели, гъай селичила сарил гIячихъбарес чебиркур: цIабикьайс ва хутIла энергия балкьарахънилизир пайдаладирути набтличила ва тIабигIятла цархIилти материалтачила диалли, набтла мягIдунти деткайхъниличила, илди тамандирниличила бахъли бурули саби. Набтла мягIдунтазиб набт аберхалра, сагадан илаб учидиркути анцIбукьуни къаршидиркули дирар. Набт таманбирниличила гъай камдиубти ахIен, амма иличил барх набтла сагати мягIдунти алкIули сари, мисаллис Арктикализир. Илар газла, набтла дахъал мягIдунти мерладиубли сари ва ишбархIи нушани чебиуливан, илди адилтIнила шайчиб гьалабяхI арбякьи саби. ТIабигIятли нушаб лугути набтла, газла сурсатуни мяхIкамдирес гIягIнибиркур.
Дунъяличир лерти сари берхIила ва дягIла энергияла мягIдунтира. Илди таманхIебируси энергияла бутIни сари, амма иличил барх дихIес дебали къиянти сари, сенахIенну БерхIила нураназибад ва дягIла шинкьантазибад бикахъибси энергия бихIес гьамадси ахIен. Ил энергия цалабяхъес, гIур имцIабарес ва пайдалабирес багьандан, ил шайчибцун бузуси арагIебли индустрия тIалаббарес хIяжатбиркур. Иличи ургIебли кахIебурхуси энергияла цархIил сурсат леб — атомный хутIла станцияби. Челябкьла илдигъунти электростанциябигIеб бирар, нуни иличибра ункъси электроэнергия алкIахънила яра пайдалабирнила тяхIяр чебиули ахIенра.
Атомла энергия, лерилра хIяжатти тIалабуни детерхахъалли, дебали асарчебси ва урехиагарси саби. Гьайгьайрагу, илис дахъал харжани хIяжатдиркур. ТIабигIятла сурсатуни кадерхалра атомла шайчирти даарила лер. Буралли, энергия багьанданти дявти жявхIейчирад лерти сари. Европализир кадиркути анцIбукьуни, Украинализирти, Ираннизир кадиркути – лерилра илди хутIла энергия багьандан дурадуркIути къаршидеш сари…
— ХIу гIялимти-физикунала чумал наслу бяркъурси ва хIядурбарибси насихIятчи сайри, сегъунти къияндешуначил вяхIягес чебуркъиба хIела гIилмула гьунила бехIбихьудлизив, секьяйдали илди ахъири ва жагьилти гIялимтас сегъуна насихIят гIеббурес вируда?
— ГIилмулизиб бузес бехIбихьибти жагьил адамти гIядатлибибуливан, бекIахъудила масъултачил бяхIигули бирар. Вуз таманабарили аспирантурализи вакIибси жагьил адам хъалибарг белшахъес ва илала гIямру гьунчидикахъес багьандан лайикьти бекIахъудилашалти шуртIрачил гIевуцес чебиркур. Нушала пачалихъли ил шайчиб халаси хIянчи бирес гIягIниси саби, жагьил адамти гIилмулизи битIакIес ва илаб калахъес - жагьилти хъалибаргунала хъулрачил дархдасунти масъулти арзес ва алапаби имцIадарес чараагарси саби. Аспирантли кайсуси стипендиялис селра барес хIейрар, ил дебали камли саби. Илис итмадан нушани ил хIянчиличил гIевурцули дирехIе, илис гIямрулизиб сегъуна-биалра гьамаддеш акIахъес багьандан.
ИмцIатигъунти жагьилти хъалибаргунани гIилмулизиб бузухIели алкIути къияндешуни чекасес хIебирнили гIилму бархьбалтули бирар. ГIилмулизир итмадан сархибдешуни дирути ахIен кьалли. Дусмадли бамсри хIебалули узес гIягIниси сай сегъунти-биалра хIясилти диахъес ва гIилмуласи дунъялизиб вегIличила багьахъес багьандан, илис гIергъицун вехIирхьур бузерила сабухъ бурчес… Жагьилти гIялимтази ил шайчиб маслигIятбарес дигулра, уркIиагархIебирахъес ва гьалабяхI башахъес, къияндешуни чераркьути сари ва хIушала бузерила хIясилти, сархибдешуни чараагарли дирар. ЧIянкIли бамсри агарли дузес гIягIнибиркур. ИшхIелла гIямрула аги-кьяйдализиб гьайгьайрагу, къалабаси тяхIярли арц дикахъес вирути имканти имцIадиънили, жагьилти гIилмулизиб калахъес къиянбулхъули саби…
— Ахъай Кьурбанович, акьуси замана бирару хIела? Биалли, гIядатлибиубливан, илхIели се бирули вируда? Гьар бархIилати гIямрулизив хIу сели уркIичеввирулри?
— Бархьли буралли, дила акьуси замана хIебирар. Сен? СенахIенну ну гIилмулизив хIевзули виасли, цархIил секIайзив вархили вирус, сегъуна-биалра цархIил хIянчи бирули. Ил саби яра хъа бухIнабси хIянчи — илаб бареси камбируси ахIен, яра хIянчилав вамсурли, наб бамсриахъес хIяжатхIели.
ВамсурхIели цIакь ва энергия кьаркьайзи чардируси мерли детаур наб дубурти. Ну зумали дубуртази вашусира, бамсриахъес, сегъуна-биалра масъала аргъес хIяжатбикибхIели. КIел-хIябал бархIилис ила арякьи, дубуртикад къунзикIусира. Илкьяйдали цIакьани, кьаркьайзиб ахъри дакIудулхъан, бекIлизирти пикруми чихъдирули дирар. Иличибли бузерилизиб асарчебдешра имцIабирули саби. ГIядатлибиубливан, чумал баз бамсри агарли узухIели, чумал бархIилис дубуртазиб бамсриихъули вираси ва илавад бамсри черарбукьи, чарулхъусири. Дубуртачи айцIнила ва къунзикIнила гIядат нуни гьаннара бузахъусира, сенахIенну дубурти наб мурталра тамашадилзан ва дебали дигахъис.
— Гьар секIал чебяхIси даражала балгундешлизир, физикала законти хIясибли делшунти сари. Физикала гIилмулизир гIялимтас баяндарес къиянбулхъути анцIбукьуни къаршидиркули дирару? Леру илдигъунти?
— Гьайгьайрагу, гIилмулашал баяндарес хIейрути секIал физикализирра къаршидиркули сари. Буралли, гIилмулизир илдигъунти секIал дирути сари. Мисаллис касахIелли, гIямрула хIекьдеш. Илдачила пикрибикIутири чебяхIти гIялимти, ишхIелла физика ва квантовый тяхIярла механика акIахъубти гIялимти. Се сари гIямру? Сегъуна манзилличирад дирехIев нуша сегъуна-биалра материал, объект мицIирси, яра мицIирли ахIенси саби или дикIес? Илди анцIбукьунала ва дарсдешунала ургабси дазу агарси саби.
Амма цархIил шайчибад касалли, адамличила бурахIелли, нушани балулра, илала рухIлашалси агиличила, пикрумачила, лерилра илди гьачамлис жалти алкIахъути суалтили кавлули сари. Секьяйдали дузулив адамла бекIла мехIе, илар кадиркути имцIатигъунти анцIбукьуни сегъунти сари… гIяхIцад суалтас жавабти агара. Иличи хIерхIеили, гIялимти ил бяхIчибизлизиб гьар бархIи гьалабяхI башули саби ва гьалар хIергъути секIал иргъес бехIбирхьули саби.
ГIилмулашал аргъахъес хIейрути секIайчила буралли, физикализиб ил саби цIябси энергия, яра цIябси материя. ИшбархIи чилалра ташмишдеш алкIахъули ахIен цIябси энергия, яра материя лернила черкад. Амма илди анцIбукьунала белшни (структура) гьачамлис чилилра белгибарили ахIен, илдала асуртачила ва илдачи къячдилкути анцIбукьуначила гIялимтани бурули биалра. Теориялашалти дахъал багьахъниби лер, амма илди анцIбукьуни физикализир баяндарес бирули ахIен. Буралли, гIилмулизиб мурталра илкьяйдали бирусири. 300-400 дус гьалаб БерхIила кабизличила, планетаби секьяйдали кадизурлил, илди чум сарил, яра секьяйдали делшунтил селра балуси аги. Мисаллис, хутIла энергия, илизи мурхьикалли, ил дебали тамашала анцIбукь саби, адам иличил пайдалавикIес бурсивиъни, секьяйдали ил бузулил хIисаблизи касалли. Ишар булан дахъал суалти алкIули сари, чус жаваб баргес къиянбулхъути. Иличи хIерхIеили, ил шайчибра гIялимти гьалабяхI башули саби. Физикализиб биаб, яра гIилмула цархIилти кьялубазиб биаб, гIилмулашалти баягъи анцIбукьуни гьаргдирнили ва руркънили сай гьарли-марси гIялим уркIичеввируси ва илис разити хIялани дихуси.
— Баркалла хIед, Ахъай Кьурбанович гIяхIси ихтилатлис. Бара гьалавван хIу Дагъиста БекIла къуллукъуни заманалис дузахъуси Федор Щукинни «Дагъистан Республикала гьаларти сархибдешунас» бикIуси орденничил шабагъатлаварири. Иличил бархбасахъи, хIу гIурра мубарквирулри! ХIела бузерилизир даим сархибдешуни, чедибдешуни диубли дигулра, хъалибарглизир - талихI ва хIулбукIри, чархлизиб биалли — арадеш-кьуват дулгулра!