Дарган мезла гIилмулизиб чекабизурли бузути гIялимти ишбархIи тIулбачиб бейгIес вирар. Илдани дарган мез чеалкIуси наслулизи хъумхIертахъес халаси къайгъи дакIубирули саби. Гьар бархIи илди дарган мез гьаладяхI ардукести тяхIяр-кьяйда пикридирули, сагаси се-биалра гьаргбирули, чекабизурли бузули саби.
ГIилмулизиб кам-хъяш­си селра лебси ахIенгу, биш­­тIа­си ганз-биал­ра гIил­мулизи кай­цIал­ли, мягI­ничебси, цар­­хIил­тас багаласи сагадеш, гьаргбаркь абхьес вирни чараагарси са­би. Илдигъунти гIялимтазивад ца сай Расул ГIус­ма­­нович Муталовра. Иличил гьунидаили, кагибси белкI барес бетхIеурли биалра, кам-гьамти баянти гьа­ла­дир­хье­хIе.

Биографиялашалти баянти
Буралли, Расул ГIусманович ишбархIила манзиллизив чекайзурли, мурхьли дарган мез руркъути гIялимтазивад ца сай. Ил Дахадаевла районна­ ИцIарила шилизив, 1961 ибил дусла апрельла 28-личив акIубси сай. 1984 ибил дуслизиб ДГУ-ла фи­­лологияла факультетла урусла-Дагъиста отделение таманаили гIергъи Р.ГI.Муталов ИцIарила школа­ли­­зив дарган мезла ва литературала мугIяллимли узули калунсири. ГIилмуличи гьуцI, дарган мез руркъниличи диги лерси жагьил адамлис ца мерличив калес хIейгулри. Ил белчIудила гьуни даимбарес хьулухъун ва дарган мез руркъниличил сунела гIямру дархдасахъун. ХIера, 1986 ибил дуслизив Расул ГIусманович итхIели ДНЦ РАН-на ХI.ЦIадасала ули­чилси ИЯЛ-лизи грамматикалашалти хIялумцIлаби дурадуркIуси отделла аспирантурализи очно учIес керхур.
1989 ибил дусличивад 2009-ибил дусличи бикайчи ил ДГУ-ла Дагъиста мезанала кафедрализив узули калунсири: гьала-гьала преподавательли, гIур старший преподавательли ва доцентли.
2000-2002-ибти дусмазиб Р.ГI.Муталовли ДГУ-ла гьалабси докторантурализиб белчIуди даимбариб. ХIера, 2003-ибил дуслизив ил филологияла гIилмуртала доктор ветарули сай. Дарган мезла гIилмула ахъанайтачи гьуни даимбирули, 2004-ибил дуслизиб Расул ГIусмановичли гIилмулашалси диссертация тасдикьбариб ва профессорла уличи лайикьикиб. Ил даим бамсри хIебалули, дарган мезла гIилмулизиб сагаси секIал гьаргбарес сабухъчевли узусири. Дахъал дусмазиб илини ДГУ-ла лингвистикала шайчирти хIялумцIлаби дурадуркIуси лабораториялис бекIдеш дирутири (2001-2008д.). Илкьяйдали Расул ГIусманович «Дагъиста халкьла мезани ва литература» («Языки и литература народов Дагестана») бикIуси ГIилмула-багьудила центрла директорла къуллукъ бузахъули калун (2008-2009). 2010-ибил дусличивад биалли, ил РАН-ла языкознаниела Институтлизив Кавказла мезанала отделлизив узули сай гьала-гьала гьуни чебиахъуси, гIур биалли бекIливиубси гIилмулашалси хIянчизарла къуллукъличив.
ГIилмулашалси хIяракат
Расул ГIусманович бусягIятла замана Москвализив Россияла гIилмуртала Академиялизив узули сай. Илдигъунти гIялимти Дагъиста дурабра нешла мез мяхIкамдарес къарауйчи кабизурли бузниличи пахрухIебарес хIейрар. Россияла даражаличир, цархIилти гIилмуртачил дарх дарган мезра руркъули сари, хIебиалли илди гьаладяхI дашули диънила шайчир ташмишдеш алкIули ахIен.
Расул ГIусмановичли дарган мезлизир руркъути темабачила гъайвикIалли, илди камли ахIен. БегI гьалабси илала гIилмула хIянчи (кандидатдешла диссертация) ишгъуна сабри: «Дарган мезла ИцIарила лугъат», кьанниван ил Нина Сумбатовачил барх хIянчи барили гIергъи, англияла мезличил Мюнхеннизиб дурабухъунсири. Доктордешла у сархнилис хасбарибси Расул ГIусмановичла гIилмула хIянчи дарган мезла глаголлис багъишлабарибсири – «Морфологический строй глагола даргинского языка».
Буралли, илини 200-личирра имцIали гIилмула хIянчи делкIун, сарира дарган мезла лугъатунала (диалектунала) черкадти хIялумцIлабас хасдарибти (ИцIарила, Къадарла, Ахъушала, ХIямшимала ва цархIилтира). Лерилра гIилмулати хIянчурби дарган мезлизир алкIути масъулти рукъниличи ва нешла мез мяхIкамдирниличи дяхIчиаибти сари. Гьарли-марси гIялим сайливан, Расул ГIусмановичли халкьани-ургарти гIяхIцад конференциябачир ва симпозиумтачир бутIакьяндеш дариб, гьаннара ил мезличил дархдасунти гIилмулашалти далдуцуначи жиирули вирар. Р.ГI.Муталовли МГУ-ла филологияла факультетла структурная ва прикладная лингвистикала отделениела лингвистикала шайчирти экспедициябазирра бутIакьяндеш дарибси сай. Къугънас ахIенгу Расул ГIусманович советский ва Россияла лингвистлизи, дарган мезла шайчивси специалистлизи халируси.
Расул ГIусманович дарган мезла гIилмулизив узнила дуравад, миллатла культура, тарих мяхIкамбирниличилара пикривикIуси гIялим сай. Илини сай акIубси ИцIарила шила, сабира ЮНЕСКО-ла мяхIкадешлиур дихIути культуралашалти памятникунала сияхIлизи кабурхуси, XIV ибил даршдусла жявхIелла кIялгIя (къубба) сагабирахънила шайчивси сиптакар ва бутIакьянчи сай. ИцIарила шилизибси феодалтала къала сагабирнила шайчибра илини халаси къайгъи дакIубариб. Расул ГIусмановичли ИцIарила тухумдешла наслуби дяркъурли, ил темалис багъишладарибти чумал брошюра делкIун: «Родословные ицаринских тухумов», «Об исламе легко и доступно», «Микротопонимы села Ицари». Илкьяйдали Расул ГIусмановичли сунела ахIерси шила тарихличилара жуз дураэс хIядурбарили саби: «Крепость Ицари: история и современность».
Илкьяйдали сабухъчевли узахъес нушала шайзирадра Расул ГIусмановичлис къаркъагъуна арадеш, цIакьани ва мурталраван гIилмуличи кахIебурхуси гъира дулгулра!
Ил нушабра университетлизир дарган мезла дурсри кадирхьули калунсири. Илала дурсри мурталра тамашадизестили, сагаси ибси бухIнабуцибтили детарутири. Дарсла темалис гIергъи илини сегъуна-биалра темала чебкадси студентла пикри бурахъусири, гьарилла бурусиличи пикри бяхIчииусири, ил хIисаблизи кайсусири. Илис нушачил уркIи гьаргли ихтилатикIес дигахъусири.
Расул ГIусмановичгъунти гIилмулизиб бузути, дарган мезличи уркIи изути гIялимти лебалцадхIи, дарган мезра хIедубкIниличи ва детхIейхъниличи умут леб. 

ПатIимат Сулайбанова