Дила столличиб 2005-ибил дус­лизиб «Юпитер» из­­да­тельст­во­­­лизиб дура­бу­хъун­си, 520 бяхI­­личилси, дарган мезличи шур­датурти 47 азир дев сунезир лерси «Урус-дарган сло­варь» леб. Ду­­рабухъи гIергъи 21 дусла духI­­­нар илини гIяхIцад хIян­чи дарили са­ри, дебали буркь­биуб­ли, белки саби, ам­ма гьан­нара дила хIянчилизиб бегI­ла­ра ба­га­ла­бируси кумек­чи саби.
Гьарил адам, сегъуна-биалра гIяхIси се­кIал дакIу­бар­­ниличи сунени асарбарира или пикриикIули вирар, нура дарган мез­ла сагаси словарь дурабухънилизи пай ка­бихьира или пикририкIусира: гьанбир­кур, «Гьалмагъдеш» журналла редакция­ли­зи ра­кIи­ли, илхIели Хизри Юсупов илав узулри, илизи дарган мезла словарь хIя­дур­­барахъес тиладибарили. Наб хIя­жатли биалра, словарь нуни чинабалра бар­гес рирули ахIенри. Словарь балкьаахъни дебали мягIничебси, къиянси, халаси бузери тIалаббируси хIянчи биъни балулри. Ил­гъуна жавабкарси хIянчи, чекабизурли бузес балути сабхIели, гIярбукIай, яра хъяр­букай биру или пикририкIулри, (хIуша дукар­макIудая, ил дила тилади А.С.Пуш­кинни Н.В.Го­гольлизи «ДебкIибти рухI» («Мертвые души») белкIахъес гIеб­бу­риб­сигъуна саби или, набзи-ну пик­ри­ри­кIу­сира). Хизри Юсуповли иличила хъумартурли, бекIлил хIебалули виэс­ра асубирар. Словарь бирули узеси гIяр­букIан нуни ва­­лули ахIенри, Хизри Юсуповли сагаси сло­­варь балкьаахъес вирнили­чи, сенрил, рир­­хулри.
Словарьлис белкIунси гьалагъайлизир ав­торли бахъли хIедалути баянти къантIли, мягI­на мурхьли гьандушили сай: «Цаибилгъуна: С.И.Оже­говла урус мезла словарь 1949 ибил дуслизиб бегI гьалаб дурабу­хъунсири. 1997 ибил дуслизиб 22-найс ду­ра­­­бухъун сагабарибси, ца томлизи кабар­цурси С.И.Ожеговла ва Н.Ю.Шведовала урус мез баяндируси словарь (Толковый словарь русского языка). Ил словарь хьулчили буцибсири дарган мезла сагаси словарь ал­кIа­хъухIели.
Даргантани балуси, хIяб­цIан­ну хIябра азир дев сунези кадерхахъурси С.Н.ГIяб­дул­лаевли балкьаахъурси словарь 1950 ибил дуслизиб дурабухъунсири, илала гIер­гъи сагали дурахIеили калунсири. М-Ш.ГI.ГIисаевла вецI­ну цара азир дев ва 1500 делхъхIеделхъути дугьбала бутIни сунези кадерхахъурси словарь 1988 ибил дуслизиб дурабухъун», —лукIули сай авторли.
Илди словарьтачиб гIямал­би­рули ахIенри, даргантас сагаси, гьарза-бягIуси сло­варь ча­раагарли гIягIнилири. Илдала лу­­­гIилизир набра. Сагаси словарь балкьа­ра­хъухIели Хизри ГIяб­­дул­мажидовичли, гьаланачи халаси хIядурдеш барили сай, С.ГIяб­дуллаевла словарьлизир лерти хIябцIанну хIябра азир девлизирад чер­ди­кIили, гъа­ну шура азир дев сагаси сло­варьлизи кадерхахъурли сай, илдала чеди, гъану кIира азир сагати дугьбачил словарь че­би­цIахъили сай ва авцIанну верхI­ра азир девла мягIна иргъахъуси словарь дуракаили сай.
Хизри ГIябдулмажидович Юсупов 1956 ибил дуслизив Да­хадаевла районна Хъяр­букла шилизив акIубси сай. Илини ДГУ-ла филологияла факультет таманбариб, сай акIубси районнизив учительли, шко­­лала директорли узули калун, илхIели халкьла ва школабала бучIантала ургаб хIур­­мат сархиб. МяхIячкъалализив «Да­гъис­­тан» ГТРК-лизив тилмажли ва редактор­ли, «Гьал­магъдеш» журналла редакторли узули калун.
Гьанна дахъал дусмазив РАН-на Дагъистайзибси мезла ва литературала институтлизив лексикала ва лексикографияла отделлис бекIдеш дирули узули сай.
Ил мезла гIилмуртала кандидат, 180 гIилмуртала хIянчила автор сай, илдала ургар тарихлис, культуралис, фольклорлис, дарган мезлис хасдарили дел­кIунти мо­ног­рафия­бира лер.
Нуни чедиб гьанбушибси словарьла дурарад илини «Школала урус-дарган словарь», «Дарган мезла орфографияла словарь», «Дарган – урус словарь литературализир дузахъути дугьбала», «Дарган-урус словарь», «Урус-дарган словарь, «Дарган мезла синонимтала словарь» дуракаиб. «Дарган-урус словарь»-лизи гьаннала заманала даргала литературала мезла 40 азир дев ва девла бутIни кадерхахъурли сари. 2025 ибил дуслизиб Москвализиб дурабухъунси «Урус-дарган словарь»-лизи 60 азир дев кадерхахъурли сари. Илизир жамигIят-политика, бекIахъуди-экономика, тIа­би­гIят-гIилму, лерилра даргантала гIям­ру баяндирути дугьбала мягIнурби тIинтI­ли гьаргдарили сари.
Ил словарьлизир наб гIяхIдизур къантIли, чучила сегъуналра гап агарли гибти словарьла автор Х.ГI.Юсуповла ва ил дуракаэс сурсатуначил гIеббуцибси ЦIурхачила шилизивадси баркьудила адам М.Р.Юсуповла гIямруличила белкIани. Илди кIелра дарган баркаллаличи ва хIурматличи лайикьли саби.
Словарьла ахирлизир Ахъушала, ХIурхъила, Губдалантала, МикIхIила, Къадарла, Муирала, МухIела, ЦIудхъурла, СирхIяла, Хайдакьла, Кубачила лугъатуни хIясибли шимала уми чедаахъили сари. Гили сари Дагъиста районтала ва районна центртала уми, дунъяла улкнала уми ва илдала мез сегъунти сарил бурили саби, мисаллис буралли Канадала – англияла мез, Катарла – гIярабла мез, Габонна – францияла мез, илкьяйдали цархIилтира. Географияла уми – улкнала, дубуртала, урхьнала, хIуркIбала, шагьуртала, цархIилти мер-мусала уми. Илди лерилра баянти, словарь бузахъутас дебали багаладирар или гьанбиркули саби.
Илини М.МутIалимовличил барх «Хъярбуканти тарих ва культура» би­кIуси тарихла, этнографияла очеркунала жуз 1997 ибил дуслизиб дуракаиб. Илизир 590 бяхI лер. Гьанна ил дебали мягI­ничебси, Хъярбукла шиличила ва халкьличила гьарли-марти баянти сунезир лерси жуз бетаурли саби. Илизи кадерхахъурти хIякьикьатла гIямрула баянти гьанна тарихлатили детаурли сари, сагали дагьес дигусили, баягъи ил жузлизир ахIи, гIур чинаралра илди даргес вирули ахIен. Жузла кьадри-кьимат, дусми ардашуцад, бархIиличи-бархIи, ахъбикIули саби. Жуз балкьарахъухIели кIелра авторли халаси хIянчи барили саби. Газетала статьялизиб ил хIянчилис кьимат кабатес имканхIебикIур, дахъ-дахъал баянти лер илизир хъярбукантачила, илди хьул­чили буцили лебилра даргантачила.
Хъярбукла тарихличила буруси Хизри Юсуповли белкIунси бутIализир мезличила буруси тамашала баян баргира. «Гьаннала Дагъиста ва Азербайжа мер-мусаличиб гьаб-уб Кавказла Албания бикIуси улка буили саби. Илизиб удинти бикIути халкь хIербирули кали саби. Удинтала кIел ши Нижд ва Варташен Азербайжайзир, Октомбери Грузиялизиб гьаннара лерли сари. Илдала мез дарган мезличи мешули сари. ХIебиалли дарганти Кавказла Албаниялизиб хIербирули кали саби. Кавказла Албания нушала заманалис гьалаб 4-ибил даршдуслизиб, нушала заманала 7-ибил даршдуслизиб бузули лебсири.
Дарган мез нушала заманалис гьаларти 2000-ибти дусмазир цархIилти мезлизирад декIардикиб ва акIуб, мисаллис гьанбушалли, славянтала, туркла мез нушала заманала бехIбихьудлизир акIубли сари. ХIебиалли дарган мезла 4 азир дусла тарих леб, туркла ва славянтала мезани 2 азир дус сари диубти». Х.Юсуповли «Хъярбуканти» бикIуси жузлизир гибти баянти нуни аргъибтиван, къантIдарили дарган мезличи шурдатурли гьаладихьибти сари. Илди баянти, гьанна бикайчи нуни далути ахIенри, биалра нушала мез давлачерти, жагати, се-дигара чучил аргъахъес вирути диъни балусири.
Илдигъунти, учIусилис тамашадизести баянти, жузла гьарил кIапIилизир лер. Дагъистайчила Р.ХIямзатовла «Дила Дагъистан»-ван, «Хъярбуканти — та­рих ва культура» даргантачила гъай­би­кIули саби. Жузлис лайикьси кьимат гьанналис кабатурли ахIен, илала бухIнабуцла давла гьанналис халкьли аргъили ахIен.
Хизри Юсуповла поэзияли даргала литературализиб мягIничебси мер буцили саби. Илала вецIну шура назмуртала жуз дурадухъи сари. Илала каргьурти, далдикибти наз­муртала дугьбазиб мурхьси, филосо­фиялашалси мягIна баргес вирули сай.
«СССР бехъубли гIергъи дакIу­биубси даргала поэзиялизиб чеб­бикIибси мер буцили саби Хизри Юсуповла поэзияли. Илала наз­мур­тала жузи «Гьуни», «ГIямрула някьиш», «Дунъяла тIягIям» даргала поэ­зиялизир сагали дурибти пикруми са­ри рикIули, нуни селра халабирули ахIенра. Илдазирти лерилра назмурти сари аринни каргьурти, поэзиялизир сагати сипатуни алкIахъути сари. ИмцIаливан пикри бяхIчиаэс чебиркур авал къяйла назмуртачи…
«ДяхIцIи ва шала» бикIуси жузличил авторли назмуртала бухI­набуццун ахIи, поэзияла жу­рара давлачеббарили сай… Назмурти жура-журала къяяначил делкIунти сари…Сунела пикруми сагаси тяхIярли гьаладихьес имканти дургули сай авторли», — рикIули сари Ш.А.Убайдуллаева Москвализиб дурабулхъуси «Современные проблемы науки и образования» бикIуси журналлизи кабяхъибси статьялизир.
Гьаргбирулра 1995 ибил дуслизиб дурабухъунси 60 бяхI сунезир лерси, «Гьуни» бикIуси Хизри Юсуповла назмуртала жуз. Сегъунтилра хамдеш сунези кахIедихьили, букIулси, цIуба кагъарла мужаллатличил дуракаибси ил жузлизиб мурхьси мягIна леб.
«Ну гьункьяван гьунчивси —
ХIеибси хIябкьяйличи,
ХIерлира наб кьисматли,
Лугуси савгъатличи».
Тамаша ахIену, автор гьаланачи вирхули сай кьисматли сунес савгъат лугниличи. Кьисматли сунес бедибси сав­гъат илини чебицIахъили, давлачеббарили даргантас гьалабихьили сай. Ил савгъатла дурхъадеш гьанналис бахъли аргъили ахIен.
«ХIу дила русаахъес
Лебил дунъя гардбирис,
Русуси черхIергъахъес
Манзилла дуцI тIашиис».
ХIера, сегъунти гьунарти сархес вирулил, авторли сунес дигахъуси хьунул адам ахIерарирули.
Афганистайзирти дургъби чедаили чарухъунси уршиличибси хIял-хIякьикьат назмула авал къяйличил иргъахъули сай авторли:
«Амма чили вирара,
Дугели чевхIергъахъес,
ЦIализивси юлдашла,
ЧIяр набзи хIебакьахъес».
«Шала ва дяхIцIи», бучIухIели нура, пикрихIебарибси, гьарли-марси, сай-вегIси поэтла рухIла дунъялизи рухIнаахъира. Илини гIямру сунени далутиван чедаахъили сай.
«Кьанниван шакикира,
Театрти сен дацIтил —
Илдас чина хабара
Абздикес Думаличил».
1998 ибил дуслизиб белкIунси ил назмулизиб, итхIелила Пачалихъла Дума сегъуна сабил бурили саби.
«Чи сейкIалра ишбархIи,
Духуси хъулкицун сай,
Цалра леву ишбархIи,
ХIейкIуси илис далай».
Жузла гьарил къяйлизиб, бархьдеш ва хIякьикьат сари.
Ца ити ахIен, Ш.Убайдуллаева Х.Юсуповла назмуртас даргала поэзиялизир сагали дурибти пикруми сари рикIуси.
«Гьамадли саби хIейкIус,
КIел хьунул мякьлабхIели».
ГIур иличибра уркIи гьаргли секьяйда бурес вирара поэтли сунела ур­кIи­личи челукьуси.
ГIе илис гьамадли ахIен, гьамадли хIебиалра ил мукIурикIули ахIен, хъа­­­­­либаргла, миллатла мезла хъар­хIе­­­рагардеш балтахъули, дергълизив ур­­гъуси нартван кайзурли сай, сунела гIям­­рулизив, гIилмулизив ва поэзиялизив.
«Азир дус дарганти саби-ургаб гъайбикIули цали цала пикруми иргъутири, гьанна 21 ибил даршдусла бехI­бихьудлизиб хIергъанбиублив? Бархьси саби, гьарил даргала лугъатлизир саби-бегIти дугьби лер, амма лебилра буруси пикрибарибхIели (в контексте) илди лебтанилра иргъули сари. Вархьси ахIен Ю.Б.Коряков даргала 17-дехI мез лер викIухIели. Нушала пикри хIясибли хIямшимала-бутрила мез диэс хIедирар, кьункьила лугъат сирхIяла лугъатличи гъамси саби, бегIлара литературала мезлизирад гьарахъти кубачила ва хайдакьла лугъатунала мезла мягIна 90-92 процентла кьадарлизир литературала мезличил цугдиркули сари», — илдигъунти пикруми дурули, урехи-урези агарли гъайикIули сай ил, ВК- каналлизибси «Азадси жамигIят-Дарго» бикIуси передачализив (пост).
Дарган мезла цадеш калахъни гIеббурцули лебтанилра аргъесли, урхIедяхъести далилтачи хъарихъули, мез ахIерадирнила шайчирти гIяхIцад далдуцуначив гъайикIули, нунира ил, гьачамцун ахIи, чеваира. Нура, «Замана» газетала хIянчизартира илала пикрумачи кьабуллира. Нушала мез лугъатуначи дутIили, нуша гьунар камтили детаахъес, даргантала цадеш, уржибдеш бетахъахъес дигутала, цалра дарган адамли кьабулхIедарести, пикруми сари илди.
Илала уркIила бархьдеш, чинабалра шилтахъ, гIямулти агардеш, мурхьси пагьму, бузериличи диги ва чекайзурдеш илини дуракаибти дахъал белкIаназир даргес вирули сай.
Ил гьарли-марси дубурлан сай, гIям­ру чедаибси, бара школа таман­ба­рибхIели яшавла шуртIри къулайдарес багьандан Туркменистайзив пегьлачили узули калунси, гIярмияла къяяназиб къул­лукъбарибси, дубурла шимазив учительла хIянчи дарибси, гIямру далуси, ДГУ-ла филологияла факультет таманбарили, поэзиялизи, илала гIергъи гIилмулизи сунес сунени бягIуси гьуни кабихьибси.
Илини, 2006-ибил дуслизиб каби­захъурси «Даргантала гIядатунала поэзия: цархIилтачил бархбасунси ва су­нечицун хасси» бикIуси гIилмуртала кандидатла хIянчи лукIухIели Дагъис­та ва Россияла мезла гIялимтала 120 белкI пайдаладарили сай. Илдала ургар лер машгьурти, даргантани балу­ти, гIялимтала хIянчурбира: Ф.Аба­ка­ро­вала, Б.ГIялибековла, Б.ГIялиевла, А.ГIя­­­лихановала, В.Белинскийла, А.На­­за­ревичла, П.Усларла, (лерилра гьан­душес хIейрар) гIурра бахъал цар­хIил­талара. Илди лерилра хIянчурби дел­­чIес ва аргъес гIягIнили кьалли гIил­­мула хIянчи лукIухIели. Иличибли че­­баэсли саби сецад халаси къиян кабихьилил Х.ГI.Юсуповли гIилмуртала кандидатла хIянчи лукIухIели ва кабилзахъухIели.
160 бяхI дицIибси гIилмула хIянчи аргъес гьамадси хIебиъни балули, ма­кьала лукIухIели ну иличил тянишриубра. Илизиб, бархьаначи набчи къяч­­билкуси, дебали бархьси пикрира баргира: «Гьарли-марли, бахъал даргантала фольклор гьанналис чебетаахъили хIялумцIурли, бяркъурли ахIен, лебтачибра камли бяркъурли, хIял хIемцIурли лебал, дебали давлачебси, сирхIянтала фольклор (Дахадаевла ва Ахъушала районтазиб), илкьяйдали чирагълантала, губдалантала, мемухIентала. ИмцIали бяркъурли, балули саби хIурхъила фольклор».
Дила пикрили, илдигъунти далилти гIилмула хIянчилизир гили виалли, автор, мурхьли, халкьла гIямрулизи, хIякьикьатлизи кацIили сай.
ХIейгеси биалра, чули далутира, дучIутира дарх ардухили сирхIянтала, гьести адамтала наслу итил дунъялизи ар­бякьун, гьанна, хIерели чирагъ алки ум­цIулира, нушани се-биалра илдала фольк­лорлизибад баргес, ма­жа­хIят дииша.
ГIурра ца, гапбареси, гьаннала за­мана багалабиэси жуз дурабухъи саби Х.Юсуповла 2025 ибил дусла ахир­личиб. «Дарганти: тарих, культура, гIядатуни» бикIуси жуз урус мезли белкIунси, бегIтас ва дурхIнас хасбарибси саби. РАН-на Дагъистайзибси ИЯЛИ-ла хIялумцIуси центрла гIялимтала Советли кьабулбарили дуракаибси саби.
Жузлизи дурхIнани, гIядатла адамтани аргъести кункти мезличил делкIи, даргала халкьла тарихличила, мезличила, культураличила, яшавла шуртIрачила, байрумтачила, гIядатуначила, санигIятуначила, пагьмуличила, динничила баянти кадерхахъурли сари. Урус мезли делкIунти бяхIянала ца шайчир, дарган мезличи шурдатурли гьаладихьили сари, белкIлизир лерти гIяхIцад дугьби. Жуз бучIухIели, цазаманализир, даргала миллатла мезла гIяхIцад дугьби дагьес имканти алкIули сари.
Жуз жагали балкьаахъурли саби, чIумаси мужаллатличил, белкIличил дарх дахъал рангла суратунира сунези кадерхахъурли сари.
Илала ахирлизир, лебилрара-сера, машгьурти даргантала уми кадикахъили сари. «Дарганти: тарих,культура, гIядатуни» белчIалли даргантачила дахъал секIал гьаргдирули сари. Саби чинабадти сабил, чи сабил хIебалути шагьарла дурхIнас жуз дебали багалабирар или пикририкIулра.
Ил жузра, азирна баркалла биаб сунес, МяхIяммадрасул Рабазанкьадиевич Юсуповла харжаначил дуракаили саби.
Мезлизив узуси гIялимлис сецад-дигара хIянчи ишбархIира лер. Гьаннала замана дакIудиубти компьютертачил, телефонтачил, космосличил, гIил­муличил дархдасунти, сагали акIубти дугьбала мерличир дузахъес, илди сецад лерал белкIла игитли гIяхIли бала, дарган мезлизир, мягI­на хIясибли далдиркути дугьби даргес ва мезлизи духIнакаэс гIягI­нили саби. Давлачерти мезла бегI­та­ни, гIярабунани, турканани, персиялантани ил масъала секьяйда ирзулил багьес хIяжатбиркур.
Ил шайчибси хIянчира, дила пикрили, ишбархIи ХIизри ГIябдул­ма­жи­довичличи хъарли саби, илини ил масъалара чедибдешличил ирзниличира рирхулра. Дарган мез ахIерадирули, чедирцIахъули, давлачердирули узахъес Хизри ГIяб­дул­мажидович Юсуповлис чIу­маси арадеш, ва гIурра дахъал сархибдешуни дулгулра.
Мез лертиван далтехIе, селра сагаси кьабулхIебирехIе би­кIу­та­чил ну кьабулли ахIенра, гьа­ладяхI хIедашути, тIаш­ка­ди­зур­ти мез жявли детихъути сари. Авал азир дус дузули калунти мез, ишбархIи детахъахъес сеналра асу­хIебирар. 

Муъминат Хаттаева